विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 4 2663 2707594 2705361 2026-09-02T14:43:44Z Khirid Harshad 138639 /* अकार्यरत संपादकांच्या पदाबाबत चर्चा */ Reply 2707594 wikitext text/x-wiki {{लघुपथ|विपी:चा|विपी:चावडी|विपी:VP}} {{सुचालन चावडी}} [[विकिपीडिया:चावडी/जुनी चर्चा ३९|मागील चर्चा]] <inputbox> type=fulltext prefix=विकिपीडिया:चावडी break=no width=30 searchbuttonlabel=सर्व चावड्या आणि विदागार शोधा </inputbox> <blockquote style="border:2px solid blue; padding: 2em;"> ====विकिपीडिया समाज==== मराठी विकिपीडिया मध्यवर्ती चर्चा पानावर म्हणजेच '''चावडीवर''' आपले स्वागत आहे. चर्चा पानांवर चर्चेचे प्रस्ताव अथवा चर्चेत सहभागी होण्यापूर्वी खालील चर्चा संकेतांची माहिती घ्यावी. मागील चर्चा शोधता आणि संदर्भ शोधता येतात. जुन्या चर्चांचा शोध घेऊन नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न पाने सहाय्य पाने व सहाय्य पानांच्या आधारे ऑनलाईन पॉवर पॉईंट प्रेझंटेशन बनवण्यात सदस्यांनी वेळोवेळी पुढाकार घ्यावा. खालील सूचनांचे वाचन झाल्या नंतर सुयोग्य चर्चा पान निवडावे. विकिपीडिया ज्ञानकोश सामूहीक लेखन योगदानाचे स्थान आहे. विकिपीडिया संस्कृतीत प्रत्येक सदस्याने इतर सदस्यांच्याबद्दल विश्वास आणि आदर ठेवणे अभिप्रेत आहे. इतर सदस्यांवर कोणत्याही कारणाने व्यक्तिगत, भाषिक, प्रांतीय, जातीय, धार्मिक स्वरूपांचे आरोप करू नयेत. असे लेखन वगळले जाते. असा मजकूर आढळल्यास तो काढून टाकण्यात येते. *विकिपीडिया समाज कसा आहे? विकिपीडियाचे वापरकर्ते मतांबद्दल सहमत नसतात तेव्हासुद्धा एकमेकांचा व त्यांच्या विरोधी मतांचा आदर करतात. एकमेकांबद्दल असाधारण विधाने तसेच वैयक्तिक आरोप करण्याचे टाळतात. सभ्य आणि शांत रहातात. शक्य तेथे संपादनाकरिता योग्य संदर्भ उद्धृत करून देतात. विचार जुळले नाहीत तर # संपादनास संघर्षाचे स्वरूप न देता, दर २४ तासात एकापेक्षा अधिक वेळा आधीची आवृत्ती बदलण्याचे टाळतात # फक्त चर्चापानावर चर्चा करतात. येथील संपादन व्यक्‍तिगत विश्वासार्हतेने होणे अपेक्षित असते. त्यासाठी इतरांबद्दल विश्वास दाखवणे देखील अपेक्षित असते. आपला मुद्दा पटवण्याकरिता # विकिपीडियास संत्रस्त न करता, सभ्यपणे विकिपीडियातील उपलब्ध मार्गांची योग्य माहिती व शोध करून घेऊनच मार्ग काढणे व आपले वेगळे मत नोंदवणे अपेक्षित असते. वृत्ती सतत सर्वांना साभाळून नेणारी, मनमोकळी व स्वागतेच्छू ठेवावी ही अपेक्षा आहे. *विकिपीडिया समाज काय नाही. **आचार अथवा विचारांची युद्धभूमी नाही. कोणतेही मतभेद कमी करण्याकरिता [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution विशिष्ट पद्धती] अवलंबणे अपेक्षित आहे. विकिपीडियाचा उपयोग विकिपीडियास किंवा कोणत्याही वापरकर्त्यास कोणत्याही प्रकारची त्रास/ धमकी देण्यासाठी होणे अपेक्षित नाही. **विकिपीडिया अनियंत्रित नाही. येथे बहुसंख्य निर्णय चर्चा करून एकमताने घेतले जातात. **विकिपीडिया राजकीय किंवा लोकशाहीचा प्रयोग नाही. निर्णय परस्पर विचारविमय करून होतात. सहमती चर्चेद्वारे घडवले जाते पण बहुमत असणे ही आवश्यक बाब नाही. **विकिपीडिया हा नियम बनवण्याचा चाकोरीबद्ध कार्यक्रम नाही. नियमांचा उपयोग केला जातो पण त्यांना घट्ट कवटाळून बसणेही अपेक्षित नाही. <!--{{सुचालन चावडी}} आणि {{संदर्भयादी}} हे या पानावरील कायमस्वरूपी साचे आहेत. जूना मजकूर विदागार पानांवर हलवताना (archive) {{सुचालन चावडी}} साचा या पानावरून वगळला जाणार नाही तसेच तो सर्व विदागारपानात सुद्धा असेल याची दक्षता घ्या--> </blockquote> __NEWSECTIONLINK__ __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ ==चर्चेचे स्थानांतरण== नमस्कार , मराठी विकिपीडिया चावडीच्या स्वरूपात संकल्पीत इष्ट बदलांच्या दृष्टीने विकिपीडिया चावडी हे मुख्य पान यापुढे सदस्यांना चर्चापानांबदल मार्गदर्शन करणाऱ्या दालनाच्या स्वरूपात मर्यादीत रहाणार असून यापुढे सर्व मध्यवर्ती चर्चा [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे होतील. दोन चर्चा सभासदांसाठी मदतगार चित्रफिती बनवणे. आणि विकिपीडिया:मुखपृष्ठ सदर लेख & उदयोन्मुख लेख चर्चा चालू असताना [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे हलवाववे लागले. ता पुर्वीच्या जुन्याचर्चा विदागारात स्थानातरीत केल्या. वस्तुत्: हा बदल चावडीतील मागच्या बदलांच्या वेळीच प्रस्तावीत होता पण सर्व चावड्या एकत्रित एकापानावर [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]] दाखवण्याच्या पानावरील तांत्रीक अडचणींमुळे तसे करणे पुढे ढकलले होते. वस्तुत्: [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]] येथे अद्दापही काही तांत्रीक अडचणी आहेत नाही असे नाही . पण चावडीच्या एकुण नियोजीत एकुण आराखड्यात अधिक विलंब होऊ देणे उचीत नव्हते .तसदी बद्दल मन:पूर्वक् क्षमाप्रार्थी आहे. चावडीचे स्वरूप कसे असावे या बाबतच्या धोरणात्मक चर्चेत [[विकिपीडिया:चावडी/ध्येय_आणि_धोरणे#चावडीचे स्वरूप कसे असावे]] येथे आपले स्वागत आहे. आपला नम्र [[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) ०३:४३, ३ एप्रिल २०१२ (IST) == विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ चे यश == <b>अभिनंदन</b> {{ping|Vikrantkorde|संतोष गोरे|Tiven2240|Sandesh9822}} तुम्ही सर्वांनी समर्पण आणि सातत्याने तयार केलेल्या प्रत्येक लेखासाठी. आपण [[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१|विकी लव्ह्ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१]] साठी तब्बल ८० लेख तयार केले आहेत. या मोहिमेचा मुख्य हेतू दक्षिण आशियातील विकिपीडियांवरील महिलांचे लेख वाढवणे हा होता... ही स्पर्धा यशस्वी झाली! मला आशा आहे की याद्वारे आपण समाजात सकारात्मक बदल घडवला आहे आणि विकिपीडियावर स्त्रियांच्या लेखांचे प्रमाण वाढले आहे. ही स्पर्धा १ सप्टेंबर २०२१ रोजी सुरू झाली आणि ३० सप्टेंबर २०२१ रोजी संपली. आपल्या मराठी विकिपीडियावरील निकाल जाहीर आहे (खालील तक्ता बघा). जागतिक स्तरावरील अंतिम निकाल अद्याप जाहीर होणे बाकी आहे. <b>ज्या सदस्याने या स्पर्धेत योगदान दिले आहे आणि त्यांच्या तयार केलेल्या लेखांची संख्या खाली दिली आहे.</b> {| class="wikitable" |+ !सदस्य !लेख !गुण !क्रमांक |- |[[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|Vikrantkorde]] |३१ |२९ |१ |- |[[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] |२८ |२८ |२ |- |[[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|Rockpeterson]] |१० |९ |३ |- |[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|Tiven2240]] |८ |८ |४  |- |[[सदस्य चर्चा:Sandesh9822|Sandesh9822]] |३ |३ |५ |} [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) २२:०१, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) :: 😊 --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} २१:१९, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) ::🙏 -[[सदस्य:संतोष गोरे|'''<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue"> संतोष</span><span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue"> गोरे </span>''']] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;"> 💬</span>]] ) २१:४५, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) :. :) --०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST) [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST) : धन्यवाद [[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]] ([[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|चर्चा]]) १७:३९, ३ ऑक्टोबर २०२१ (IST) ==विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान== नमस्कार विकिपीडिया संपादकांनो, विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान सुरू झाली आहे. या मोहिमेत सक्रीय सहभाग घ्या आणि जमेल तेवढे योगदान द्या. या मोहिमेसंबंधीचे [https://mr.wikipedia.org/s/5gls सर्व नियम व माहिती] येथून वाचता येईल. - [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १३:०३, ७ नोव्हेंबर २०२१ (IST) ==डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे मराठी भाषा गौरव दिन २०२२ निमित्य कोशीय लिखाण कार्यशाळा== मराठी भाषा गौरव दिनाचे औचित्य साधून मराठी विकिपीडिया युझर्स ग्रुप, माहिती तंत्रज्ञान आणि संगणक विज्ञान ज्ञानमंडळ, महाराष्टराज्य विश्वकोश निर्मिती मंडळ आणि संगणक विभाग बामू यांच्या संयुक्त विद्यमाने, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे "कोशीय लिखाण कार्य शाळा" सोमवार दिनांक २८ फेब्रुवारी २०२२ ला आयोजित करण्यात येत आहे. कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक दिले जाईल. सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी ह्या संधीचा फायदा घ्यावा. धन्यवाद [[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १६:२९, २७ फेब्रुवारी २०२२ (IST) :{{ping|Shraddhajadhav}} ह्या संधीचा फायदा कसा घ्यावा? —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०९:३४, २८ फेब्रुवारी २०२२ (IST) :: आपण त्वरित संगणक विभाग, बामू विद्यापीठ येथे संपर्क करावा. :::डॉ. नम्रता म्याडम ह्यास सहभागासाठी आपण संपर्क करू शकता. कार्यशाळा सर्वांसाठी खुली आणि मोफत आहे. - [[सदस्य:Kselvarani|Kselvarani]] ([[सदस्य चर्चा:Kselvarani|चर्चा]]) ==विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३== प्रिय समूह सदस्य सस्नेह नमस्कार! विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३ संदर्भात माहिती देणारा आणि शिष्यवृत्तीसाठी आवेदने देण्याची सूचना देणारा हा संदेश आहे. [[m:WikiConference_India_2023|WikiConference India 2023]] या काॅन्फरन्सविषयी तुम्ही नक्कीच उत्सुक असाल.काही दिवसांपासून आपण या परिषदेची रचना आणि समायोजन करीत आहोत त्याला हळूहळू निश्चित आकार येऊ लागला आहे. शिष्यवृत्तीसाठी आपण १४ डिसेंबरपर्यंत आवेदने सादर करण्याची मुदतवाढ जाहीर केली आहे.या परिषदेत आपणाला काही सत्रे घ्यायची इच्छा असल्यास त्याविषयी निवेदनही आपण सादर करू शकता.आपण यात निश्चितपणे सहभागी व्हाल अशी आशा आहे. [[m:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|program]] and [[m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarships]] [[m:Talk:WikiConference_India_2023|conference talk page]] निवेदने पाठविण्यात तुम्हाला काही मदत आवश्यक असल्यास येथे संदेश पाठवू शकता.संयोजक समिती सदस्य आपणाला मदत करण्यास उत्सुक आहे. आपल्या अमूल्य वेळेसाठी आभार! आपले विनित, विकी काॅन्फरन्स संयोजक समिती २०२३ == मराठी विकिपीडिया एक दिवसीय कार्यशाळा, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर == मराठी भाषा पंधरवाडा २०२४च्या निमित्याने मराठी विकिपीडियावर योगदान देवू इच्छित असलेल्या सम्पादकांसाठी शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर आणि भाषा सल्लागार समिति, महाराष्ट्र शासन, ह्यांच्या संयुक्त विद्यमानने एक दिवसीय मराठी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथे बुधवार, दिनक २४ जानेवारी २०२४ ला करण्यात आले आहे. कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक दिले जाईल. सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी ह्या संधीचा फायदा घ्यावा. धन्यवाद [[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १५:३८, २३ जानेवारी २०२४ (IST) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == फाईल अपलोड करण्यासाठी मदत हवी == नमस्कार, माझ्या आजोबा [[हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] यांच्या पानासाठी एक ऐतिहासिक कात्रण माझ्याकडे आहे. त्यात ते हिंदुस्थान को-ऑप. बँकेचे संचालक म्हणून रौप्य महोत्सवात भाषण करताना दिसत आहेत. माझं खातं नवीन असल्याने मी अपलोड करू शकत नाही. कृपया कोणीतरी हे अपलोड करून देईल का? '''सारांश कोड''': <nowiki>{{Non-free use rationale | Description = हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेच्या रौप्यमहोत्सवाच्या उद्घाटन समारंभात भाषण करताना संचालक हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे. | Source = दैनिक वृत्तपत्र, मुंबई, १९८० चे दशक - स्वतः स्कॅन केलेला फोटो | Article = हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे | Portion = संपूर्ण कात्रण | Low_resolution = होय | Purpose = हरिभाऊ ठोंबरे हे हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेचे संचालक होते याचा ऐतिहासिक, छापील पुरावा. | Replaceability = नाही. ही १९८० च्या दशकातील घटना असून याचा मुक्त परवान्यातील फोटो उपलब्ध नाही. | other_information = फोटोच्या कॅप्शनमध्ये 'बोलताना संचालक हरिभाऊ ठोंबरे' असा स्पष्ट उल्लेख आहे. }}</nowiki> '''गंतव्य नाव''': Hindusthan_Bank_Silver_Jubilee_Haribhau_Thombare_Speech.jpg <nowiki>धन्यवाद. ~~~~</nowiki> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30631-81|&#126;2026-30631-81]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-30631-81|talk]]) १५:०५, २३ मे २०२६ (IST) :@Tiven2240 धन्यवाद दादा. :कात्रणाचा फोटो आता उपलब्ध आहे: https://i.postimg.cc/RFT6K564/IMG-0284.jpg :कृपया हा फोटो विकिपीडियावर 'Fair use' अंतर्गत अपलोड करून द्यावा. मी वर दिलेला Non-free use rationale आणि गंतव्य नाव वापरावे. :धन्यवाद. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30897-57|&#126;2026-30897-57]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-30897-57|talk]]) १५:२६, २३ मे २०२६ (IST) ::@Tiven2240 दादा, नमस्कार 🙏 ::काल विनंती केली होती. जमल्यास कृपया बघा. फोटो खूप महत्वाचा आहे. ::धन्यवाद. [[सदस्य:Suhasthombare|Suhasthombare]] ([[सदस्य चर्चा:Suhasthombare|चर्चा]]) १५:४७, २४ मे २०२६ (IST) == अकार्यरत संपादकांच्या पदाबाबत चर्चा == {{सदस्य|V.narsikar}}, {{सदस्य|सुभाष राऊत}} यांच्याकडे प्रचालकपद आहे. परंतु, १ किंवा अधिक वर्षांहून सदस्य अकार्यरत असल्यास त्यांचे पद काढण्यात येते. {{सदस्य|संपादन गाळणी}} यास प्रचालकपद का आहे? समजले नाही. तसेच {{सदस्य|Omega45}} यांकडे देखील द्रुतमाघारकार पद असून ते अकार्यरत आहेत. तरी यांच्या पदाबाबत काही विचार करण्यात यावा, असे मला वाटते. {{साद प्रचालक}} यावर प्रतिसाद द्यावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:०६, ३ ऑगस्ट २०२६ (IST) :संपादन गाळणी हे खाते स्वयंचलितरीत्या संपादनांवर लक्ष ठेवते व योग्य तेथे आडकाठी करते. यासाठी प्रचालक अधिकार असणे आवश्यक आहे. :वरील यादीतील सदस्यांना आठवण म्हणून एक संदेश येथे द्यावा व १५ दिवसांत उत्तर देण्याची विनंती करावी. इतर मार्गे (दूरध्वनी, व्हॉट्सअॅप, इ.) संपर्क साधता येत असेल तर त्याचाही विचार करावा. त्यानंतरही उत्तर न आल्यास त्यांचे (वापरात नसलेले) अधिकार कमी करण्याचा प्रस्ताव मांडावा. :[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १९:०६, ३ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::संपादन गाळणी हे खाता कोण वापरत आहे? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:०१, ४ ऑगस्ट २०२६ (IST) :::सौम्य स्मरण. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १०:४९, १९ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::::माझ्या माहितीप्रमाणे हे स्वयंचलित खाते आहे. त्याला परवलीचा शब्द आहे का आणि असल्यास कोणाकडे आहे हे माहिती नाही. ::::हे खाते अनेक वर्षांपूर्वीपासून आहे आणि एक माजी प्रचालक यावर काम करीत असत. गाळण्यांमध्ये बदल कोणताही प्रचालक करू शकतो. ::::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ११:०५, १९ ऑगस्ट २०२६ (IST) :::::मी नरसीकरजींशी संपर्क साधला आहे आणि त्यांच्याशी संपर्क झाला आहे. ते योग्य वेळी या पोस्टला उत्तर देतील. -- [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:००, २५ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::{{साद प्रचालक}} उद्या १ महिन्याचा कालावधी पूर्ण होईल, त्यानंतर कृपया योग्य तो निर्णय घ्यावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:१३, २ सप्टेंबर २०२६ (IST) == स्थानांतर == @[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] नमस्कार, नुकतेच आपण काही लेख विकिबुक्स येथे स्थानांतरित केलेले दिसत आहेत, पुढाकार घेतल्याबद्दल अभिनंदन. परंतु मराठी विकिपीडियावरील लेख उडवण्या ऐवजी मी जशी भर घातली तसे केल्यास अती उत्तम होईल असे वाटते. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ११:१८, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) :@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]], उल्लेखनियता आणि प्रकल्पाचा परीघ किंवा आपण ज्याला स्कोप म्हणतो तो विचारात घेता, विकीपुस्तकावर पाककृती आणि विकिपीडियावर विश्वकोशीय लेख. मी ह्या लेखांना अनेक वर्षे विकीपुस्तकावर स्थानांतर करण्याचाय वर्गात पहात होतो आज म्हणाल करून टाकाव त्या निमित्ताने एक काम पुढे जाईल. :मला वाटते ह्या पुढे आपल्याला दोन मार्गाने जाता येईल. काय करायचे हे तुम्ही ठरवा. :1 लेख पाककृतीचा असल्याने उल्लेखनीय नाही म्हणून काढून टाकणे. :2 विश्वकोशीय लेखन करून लेख उल्लेखनीय करणे. आणि तो पर्यन्त हटवा साचा तसंच ठेवणे. म्हणजे त्यावर काम करणे आवश्यक आहे हे लक्षात येईल. :धन्यवाद. [[सदस्य:QueerEcofeminist|'''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]^{[[सदस्य चर्चा:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"संदर्भ द्या! अगदी भांडतानासुध्दा"!!!</span>]]}[they/them/their] ११:४३, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::@[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] दुसरा पर्याय योग्य राहील. अशा प्रकारच्या लेखास फारसे संदर्भ देखील लागत नाहीत. सध्या तुम्ही लेख स्थानांतरित करावे आणि येथील जुन्या लेखात {{t|बदल}} किंवा {{t|उल्लेखनीयता}} असा साचा जोडावा. मला जसे जमेल तसे मी दुरुस्ती करण्याचा प्रयत्न करत जाईल. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १३:०७, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) [[:वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख|मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! १ ! २ ! ३ |- |- | | | |} 3d54m30gbemng76wzl9h4ra3gsa6hpe 2707686 2707594 2026-09-03T08:14:47Z Usernamekiran 29153 /* अकार्यरत संपादकांच्या पदाबाबत चर्चा */ प्रतिसाद 2707686 wikitext text/x-wiki {{लघुपथ|विपी:चा|विपी:चावडी|विपी:VP}} {{सुचालन चावडी}} [[विकिपीडिया:चावडी/जुनी चर्चा ३९|मागील चर्चा]] <inputbox> type=fulltext prefix=विकिपीडिया:चावडी break=no width=30 searchbuttonlabel=सर्व चावड्या आणि विदागार शोधा </inputbox> <blockquote style="border:2px solid blue; padding: 2em;"> ====विकिपीडिया समाज==== मराठी विकिपीडिया मध्यवर्ती चर्चा पानावर म्हणजेच '''चावडीवर''' आपले स्वागत आहे. चर्चा पानांवर चर्चेचे प्रस्ताव अथवा चर्चेत सहभागी होण्यापूर्वी खालील चर्चा संकेतांची माहिती घ्यावी. मागील चर्चा शोधता आणि संदर्भ शोधता येतात. जुन्या चर्चांचा शोध घेऊन नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न पाने सहाय्य पाने व सहाय्य पानांच्या आधारे ऑनलाईन पॉवर पॉईंट प्रेझंटेशन बनवण्यात सदस्यांनी वेळोवेळी पुढाकार घ्यावा. खालील सूचनांचे वाचन झाल्या नंतर सुयोग्य चर्चा पान निवडावे. विकिपीडिया ज्ञानकोश सामूहीक लेखन योगदानाचे स्थान आहे. विकिपीडिया संस्कृतीत प्रत्येक सदस्याने इतर सदस्यांच्याबद्दल विश्वास आणि आदर ठेवणे अभिप्रेत आहे. इतर सदस्यांवर कोणत्याही कारणाने व्यक्तिगत, भाषिक, प्रांतीय, जातीय, धार्मिक स्वरूपांचे आरोप करू नयेत. असे लेखन वगळले जाते. असा मजकूर आढळल्यास तो काढून टाकण्यात येते. *विकिपीडिया समाज कसा आहे? विकिपीडियाचे वापरकर्ते मतांबद्दल सहमत नसतात तेव्हासुद्धा एकमेकांचा व त्यांच्या विरोधी मतांचा आदर करतात. एकमेकांबद्दल असाधारण विधाने तसेच वैयक्तिक आरोप करण्याचे टाळतात. सभ्य आणि शांत रहातात. शक्य तेथे संपादनाकरिता योग्य संदर्भ उद्धृत करून देतात. विचार जुळले नाहीत तर # संपादनास संघर्षाचे स्वरूप न देता, दर २४ तासात एकापेक्षा अधिक वेळा आधीची आवृत्ती बदलण्याचे टाळतात # फक्त चर्चापानावर चर्चा करतात. येथील संपादन व्यक्‍तिगत विश्वासार्हतेने होणे अपेक्षित असते. त्यासाठी इतरांबद्दल विश्वास दाखवणे देखील अपेक्षित असते. आपला मुद्दा पटवण्याकरिता # विकिपीडियास संत्रस्त न करता, सभ्यपणे विकिपीडियातील उपलब्ध मार्गांची योग्य माहिती व शोध करून घेऊनच मार्ग काढणे व आपले वेगळे मत नोंदवणे अपेक्षित असते. वृत्ती सतत सर्वांना साभाळून नेणारी, मनमोकळी व स्वागतेच्छू ठेवावी ही अपेक्षा आहे. *विकिपीडिया समाज काय नाही. **आचार अथवा विचारांची युद्धभूमी नाही. कोणतेही मतभेद कमी करण्याकरिता [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution विशिष्ट पद्धती] अवलंबणे अपेक्षित आहे. विकिपीडियाचा उपयोग विकिपीडियास किंवा कोणत्याही वापरकर्त्यास कोणत्याही प्रकारची त्रास/ धमकी देण्यासाठी होणे अपेक्षित नाही. **विकिपीडिया अनियंत्रित नाही. येथे बहुसंख्य निर्णय चर्चा करून एकमताने घेतले जातात. **विकिपीडिया राजकीय किंवा लोकशाहीचा प्रयोग नाही. निर्णय परस्पर विचारविमय करून होतात. सहमती चर्चेद्वारे घडवले जाते पण बहुमत असणे ही आवश्यक बाब नाही. **विकिपीडिया हा नियम बनवण्याचा चाकोरीबद्ध कार्यक्रम नाही. नियमांचा उपयोग केला जातो पण त्यांना घट्ट कवटाळून बसणेही अपेक्षित नाही. <!--{{सुचालन चावडी}} आणि {{संदर्भयादी}} हे या पानावरील कायमस्वरूपी साचे आहेत. जूना मजकूर विदागार पानांवर हलवताना (archive) {{सुचालन चावडी}} साचा या पानावरून वगळला जाणार नाही तसेच तो सर्व विदागारपानात सुद्धा असेल याची दक्षता घ्या--> </blockquote> __NEWSECTIONLINK__ __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ ==चर्चेचे स्थानांतरण== नमस्कार , मराठी विकिपीडिया चावडीच्या स्वरूपात संकल्पीत इष्ट बदलांच्या दृष्टीने विकिपीडिया चावडी हे मुख्य पान यापुढे सदस्यांना चर्चापानांबदल मार्गदर्शन करणाऱ्या दालनाच्या स्वरूपात मर्यादीत रहाणार असून यापुढे सर्व मध्यवर्ती चर्चा [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे होतील. दोन चर्चा सभासदांसाठी मदतगार चित्रफिती बनवणे. आणि विकिपीडिया:मुखपृष्ठ सदर लेख & उदयोन्मुख लेख चर्चा चालू असताना [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे हलवाववे लागले. ता पुर्वीच्या जुन्याचर्चा विदागारात स्थानातरीत केल्या. वस्तुत्: हा बदल चावडीतील मागच्या बदलांच्या वेळीच प्रस्तावीत होता पण सर्व चावड्या एकत्रित एकापानावर [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]] दाखवण्याच्या पानावरील तांत्रीक अडचणींमुळे तसे करणे पुढे ढकलले होते. वस्तुत्: [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]] येथे अद्दापही काही तांत्रीक अडचणी आहेत नाही असे नाही . पण चावडीच्या एकुण नियोजीत एकुण आराखड्यात अधिक विलंब होऊ देणे उचीत नव्हते .तसदी बद्दल मन:पूर्वक् क्षमाप्रार्थी आहे. चावडीचे स्वरूप कसे असावे या बाबतच्या धोरणात्मक चर्चेत [[विकिपीडिया:चावडी/ध्येय_आणि_धोरणे#चावडीचे स्वरूप कसे असावे]] येथे आपले स्वागत आहे. आपला नम्र [[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) ०३:४३, ३ एप्रिल २०१२ (IST) == विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ चे यश == <b>अभिनंदन</b> {{ping|Vikrantkorde|संतोष गोरे|Tiven2240|Sandesh9822}} तुम्ही सर्वांनी समर्पण आणि सातत्याने तयार केलेल्या प्रत्येक लेखासाठी. आपण [[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१|विकी लव्ह्ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१]] साठी तब्बल ८० लेख तयार केले आहेत. या मोहिमेचा मुख्य हेतू दक्षिण आशियातील विकिपीडियांवरील महिलांचे लेख वाढवणे हा होता... ही स्पर्धा यशस्वी झाली! मला आशा आहे की याद्वारे आपण समाजात सकारात्मक बदल घडवला आहे आणि विकिपीडियावर स्त्रियांच्या लेखांचे प्रमाण वाढले आहे. ही स्पर्धा १ सप्टेंबर २०२१ रोजी सुरू झाली आणि ३० सप्टेंबर २०२१ रोजी संपली. आपल्या मराठी विकिपीडियावरील निकाल जाहीर आहे (खालील तक्ता बघा). जागतिक स्तरावरील अंतिम निकाल अद्याप जाहीर होणे बाकी आहे. <b>ज्या सदस्याने या स्पर्धेत योगदान दिले आहे आणि त्यांच्या तयार केलेल्या लेखांची संख्या खाली दिली आहे.</b> {| class="wikitable" |+ !सदस्य !लेख !गुण !क्रमांक |- |[[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|Vikrantkorde]] |३१ |२९ |१ |- |[[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] |२८ |२८ |२ |- |[[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|Rockpeterson]] |१० |९ |३ |- |[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|Tiven2240]] |८ |८ |४  |- |[[सदस्य चर्चा:Sandesh9822|Sandesh9822]] |३ |३ |५ |} [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) २२:०१, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) :: 😊 --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} २१:१९, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) ::🙏 -[[सदस्य:संतोष गोरे|'''<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue"> संतोष</span><span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue"> गोरे </span>''']] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;"> 💬</span>]] ) २१:४५, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) :. :) --०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST) [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST) : धन्यवाद [[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]] ([[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|चर्चा]]) १७:३९, ३ ऑक्टोबर २०२१ (IST) ==विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान== नमस्कार विकिपीडिया संपादकांनो, विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान सुरू झाली आहे. या मोहिमेत सक्रीय सहभाग घ्या आणि जमेल तेवढे योगदान द्या. या मोहिमेसंबंधीचे [https://mr.wikipedia.org/s/5gls सर्व नियम व माहिती] येथून वाचता येईल. - [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १३:०३, ७ नोव्हेंबर २०२१ (IST) ==डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे मराठी भाषा गौरव दिन २०२२ निमित्य कोशीय लिखाण कार्यशाळा== मराठी भाषा गौरव दिनाचे औचित्य साधून मराठी विकिपीडिया युझर्स ग्रुप, माहिती तंत्रज्ञान आणि संगणक विज्ञान ज्ञानमंडळ, महाराष्टराज्य विश्वकोश निर्मिती मंडळ आणि संगणक विभाग बामू यांच्या संयुक्त विद्यमाने, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे "कोशीय लिखाण कार्य शाळा" सोमवार दिनांक २८ फेब्रुवारी २०२२ ला आयोजित करण्यात येत आहे. कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक दिले जाईल. सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी ह्या संधीचा फायदा घ्यावा. धन्यवाद [[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १६:२९, २७ फेब्रुवारी २०२२ (IST) :{{ping|Shraddhajadhav}} ह्या संधीचा फायदा कसा घ्यावा? —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०९:३४, २८ फेब्रुवारी २०२२ (IST) :: आपण त्वरित संगणक विभाग, बामू विद्यापीठ येथे संपर्क करावा. :::डॉ. नम्रता म्याडम ह्यास सहभागासाठी आपण संपर्क करू शकता. कार्यशाळा सर्वांसाठी खुली आणि मोफत आहे. - [[सदस्य:Kselvarani|Kselvarani]] ([[सदस्य चर्चा:Kselvarani|चर्चा]]) ==विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३== प्रिय समूह सदस्य सस्नेह नमस्कार! विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३ संदर्भात माहिती देणारा आणि शिष्यवृत्तीसाठी आवेदने देण्याची सूचना देणारा हा संदेश आहे. [[m:WikiConference_India_2023|WikiConference India 2023]] या काॅन्फरन्सविषयी तुम्ही नक्कीच उत्सुक असाल.काही दिवसांपासून आपण या परिषदेची रचना आणि समायोजन करीत आहोत त्याला हळूहळू निश्चित आकार येऊ लागला आहे. शिष्यवृत्तीसाठी आपण १४ डिसेंबरपर्यंत आवेदने सादर करण्याची मुदतवाढ जाहीर केली आहे.या परिषदेत आपणाला काही सत्रे घ्यायची इच्छा असल्यास त्याविषयी निवेदनही आपण सादर करू शकता.आपण यात निश्चितपणे सहभागी व्हाल अशी आशा आहे. [[m:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|program]] and [[m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarships]] [[m:Talk:WikiConference_India_2023|conference talk page]] निवेदने पाठविण्यात तुम्हाला काही मदत आवश्यक असल्यास येथे संदेश पाठवू शकता.संयोजक समिती सदस्य आपणाला मदत करण्यास उत्सुक आहे. आपल्या अमूल्य वेळेसाठी आभार! आपले विनित, विकी काॅन्फरन्स संयोजक समिती २०२३ == मराठी विकिपीडिया एक दिवसीय कार्यशाळा, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर == मराठी भाषा पंधरवाडा २०२४च्या निमित्याने मराठी विकिपीडियावर योगदान देवू इच्छित असलेल्या सम्पादकांसाठी शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर आणि भाषा सल्लागार समिति, महाराष्ट्र शासन, ह्यांच्या संयुक्त विद्यमानने एक दिवसीय मराठी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथे बुधवार, दिनक २४ जानेवारी २०२४ ला करण्यात आले आहे. कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक दिले जाईल. सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी ह्या संधीचा फायदा घ्यावा. धन्यवाद [[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १५:३८, २३ जानेवारी २०२४ (IST) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == फाईल अपलोड करण्यासाठी मदत हवी == नमस्कार, माझ्या आजोबा [[हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] यांच्या पानासाठी एक ऐतिहासिक कात्रण माझ्याकडे आहे. त्यात ते हिंदुस्थान को-ऑप. बँकेचे संचालक म्हणून रौप्य महोत्सवात भाषण करताना दिसत आहेत. माझं खातं नवीन असल्याने मी अपलोड करू शकत नाही. कृपया कोणीतरी हे अपलोड करून देईल का? '''सारांश कोड''': <nowiki>{{Non-free use rationale | Description = हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेच्या रौप्यमहोत्सवाच्या उद्घाटन समारंभात भाषण करताना संचालक हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे. | Source = दैनिक वृत्तपत्र, मुंबई, १९८० चे दशक - स्वतः स्कॅन केलेला फोटो | Article = हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे | Portion = संपूर्ण कात्रण | Low_resolution = होय | Purpose = हरिभाऊ ठोंबरे हे हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेचे संचालक होते याचा ऐतिहासिक, छापील पुरावा. | Replaceability = नाही. ही १९८० च्या दशकातील घटना असून याचा मुक्त परवान्यातील फोटो उपलब्ध नाही. | other_information = फोटोच्या कॅप्शनमध्ये 'बोलताना संचालक हरिभाऊ ठोंबरे' असा स्पष्ट उल्लेख आहे. }}</nowiki> '''गंतव्य नाव''': Hindusthan_Bank_Silver_Jubilee_Haribhau_Thombare_Speech.jpg <nowiki>धन्यवाद. ~~~~</nowiki> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30631-81|&#126;2026-30631-81]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-30631-81|talk]]) १५:०५, २३ मे २०२६ (IST) :@Tiven2240 धन्यवाद दादा. :कात्रणाचा फोटो आता उपलब्ध आहे: https://i.postimg.cc/RFT6K564/IMG-0284.jpg :कृपया हा फोटो विकिपीडियावर 'Fair use' अंतर्गत अपलोड करून द्यावा. मी वर दिलेला Non-free use rationale आणि गंतव्य नाव वापरावे. :धन्यवाद. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30897-57|&#126;2026-30897-57]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-30897-57|talk]]) १५:२६, २३ मे २०२६ (IST) ::@Tiven2240 दादा, नमस्कार 🙏 ::काल विनंती केली होती. जमल्यास कृपया बघा. फोटो खूप महत्वाचा आहे. ::धन्यवाद. [[सदस्य:Suhasthombare|Suhasthombare]] ([[सदस्य चर्चा:Suhasthombare|चर्चा]]) १५:४७, २४ मे २०२६ (IST) == अकार्यरत संपादकांच्या पदाबाबत चर्चा == {{सदस्य|V.narsikar}}, {{सदस्य|सुभाष राऊत}} यांच्याकडे प्रचालकपद आहे. परंतु, १ किंवा अधिक वर्षांहून सदस्य अकार्यरत असल्यास त्यांचे पद काढण्यात येते. {{सदस्य|संपादन गाळणी}} यास प्रचालकपद का आहे? समजले नाही. तसेच {{सदस्य|Omega45}} यांकडे देखील द्रुतमाघारकार पद असून ते अकार्यरत आहेत. तरी यांच्या पदाबाबत काही विचार करण्यात यावा, असे मला वाटते. {{साद प्रचालक}} यावर प्रतिसाद द्यावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:०६, ३ ऑगस्ट २०२६ (IST) :संपादन गाळणी हे खाते स्वयंचलितरीत्या संपादनांवर लक्ष ठेवते व योग्य तेथे आडकाठी करते. यासाठी प्रचालक अधिकार असणे आवश्यक आहे. :वरील यादीतील सदस्यांना आठवण म्हणून एक संदेश येथे द्यावा व १५ दिवसांत उत्तर देण्याची विनंती करावी. इतर मार्गे (दूरध्वनी, व्हॉट्सअॅप, इ.) संपर्क साधता येत असेल तर त्याचाही विचार करावा. त्यानंतरही उत्तर न आल्यास त्यांचे (वापरात नसलेले) अधिकार कमी करण्याचा प्रस्ताव मांडावा. :[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १९:०६, ३ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::संपादन गाळणी हे खाता कोण वापरत आहे? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:०१, ४ ऑगस्ट २०२६ (IST) :::सौम्य स्मरण. [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १०:४९, १९ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::::माझ्या माहितीप्रमाणे हे स्वयंचलित खाते आहे. त्याला परवलीचा शब्द आहे का आणि असल्यास कोणाकडे आहे हे माहिती नाही. ::::हे खाते अनेक वर्षांपूर्वीपासून आहे आणि एक माजी प्रचालक यावर काम करीत असत. गाळण्यांमध्ये बदल कोणताही प्रचालक करू शकतो. ::::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ११:०५, १९ ऑगस्ट २०२६ (IST) :::::मी नरसीकरजींशी संपर्क साधला आहे आणि त्यांच्याशी संपर्क झाला आहे. ते योग्य वेळी या पोस्टला उत्तर देतील. -- [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:००, २५ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::{{साद प्रचालक}} उद्या १ महिन्याचा कालावधी पूर्ण होईल, त्यानंतर कृपया योग्य तो निर्णय घ्यावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:१३, २ सप्टेंबर २०२६ (IST) * द्रुतमाघारकार पद एका वर्षाच्या निष्क्रियतेनंतर काढण्याची गरज वाटत नाही. आपण एक वर्षाऐवजी ३ वर्षांची मुभा द्यायला हवी. प्रचालकांच्या खात्यासाठी एक वर्ष निष्क्रियतेची अट योग्य आहे. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १३:४४, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST) == स्थानांतर == @[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] नमस्कार, नुकतेच आपण काही लेख विकिबुक्स येथे स्थानांतरित केलेले दिसत आहेत, पुढाकार घेतल्याबद्दल अभिनंदन. परंतु मराठी विकिपीडियावरील लेख उडवण्या ऐवजी मी जशी भर घातली तसे केल्यास अती उत्तम होईल असे वाटते. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ११:१८, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) :@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]], उल्लेखनियता आणि प्रकल्पाचा परीघ किंवा आपण ज्याला स्कोप म्हणतो तो विचारात घेता, विकीपुस्तकावर पाककृती आणि विकिपीडियावर विश्वकोशीय लेख. मी ह्या लेखांना अनेक वर्षे विकीपुस्तकावर स्थानांतर करण्याचाय वर्गात पहात होतो आज म्हणाल करून टाकाव त्या निमित्ताने एक काम पुढे जाईल. :मला वाटते ह्या पुढे आपल्याला दोन मार्गाने जाता येईल. काय करायचे हे तुम्ही ठरवा. :1 लेख पाककृतीचा असल्याने उल्लेखनीय नाही म्हणून काढून टाकणे. :2 विश्वकोशीय लेखन करून लेख उल्लेखनीय करणे. आणि तो पर्यन्त हटवा साचा तसंच ठेवणे. म्हणजे त्यावर काम करणे आवश्यक आहे हे लक्षात येईल. :धन्यवाद. [[सदस्य:QueerEcofeminist|'''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]^{[[सदस्य चर्चा:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"संदर्भ द्या! अगदी भांडतानासुध्दा"!!!</span>]]}[they/them/their] ११:४३, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::@[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] दुसरा पर्याय योग्य राहील. अशा प्रकारच्या लेखास फारसे संदर्भ देखील लागत नाहीत. सध्या तुम्ही लेख स्थानांतरित करावे आणि येथील जुन्या लेखात {{t|बदल}} किंवा {{t|उल्लेखनीयता}} असा साचा जोडावा. मला जसे जमेल तसे मी दुरुस्ती करण्याचा प्रयत्न करत जाईल. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १३:०७, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) [[:वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख|मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! १ ! २ ! ३ |- |- | | | |} h7jmvsf487xjxml7cr6l3o2a0jshv91 0 2973 2707644 2707456 2026-09-03T02:51:16Z ~2026-47964-87 187009 2707644 wikitext text/x-wiki 2707651 2707644 2026-09-03T03:20:33Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-47964-87|~2026-47964-87]] ([[User talk:~2026-47964-87|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2707277 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = मेट्रो |प्रकार_२ = राजधानी |स्थानिक_नाव = दिल्ली |राज्य_नाव = राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र |आकाशदेखावा = Delhi Montage.jpg |आकाशदेखावा_title = [[लोटस टेंपल]] | अक्षांश = २८.६१ | रेखांश = ७७.२३ |क्षेत्रफळ_आकारमान = ९ |शोधक_स्थान = right |क्षेत्रफळ_एकूण = १४८३ |क्षेत्रफळ_क्रमांक = ३१ वा |उंची = २५९ |लोकसंख्या_एकूण = १,३३,००,००० |लोकसंख्या_घनता = ७,७५८ |लोकसंख्या_क्रमांक = १ ला |लोकसंख्या_वर्ष = २०१६ |लोकसंख्या_मेट्रो = २,६४,५४,००० |लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक = १ ला |लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष = २००७ |जिल्हे = {{Collapsible list <!-- -->|title = {{AutoLink|दिल्लीतील जिल्हे }} <!-- -->|1 = {{AutoLink|नवी दिल्ली जिल्हा|नवी दिल्ली }} <!-- -->|2 = {{AutoLink|मध्यवर्ती दिल्ली जिल्हा|मध्यवर्ती दिल्ली }} <!-- -->|3 = {{AutoLink|उत्तर दिल्ली जिल्हा|उत्तर दिल्ली }} <!-- -->|4 = {{AutoLink|ईशान्य दिल्ली जिल्हा|ईशान्य दिल्ली }} <!-- -->|5 = {{AutoLink|पूर्व दिल्ली जिल्हा|पूर्व दिल्ली }} <!-- -->|6 = {{AutoLink|दक्षिण दिल्ली जिल्हा|दक्षिण दिल्ली }} <!-- -->|7 = {{AutoLink|नैर्ऋत्य दिल्ली जिल्हा|नैर्ऋत्य दिल्ली}} <!-- -->|8 = {{AutoLink|पश्चिम दिल्ली जिल्हा|पश्चिम दिल्ली }} <!-- -->|9 = {{AutoLink|वायव्य दिल्ली जिल्हा|वायव्य दिल्ली }} <!-- -->}} |नेता_पद_१ = {{AutoLink|दिल्लीचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}} |नेता_नाव_१ =[[अरविंद केजरीवाल]] |नेता_पद_२ = {{AutoLink|दिल्लीचे राज्यपाल|राज्यपाल}} |नेता_नाव_२ = तेजेंद्र खन्ना |नेता_पद_3 = {{AutoLink|दिल्लीचे महापौर|महापौर}} |नेता_नाव_3 = आरती मेहरा |अधिकृत_भाषा = [[हिंदी भाषा|हिंदी]] |विधानसभा_प्रकार = Unicameral |विधानसभा_संख्या = ७० |स्थापित_दिनांक = [[१ नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९५८|१९५८]] |एसटीडी_कोड = ११ |पिन_कोड = ११०००० |unlocode = INDEL |आरटीओ_कोड = DL-xx |संकेतस्थळ = delhigovt.nic.in |संकेतस्थळ_नाव = दिल्ली संकेतस्थळ |तळटिपा = {{Reflist}} |गुणक_title = हो |स्वयंवर्गीत = हो |लिंग_गुणोत्तर=}} '''दिल्ली''' हे उत्तर [[भारत|भारतातील]] एक महानगर आहे. राजकीयदृष्ट्या दिल्ली शहर एक केंद्रशासित प्रदेश आहे. या शहराचा कारभार केंद्र सरकार, दिल्ली राज्य शासन आणि तीन महानगर पालिका पाहतात. जी [[नवी दिल्ली]] भारतीय प्रजासत्ताकाची राजधानी आहे, ती दिल्ली या महानगरातील एक शहरी भाग आहे. दिल्लीची लोकसंख्या सुमारे दीड कोटी (इ.स. २००५चा अंदाज) असून ते जगातील सातवे सगळ्यांत जास्त लोकसंख्या असलेले महानगर आहे.<ref name="habib1999jkf">{{Citation | title=The agrarian system of Mughal India, 1556-1707 | author=Irfan Habib | publisher=Oxford University Press, 1999 | isbn=9780195623291 | दुवा=http://books.google.co.in/books?id=0ymFAAAAIAAJ | quote=''... The current Survey of India spellings are followed for place names except where they vary rather noticeably from the spellings in our sources: thus I read "Dehli" not "Delhi ...''}}</ref><ref name="jrasgbi1824fjs">{{Citation | title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland | author=Royal Asiatic Society | publisher=Cambridge University Press, 1834 | isbn=| दुवा=http://books.google.co.in/books?id=mtosAAAAIAAJ | quote=''... also Dehli or Dilli, not Delhi ...''}}</ref><ref name="karamchandani1968ysf">{{Citation | title=India, the beautiful | author=L.T. Karamchandani| publisher=Sita Publication, 1968 | isbn=| दुवा=http://books.google.co.in/books?id=_sHWfveQGksC | quote=''... According to available evidence the present Delhi, spelt in Hindustani as Dehli or Dilli, derived its name from King ...''}}</ref><ref name="ngjoi1994glk">{{Citation | title=The National geographical journal of India, Volume 40| author=| publisher=National Geographical Society of India, 1994 | isbn=| दुवा=http://books.google.co.in/books?id=aqqAAAAAMAAJ | quote=''... The name which remained the most popular is Dilli with variation in its pronunciation as Dilli, Dehli, or Delhi ...''}}</ref> राजधानीचे शहर असल्याने येथे देशातील विविध भागातून नागरिक स्थायिक झाले आहेत, त्यामुळे दिल्ली हे एक बहुसांस्कृतिक महानगर बनले आहे. झपाट्याने झालेले शहरीकरण व वेगाने झालेली प्रगती त्यामुळे दिल्लीचा आर्थिक क्षेत्रात विकास झाला आहे. दिल्लीच्या नागरिकांची सरासरी मिळकत ही राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा बरीच जास्त आहे.<ref name="dayal">{{जर्नल स्रोत |last=Dayal |first=Ravi |year=2002 |month=July |title=A Kayastha’s View |journal=Seminar (web edition) |issue=515 |दुवा=http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20ravi%20dayal.htm |accessdate=29 January 2007}}</ref> == भूगोल == दिल्ली व परिसराला मिळून अनौपचारिकपणे राष्ट्रीय [[राजधानी]] क्षेत्र असे म्हणतात. त्यात दिल्लीव्यतिरिक्त शेजारच्या [[हरियाणा]]राज्यातील फरिदाबाद व गुडगाव आणि उत्तर प्रदेशातील नॉयडा व [[गाझियाबाद]] या शहरांचा समावेश होतो. नैर्ऋत्येकडील अरवली पर्वतरांगा आणि पूर्वेकडील यमुना नदी यांच्यामध्ये वसलेली दिल्ली इतिहास काळापासून महत्त्वाचे ठिकाण मानले जाते. == इतिहास == दिल्लीचा पुरातन उल्लेख [[महाभारत]] नावाच्या महापुराणात आढळतो. जिथे त्याचा उल्लेख प्राचीन [[इंद्रप्रस्थ]] म्हणून केला जातो. [[महाभारत]] काळात इंद्रप्रस्थ ही पांडवांची राजधानी होती. पुरातत्व पुरावांतील प्रथम पुरावा असे सूचित करतो की मानव ई. स. पु. दोन हजार वर्षांपूर्वीच दिल्लीत व आसपास होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indiatourism.com/delhi-history/index.html|संकेतस्थळ=www.indiatourism.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-18}}</ref> मौर्य काळामध्ये (इ.स.पू. ३००च्या सुमारास) या शहराचा विकास होऊ लागला. महाराज [[पृथ्वीराज चौहान]] यांचे दरबारी कवी चांद बरदाई यांची हिंदी रचना पृथ्वीराज रासो मध्ये तोमर राजा अनंगपाल यांचे दिल्लीचे संस्थापक, म्हणून वर्णन केले गेले आहे. असे मानले जाते की त्यांनी 'लाल-कोट' बांधला आणि [[महरौली विधानसभा मतदारसंघ, दिल्ली|मेहरौली]]चा गुप्त कार्पेट लोखंडी खांब दिल्लीला आणला. तोमर राज्यकर्त्यांमध्ये दिल्ली स्थापनेचे श्रेय अनंगपाल यांना जाते. दिल्लीत तोमरांचा राज्य कालखंड ४०० ते १,२०० वर्षाचा आहे. 'दिल्ली' किंवा 'दिल्लीका' शब्दाचा वापर उदयपुरात सापडलेल्या [[शिलालेख|शिलालेखांवर]] प्रथम सापडला. या शिलालेखांची वेळ 1160 वर्षे निश्चित केली गेली. महाराज [[पृथ्वीराज चौहान]] हे दिल्लीचे शेवटचे हिंदू सम्राट मानले जातात. [[इ.स. १२०७]] नंतर दिल्ली [[दिल्ली सल्तनत]]ची राजधानी झाले. [[खिलजी राजवंश]], [[तुघलक]] राजवंश, सय्यद राजवंश आणि [[लोदी|लोधी]] घराण्यांसह इतर काही राजवटींनी यावर राज्य केले. असे मानले जाते की आजची आधुनिक दिल्ली बांधण्यापूर्वी दिल्ली सात वेळा विखुरली होती आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी वसली होती, त्यातील काही अवशेष आजही आधुनिक दिल्लीत दिसू शकतात. दिल्लीच्या तत्कालीन राज्यकर्त्यांनी बऱ्याच वेळा आपले रूप बदलले. सरहिंद जवळच्या युद्धात [[मोगल]] बादशाह [[हुमायूॅं|हुमायूं]]नी अफगाण्यांचा पराभव केला आणि कोणताही विरोध न करता दिल्ली ताब्यात घेतली. हुमायूंच्या मृत्यूनंतर [[हेमू विक्रमादित्य]]च्या नेतृत्वात अफगाणांनी मुघल सैन्याचा पराभव केला व आग्रा व दिल्लीवर पुन्हा ताबा मिळविला. मुघल बादशहा [[अकबर]]ने आपली राजधानी दिल्लीहून [[आग्रा]] येथे हलविली. [[अकबर]]चा नातू [[शाहजहां]] (१६२८-१६५८) यांनी सतराव्या शतकाच्या मध्यात सातव्या वेळी तोडगा काढला ज्याला शाहजहानाबाद असे म्हणतात. सामान्य बोलीभाषेत शाहजहानाबादला ओल्ड सिटी किंवा जुनी दिल्ली म्हणतात. प्राचीन काळापासून बऱ्याच राजांनी आणि सम्राटांनी जुन्या दिल्लीवर राज्य केले आणि त्याचे नावही वेळोवेळी बदलले गेले. जुनी दिल्ली १७३७ नंतर [[मोगल|मुघल]] सम्राटांची राजधानी राहिली. दिल्लीचा शेवटचा मोगल बादशहा [[बहादूर शाह जफर]] होता, तो निर्वासनमध्येच [[यांगून|रंगून]] येथे मरण पावला. [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७च्या स्वातंत्र्ययुद्धानंतर]] दिल्लीने ब्रिटिशांच्या राजवटीखाली राज्य सुरू केले. १८५७ च्या पहिल्या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या चळवळीस पूर्णपणे दाबल्यानंतर ब्रिटिशांनी [[बहादूरशाह जफर]]ला [[यांगून|रंगून]] येथे पाठवले आणि भारत पूर्णपणे इंग्रजांच्या ताब्यात झाला. सुरुवातीला त्यांनी कलकत्ता (आजचे [[कोलकाता]]) ताब्यात घेतला पण [[ब्रिटिश (निःसंदिग्धीकरण)|ब्रिटिश]] राजवटीच्या शेवटच्या काळात पीटर महन यांच्या नेतृत्वात [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाचा]] प्रभाव भारतीय उपखंडात झपाट्याने वाढू लागला. यामुळे ब्रिटिशांना असे वाटू लागले की [[कोलकाता|कलकत्ता]] जो भारताच्या पूर्वेकडील प्रदेशात होता, तेथून अफगाणिस्तान आणि इराण इत्यादींवर सहजपणे नियंत्रण स्थापित करता येत नाही, नंतर या कारणास्तव १९११ मध्ये वसाहतीची राजधानी दिल्लीला हलविण्यात आली. केली गेली होती आणि बरीच आधुनिक बांधकाम कामे केली गेली होती. शहराचे मोठे भाग [[ब्रिटिश (निःसंदिग्धीकरण)|ब्रिटिश]] आर्किटेक्ट सर एडविन लुटियन्स आणि सर हर्बर्ट बेकर यांनी डिझाइन केले होते. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर ते अधिकृतपणे भारताची [[राजधानी]] म्हणून घोषित झाले. दिल्लीत बऱ्याच राजांच्या साम्राज्याचा उदय व पतन होण्याचे पुरावे अजूनही अस्तित्वात आहेत. दिल्ली हे भारताच्या भविष्यातील, भूतकाळातील आणि सध्याच्या परिस्थितीचे मिश्रण आहे. विशिष्ट भौगोलिक रचनेमुळे [[वायव्य दिशा|वायव्य]] [[हिंदूस्तान|हिंदुस्थाना]]तून गंगेच्या खोऱ्यात जाणाऱ्या जुन्या व्यापारमार्गांवर दिल्लीने दबदबा राखला. हे शहर पुरातन भारताच्या अनेक साम्राज्यांची राजधानी होते. दिल्लीत स्थलांतरित होणाऱ्यांची संख्या वाढत गेल्याने ती संस्कृती आणि बुद्धिजनांचे माहेरघर बनली. वाढत्या लोकसंख्येमुळेच आज दिल्ली ही [[प्रदूषण]], वाहतुकीची कोंडी, वीजटंचाई आणि पाणी टंचाई अशा अनेक समस्यांना तोंड देत आहे. == हवामान, भूगोल आणि लोकसंख्या == === दिल्ली-एनसीआर === दिल्लीजवळील [[उत्तर प्रदेश]], [[हरियाणा]] आणि [[राजस्थान]]<nowiki/>मधील अनेक शहरे एनसीआरमध्ये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bhaskar.com/union-territory/new-delhi/news/ut-del-hmu-new-haryanas-jind-and-karnal-add-in-part-of-ncr-zone-5017644-nor.html|title=एनसीआर में शामिल हुए जींद,करनाल और मुजफ्फरनगर, मथुरा को नहीं मिली मंजूरी|दिनांक=2015-06-09|संकेतस्थळ=Dainik Bhaskar|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-18}}</ref> एनसीआरची लोकसंख्या ४ कोटी ७० लाखाहून अधिक आहे. संपूर्ण एनसीआरमध्ये दिल्लीचे क्षेत्रफळ १,४८४. चौरस किलोमीटर आहे. देशाची [[राजधानी]] एनसीआरच्या २.९% आहे. उत्तर प्रदेशातील [[मेरठ]], [[गाझियाबाद]], [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] (नोएडा), [[बुलंदशहर]], [[शामली जिल्हा|शामली]], [[बागपत]], हापूर आणि [[मुझफ्फरनगर]] यांचा समावेश आहे. [[हरियाणा]]<nowiki/>मध्ये [[फरीदाबाद]], गुडगाव, मेवात, रोहतक, सोनीपत, रेवाडी, झज्जर, [[पानिपत|पानीपत]], पलवल, महेंद्रगड, भिवडी, जिंद आणि करनाल यासारख्या जिल्ह्यांचा समावेश आहे. राजस्थानमधील दोन जिल्हे - भरतपूर आणि अलवर एनसीआरमध्ये समाविष्ट केले गेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://abpnews.abplive.in/india-news/ncr-national-capital-region-of-india-a-to-z-things-you-must-know-about-it-762031|title=आप जिस दिल्ली-NCR में रहते हैं, जानिए- उसके बारे में A टू Z जानाकरी|last=डेस्क|पहिले नाव=एबीपी न्यूज़ वेब|दिनांक=2018-01-04|संकेतस्थळ=abpnews.abplive.in|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-18|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407170215/https://abpnews.abplive.in/india-news/ncr-national-capital-region-of-india-a-to-z-things-you-must-know-about-it-762031|url-status=dead}}</ref> === भौगोलिक स्थान === राष्ट्रीय राजधानी दिल्ली १,४८४. किमी२ (५७३ चौरस मैल) पर्यंत पसरली असून त्यापैकी ७८३ किमी२ (३०२ चौरस मैल) [[ग्रामीण विकास|ग्रामीण]] आणि ७०० किमी२ (२७० चौ मैल) शहरी म्हणून घोषित केली आहेत. उत्तर-दक्षिण दिशेला दिल्लीची कमाल ५१.९ किमी (३२ मैल) आणि पूर्व-पश्चिमेस जास्तीत जास्त ४८.४८ किमी (३० मैल) रुंदी आहे. दिल्लीची देखभाल करण्यासाठी तीन संस्था कार्यरत आहेत: -    दिल्ली महानगरपालिका: जगातील सर्वात मोठी स्थानिक संस्था असून अंदाजे १३७.८० लाख नागरिकांना (क्षेत्र १,३९७.३ किमी२ किंवा ५४० चौरस मैल) नागरी सेवा पुरविली जाते. हे क्षेत्र फक्त क्षेत्राच्या दृष्टीने [[तोक्यो|टोकियो]]<nowiki/>च्या मागे आहे. महानगरपालिका १३९७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पाहते. सध्या दिल्ली महानगरपालिका तीन भागात विभागली गेली आहे: अप्पर दिल्ली महानगरपालिका, पूर्व दिल्ली महानगरपालिका आणि दक्षिण दिल्ली महानगरपालिका.    नवी दिल्ली [[नगर परिषद|नगरपरिषद]]: (एनडीएमसी) (क्षेत्र ४२.७ किमी२ किंवा १७ चौरस मैल) असे आहे नवी दिल्ली नगरपरिषदेचे नाव. त्याखालील क्षेत्राला एनडीएमसी क्षेत्र म्हणतात.    दिल्ली कॅन्टोन्मेंट बोर्डः (क्षेत्र (४३ कि.मी.२ किंवा १७ चौरस मैल)<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2017-02-02|title=नई दिल्ली नगरपालिका परिषद|url=https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%88_%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6&oldid=3333817|journal=विकिपीडिया|language=hi}}</ref> जे दिल्लीच्या कॅन्टोन्मेंट क्षेत्राची देखभाल करते. दिल्ली हा खूप विस्तृत परिसर आहे. हे उत्तरेकडील सारूप नगर पासून दक्षिणेकडील राजोक्र्यापर्यंत पसरते. [[नजफगढ विधानसभा मतदारसंघ, दिल्ली|नजफगड]] पासून पूर्वेकडील [[यमुना नदी]]<nowiki/>च्या पश्चिमेला शेवटचा भाग (तुलनेने पारंपारिक पूर्व टोक). तसे, त्याच्या पूर्वेकडील शहादारा, भजनपुरा इत्यादी मोठ्या बाजारातही येतात. वरील सीमांनी व्यापलेल्या शेजारील राज्यांमधील [[नोएडा]], [[गुडगाव जलद मेट्रो|गुडगाव]] वगैरे भागदेखील राष्ट्रीय क्षेत्रात येतात. दिल्लीचे भौगोलिक स्वरूप खूप बदलत आहे. हे उत्तरेकडील सपाट कृषी मैदानापासून दक्षिणेस कोरड्या [[अरावली]] श्रेणीच्या सुरुवातीस बदलते. दिल्लीच्या दक्षिणेला मोठे नैसर्गिक तलाव असायचे. आता जास्त खाण झाल्यामुळे ते कोरडे झाले आहेत. त्यातील एक बडखल तलाव आहे. यमुना नदीने शहराचे पूर्व भाग वेगळे केले. या पुलांना यमुना पार म्हणले जाते, जरी ते अनेक पुलांद्वारे नवी दिल्लीशी चांगले जोडलेले आहेत. दिल्ली मेट्रो देखील आता दोन पुलांसह नदी पार करते. दिल्ली उत्तर भारतात २८.६१° N  ७७.२३° E  वर स्थित आहे. हे हिमालयाच्या दक्षिणेस १६० किलोमीटर दक्षिणेस समुद्राच्या सपाटीपासून ७०० ते १००० फूट उंचीवर यमुना नदीच्या काठावर वसलेले आहे. हे उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिणेस तीन बाजूंनी हरियाणा राज्याद्वारे आणि पूर्वेला उत्तर प्रदेश राज्याने वेढलेले आहे. दिल्ली जवळजवळ संपूर्ण गंगेच्या प्रदेशात आहे. दिल्लीच्या भूगोलाचे दोन प्रमुख भाग म्हणजे यमुना बागायती मैदान आणि दिल्ली पर्वत (टेकडी). तुलनेने कमी स्तरीय मैदाने उप-लागवडीसाठी उत्कृष्ट जमीन प्रदान करतात, जरी हे पूरप्रवण क्षेत्र आहेत. हे दिल्लीच्या पूर्वेकडील बाजूस आहेत. आणि पश्चिमेला कड क्षेत्र आहे. त्याची कमाल उंची ३१८ मी (१०४३ फूट) पर्यंत पोहोचते. हे दक्षिणेस अरावल्ली पर्वतरांगेपासून सुरू होते आणि शहराच्या पश्चिम, उत्तर-पश्चिम आणि उत्तर-पूर्व भागात पसरते. दिल्लीची जीवनरेखा [[यमुना नदी|यमुना]] ही [[हिंदू]] धर्मातील सर्वात पवित्र नद्यांपैकी एक आहे. हिंडन ही आणखी एक छोटी नदी, पूर्व दिल्लीला गाझियाबादपासून विभक्त करते. दिल्ली सीज़्मिक क्षेत्र-IV मध्ये येत असल्याने येथे मोठ्या भूकंपाची शक्यता असते. === जल संपत्ती === लाखो वर्षांपासून भूमिगत जलचर नैसर्गिकरित्या नद्या आणि पावसाच्या प्रवाहांनी जिवंत राहतात. [[गंगा नदी|गंगा]]-[[यमुना नदी|यमुना]] मैदानी भाग म्हणजे पाण्याचे सर्वोत्तम स्रोत असलेले क्षेत्र. त्यात चांगला [[पाऊस]] पडतो आणि हिमालयीन हिमनद्यांपासून वाहणा बारमाही नद्या वाहतात. दिल्लीसारख्या काही भागात सुदधा हेच घडते. दक्षिणेकडील पठाराचे उतार सपाट बाजुला असून डोंगराळ भागात [[नैसर्गिक पर्यावरण|नैसर्गिक]] [[सरोवर|तलाव]] तयार झाले आहेत. टेकड्यांवरील नैसर्गिक वन कवच अनेक बारमाही प्रवाहाचे पाळणे असायचे.<ref name="hindi.indiawaterportal.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://hindi.indiawaterportal.org/?q=content/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8|title=Hindi Water Portal|संकेतस्थळ=hindi.indiawaterportal.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-19}}</ref> आज व्यापाराचे केंद्र म्हणून दिल्लीची ओळख आहे. यामागचे कारण म्हणजे [[वाहतुकीचे सर्वसाधारण नियम|वाहतूक]] करण्यायोग्य रुंद [[यमुना नदी|यमुना]] नदी आहे; ज्यामध्ये मालवाहतूकही करता येत असे. इ.स. पु. ५०० च्या आधीही ते नक्कीच एक समृद्ध [[शहर]] होते, जिथे त्याच्या मालमत्तेचे रक्षण करण्यासाठी शहर तटबंदीची आवश्यकता होती. सलीमगड आणि पुराण किल्ला आणि पुराण किलाच्या उत्खननात सापडलेल्या तथ्यांवरून असे [[प्राचीन संस्कृती|प्राचीन]] [[शहर]] असल्याचे पुरावे मिळतात. इ.स. १००० पासून, त्याचा [[इतिहास]], त्याची युद्धे आणि त्यांची जागा घेणारे राजवंश यांचे विस्तृत वर्णन आहे.<ref name="hindi.indiawaterportal.org"/> दिल्लीला भौगोलिकदृष्ट्या [[अरवली पर्वतरांग|अरवल्ली]] [[पर्वतरांग|पर्वतरांगांचे]] संरक्षण आहे. ही पर्वतरांग व तिथली नैसर्गिक [[वन|जंगले]] याशिवाय तीन बारमाही नद्या यांच्यामुळे दिल्लीचा बचाव करणे सोपे होते. या तीन नद्या दिल्लीच्या मध्यभागी [[यमुना नदी|यमुनेस]] मिळाल्या आहेत. दक्षिण आशियाई संरचनात्मक बदलांमुळे, यमुनेने आता त्याच्या जुन्या मार्गापासून पूर्वेकडे वीस किलोमीटर वळविला आहे.<ref name="hindi.indiawaterportal.org"/> इ. स. पु. ३००० मध्ये, नदी दिल्लीच्या सध्याच्या 'ओढ्या' च्या पश्चिमेस वाहत असे. त्याच युगात, [[सरस्वती नदी]] [[अरवली पर्वतरांग|अरावली]] रांगांच्या दुसऱ्या बाजूला वाहून असे, जी प्रथम पश्चिमेकडे आणि नंतर भूमिगत रचनेत भूमिगत झाली आणि पूर्णपणे नाहीशी झाली. १८०७ मध्ये एका इंग्रजांद्वारे केलेल्या सर्वेक्षणानुसार, वरील नकाशा दिल्लीतील [[यमुना नदी|यमुना]]<nowiki/>मध्ये भेटायला जाणारे प्रवाह दर्शवितो. एक तिलपतच्या टेकड्यांमध्ये दक्षिणेकडून उत्तरेकडे वाहते, तर दुसऱ्याने हौज खासमधील अनेक उपनद्या व्यापल्या आणि पूर्वेकडे वाहणाऱ्या बारापुलाच्या जागी निजामुद्दीनच्या वरच्या यमुना प्रवाहात वाहिले. तिसरा आणि मोठा प्रवाह ज्याला साहिबी नदी म्हणतात (पूर्वी रोहिणी). हे दक्षिण-पश्चिमेकडून खाली उतरते आणि तेथील उत्तरेस यमुनेस भेटते. असे दिसते आहे की टेक्टोनिक हालचालीमुळे, त्याच्या प्रवाहाचे खाली प्रवाह काहीसे जास्त झाले होते, ज्यामुळे ते यमुनेत पडले. मागील मार्गावरील अधिक पाणी नजफगड तलावामध्ये वाहू लागते. सुमारे ७० वर्षांपूर्वी या सरोवराचे आकार २२० चौरस किलोमीटर होते. ब्रिटिशांनी साहिबी नदीची गाळ काढून ती स्वच्छ केली व त्याला नाला नजफगड असे नाव दिले व यमुनेत विलीन केले. या नद्या व यमुना-दिल्लीने अरवल्ली पर्वतरांगांच्या वाड्यात स्थायिक झालेल्या अनेक वस्त्यांना आणि राजधानींना नेहमीच पुरेसे पाणी दिले. हिमालयीन हिमनद्यां मधून निघाल्यामुळे यमुना नदी बारमाही नदी आहे. परंतु वर नमूद केलेल्या इतर नद्या फक्त २०० वर्षांपूर्वीपर्यंत अरावल्लीच्या रांगांमध्ये नैसर्गिक जंगलाने संरक्षित होत्या तोपर्यंत बारमाही राहिल्या. दुर्दैवाने दिल्लीतील जंगलतोड खिलज्यांच्या काळापासून सुरू झाली. इस्लामचा स्वीकार न करणा स्थानिक बंडखोरांना आणि लुटणाऱ्यांना लुबाडण्यासाठी हे केले गेले. तसेच, वाढत्या शहरी लोकसंख्येचा ओढा वन प्रांत संकोचित करते. यामुळे वनांचलमधील संरक्षित पावसाचे पाणी कमी झाले. ब्रिटिश राजवटीत, दिल्लीतील रस्ते आणि पूर-प्रतिरोधक बंधारे बांधल्यामुळे पर्यावरणीय बदलांमुळे वर्षाच्या उन्हाळ्यात हे नाले कोरडे होऊ लागले. स्वातंत्र्योत्तर काळात पावसाच्या पाण्याचे नाले, पदपथ व गल्ली सिमेंटद्वारे फरसबंदी झाल्याने या नद्यांमधील पाण्याचा नैसर्गिक प्रवेश रोखला गेला. अशा परिस्थितीत जिथे त्यांना मार्ग सापडला नाही, कॉंक्रीटच्या कॉंक्रीटच्या बांधकामामुळे, त्यांना भूमिगत जलवाहिन्या किंवा नदीमध्ये मिसळण्याचा कोणताही मार्ग नाही. === हवामान === दिल्लीच्या हवामानात [[उन्हाळा]] आणि हिवाळ्यातील तापमानात बराच फरक आहे. [[उन्हाळा]] मोठा, अत्यंत [[उष्ण कटिबंध|उष्ण]] एप्रिल ते ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत असतो. मध्यंतरी पावसाळादेखील येतो. ही उष्णता देखील अत्यंत प्राणघातक ठरू शकते, ज्याने पूर्वी बरीच लोकांचे प्राण घेतले. मार्चच्या प्रारंभापासून वारा दिशा बदलते. ते [[वायव्य दिशा|वायव्ये]]<nowiki/>कडून [[दक्षिण दिशा|दक्षिण]][[पश्चिम दिशा|पश्चिम]] दिशेने जातात. ते आपल्याबरोबर राजस्थानची गरम लाट आणि धूळ आपल्याबरोबर घेऊन जातात. ते उन्हाळ्याचा मुख्य भाग आहेत. त्यांना लू म्हणतात. उच्च ऑक्सिडेशन संभाव्यतेसह एप्रिल ते जून या महिन्यांत अत्यंत गरम असतात. जूनच्या अखेरीस आर्द्रतेत वाढ होते ज्यामुळे मान्सूनपूर्व पाऊस पडतो. यानंतर उन्हाळ्यापासून पावसाळ्याचे वारे वाहू लागतात, ज्यामुळे चांगला पाऊस पडतो. [[ऑक्टोबर महिना|ऑक्टोबर]] - [[नोव्हेंबर महिना|नोव्हेंबर]]<nowiki/>मध्ये [[शिशिर]] कालावधी असतो जो हिवाळ्यात थंड असतो. [[हिवाळा]] [[नोव्हेंबर महिना|नोव्हेंबर]]<nowiki/>पासून सुरू होतो, तो [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]]<nowiki/>च्या सुरुवातीस टिकतो. [[हिवाळा|हिवाळ्]]<nowiki/>यामध्येही दाट धुके असतात आणि शीतलहरी पसरते, जी पुन्हा त्याच उन्हाळ्यासारखी प्राणघातक आहे. [१] तापमानात -०.६ डिग्री सेल्सियस (३०.९ ° फॅ) ते ४८ डिग्री सेल्सियस (११८ ° फॅ) पर्यंत फरक पडतो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/fog-continues-to-disrupt-flights-trains/article27290861.ece|title=Fog continues to disrupt flights, trains|last=Reporter|first=Our Staff|date=2005-01-07|work=द हिंदू|access-date=2019-09-19|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> वार्षिक सरासरी तापमान २५ ° से. (७७ ° फॅ); मासिक सरासरी तापमान 13 ° से. ३२ डिग्री सेल्सियस असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindustantimes.com/news/181_1593200,000600010001.htm|title=At 0.2°C, Delhi gets coldest day in 70 yrs : HindustanTimes.com|दिनांक=2006-01-11|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-19|archive-date=2006-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20060111153439/http://www.hindustantimes.com/news/181_1593200,000600010001.htm|url-status=dead}}</ref> सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे ७१४ मिमी आहे. (२८.१ इं.), [[पावसाळा|पावसाळ्]]<nowiki/>यात जास्तीत जास्त जुलै ते ऑगस्ट पर्यंत [[पाऊस|पर्जन्य]] होते. दिल्लीत पावसाळ्याच्या सरासरी आगमनाची तारीख २९ जून आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-economy/Monsoon-reaches-Delhi-two-days-ahead-of-schedule/article20280383.ece|title=Monsoon reaches Delhi two days ahead of schedule|संकेतस्थळ=@businessline|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-19}}</ref> === वायू प्रदूषण === दिल्लीची एर क्वालिटी इंडेक्स (एक्यूआय) साधारणत: जानेवारी ते सप्टेंबर दरम्यान मध्यम (१०१-२००) पातळी असते आणि नंतर ती अत्यंत खराब (३०१) ते (४००) किंवा तीन महिन्यांत धोकादायकही असते. (500+) ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत विविध कारणांमुळे, पेंढा जाळणे, दिवाळीत फटाके फोडणे यामुळे प्रदूषण वाढते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-breathed-easier-from-january-to-april/articleshow/59011204.cms|title=delhi weather 2017: Delhi breathed easier from January to April {{!}} Delhi News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Jun 6|पहिले नाव=TNN {{!}} Updated:|last2=2017|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-19|last3=Ist|first3=10:47}}</ref> === लोकसंख्या === १९०१ मध्ये दिल्ली हे एक छोटे शहर होते आणि लोकसंख्या ४ लाख होती. १९११ मध्ये ब्रिटिश भारत याची राजधानी बनल्यामुळे त्याची लोकसंख्या वाढू लागली. भारत फाळणीच्या वेळी, पाकिस्तानहून मोठ्या संख्येने लोक दिल्लीत स्थायिक झाले. विभाजनानंतरही हे स्थलांतर सुरूच होते. वार्षिक ३.८५% वाढीसह दिल्लीची लोकसंख्या २००१ मध्ये १ कोटी ३८ लाखांवर पोचली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.censusindia.net/profiles/del.html|title=2001 Census Results : Delhi|दिनांक=2007-08-11|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-21|archive-date=2007-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811095710/http://www.censusindia.net/profiles/del.html|url-status=dead}}</ref> १९९१ ते २००१ या दशकात लोकसंख्या वाढीचा दर ४७.२% होता. दिल्लीतील लोकसंख्येची घनता प्रति किलोमीटर ९२९४ आणि स्त्री पुरुष प्रमाण ८२१ महिला आणि १००० पुरुष आहे. येथे साक्षरतेची टक्केवारी ८१.८२% आहे. == दिल्लीतील जिल्हे == *[[नवी दिल्ली]] **कनाट प्लेस • संसद मार्ग • चाणक्य पुरी * मध्यवर्ती दिल्ली **दरिया गंज • पहाड़ गंज • करौल बाग * उत्तर दिल्ली **सदर बाजार, दिल्ली  • कोतवाली, दिल्ली • सब्जी मंडी * ईशान्य दिल्ली **सीलमपुर • शाहदरा • सीमा पुरी * पूर्व दिल्ली **गॉंधी नगर, दिल्ली • प्रीत विहार • विवेक विहार • वसुंधरा एंक्लेव * दक्षिण दिल्ली **कालकाजी • डिफेन्स कालोनी • हौज खास * नैर्ऋत्य दिल्ली **वसंत विहार • नजफगढ़ • दिल्ली छावनी * पश्चिम दिल्ली **• पटेल नगर • राजौरी गार्डन • पंजाबी बाग * वायव्य दिल्ली **सरस्वती विहार • नरेला • मॉडल टाउन == प्रेक्षणीय स्थळ == दिल्ली ही केवळ भारताची राजधानीच नाही तर पर्यटनाचे मुख्य केंद्र देखील आहे. राजधानी असल्याने, [[भारत सरकार]], [[राष्ट्रपती भवन]], [[संसद भवन]], केंद्रीय सचिवालय इत्यादी अनेक कार्यालये येथे बरीच आधुनिक वास्तुकलेची नमुने पाहिली जाऊ शकतात; एक प्राचीन शहर असल्याने याला ऐतिहासिक महत्त्व देखील आहे. पुरातत्व दृष्टीकोनातून, जुना किल्ला, सफदरजंग मकबरे, [[जंतर मंतर|जंतर-मंतर]], कुतुब मीनार आणि लोहस्तंभ यासारख्या अनेक जगप्रसिद्ध बांधकामे येथे आकर्षण केंद्र मानली जातात. एकीकडे जागतिक वारसा मोगल शैली आहे जसे हुमायूंचे थडगे, लाल किल्ला आणि जुना किल्ला, [[सफदरजंग विमानतळ|सफदरजंग]]<nowiki/>चे थडगे, लोधी कबर कॉम्प्लेक्स इत्यादी. भव्य ऐतिहासिक इमारती येथे आहेत आणि दुसऱ्या बाजूला निजामुद्दीन औलियाच्या पार्लोकिक दर्गा आहेत. बिरला मंदिर, आद्या कात्यायिनी शक्तीपीठ, बांगला साहेब गुरूद्वारा, बहाई मंदिर आणि जामा मशिद अशी जवळपास सर्व धर्मांची प्रसिद्ध धार्मिक स्थळे या शहरातील इंडिया गेट, राजपथ येथे बनविण्यात आली आहेत. भारताच्या पंतप्रधान, जंतर-मंतर, लाल किल्ला तसेच अनेक प्रकारची संग्रहालये आणि कॅनॉट प्लेस, चांदनी चौक अशा अनेक बाजारासह मोगल गार्डन, गार्डन ऑफ फाइव्ह सेन्सेस, टाकाटोरा अशा अनेक बगिच्या आहेत. गार्डन, लोदी गार्डन, प्राणीसंग्रहालय इत्यादी जे दिल्लीला पर्यटकांना आकर्षित करतात. == शैक्षणिक संस्था == [[चित्र:Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg|इवलेसे|लाल किल्ला, दिल्ली]] दिल्ली हे भारताच्या शिक्षणाचे महत्त्वपूर्ण केंद्र आहे. दिल्लीच्या विकासाबरोबरच येथे शिक्षणही वेगाने वाढले आहे. प्राथमिक शिक्षण बऱ्याचदा सार्वजनिक होते. मुले माध्यमिक शाळांमध्ये शिकत आहेत. महिलांचे [[शिक्षण]] सर्व स्तरांवर पुरुषांपेक्षा अधिक विकसित झाले आहे. येथील शैक्षणिक संस्थांचे विद्यार्थी भारताच्या कानाकोप .्यातून येतात. कला, वाणिज्य, विज्ञान, तंत्रज्ञान, औषध, कायदा व व्यवस्थापन या विषयात उच्चस्तरीय शिक्षण देण्यासाठी येथे बरीच सरकारी व खासगी शिक्षण संस्था आहेत. उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे दिल्ली विद्यापीठ, ज्या अंतर्गत अनेक महाविद्यालये आणि संशोधन संस्था आहेत. गुरू गोबिंदसिंग इंद्रप्रस्थ विद्यापीठ, अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था, भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ, इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ, टीईआरआय - ऊर्जा व संसाधन संस्था आणि जामिया मिलिया इस्लामिया ही उच्च शिक्षण संस्था आहेत.  == संस्कृती == दिल्ली शहरात बांधल्या गेलेल्या स्मारकांवरून असे लक्षात येते की, येथील संस्कृतीला प्राचिन ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण संस्थेने दिल्ली शहरातील सुमारे १२०० वारसा स्थळांची घोषणा केली आहे, जी जगातील कोणत्याही शहरापेक्षा जास्त आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Promote-lesser-known-monuments-of-Delhi/articleshow/4194014.cms|title='Promote lesser-known monuments of Delhi' {{!}} Delhi News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Feb 27|पहिले नाव=PTI {{!}} Updated:|last2=2009|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27|last3=Ist|first3=3:07}}</ref> आणि त्यापैकी १७५ स्थळांना राष्ट्रीय वारसा म्हणून घोषित केले गेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://asi.nic.in/|title=Archaeological Survey of India|संकेतस्थळ=asi.nic.in|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref> जिथे मोगल आणि ऑट्टोमन राज्यकर्त्यांनी जामा मस्जिद (भारताच्या सर्वात मोठी मशीद)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.terragalleria.com/asia/india/delhi/picture.indi38660.html|title=Picture/Photo: Jama Masjid, India's largest mosque, morning. New Delhi, India|संकेतस्थळ=www.terragalleria.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref> आणि लाल किल्ला अशी अनेक वास्तू नमुने उभारली. दिल्लीत [[लाल किल्ला]], [[कुतुब मिनार|कुतुब मीनार]] आणि हुमायूंचा मकबरा असे तीन जागतिक वारसा आहेत. [] 34] इतर स्मारकांमध्ये [[इंडिया गेट]], जंतर-मंतर (१८ व्या शतकातील खगोलशास्त्रीय वेधशाळा), पुराणा किला (१६ व्या शतकाचा किल्ला) यांचा समावेश आहे. बिर्ला मंदिर, अक्षरधाम मंदिर आणि कमळ मंदिर ही आधुनिक वास्तुकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. राज घाटाजवळ राष्ट्रपिता महात्मा गांधी आणि इतर मोठ्या व्यक्तींच्या समाधी आहेत. नवी दिल्लीत बरीच सरकारी कार्यालये, सरकारी निवासस्थाने आणि ब्रिटिशकालीन अवशेष व इमारती आहेत. काही महत्त्वाच्या इमारतींमध्ये [[राष्ट्रपती भवन]], केंद्रीय सचिवालय, राजपथ, संसद भवन आणि विजय चौक यांचा समावेश आहे. सफदरजंगची थडगे आणि हुमायूंची थडगी मुगलच्या बागांच्या चार बाग शैलीची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत.<br />दिल्लीचे राजधानी नवी दिल्लीशी संपर्क आणि भौगोलिक सान्निध्य यामुळे येथे राष्ट्रीय कार्यक्रम आणि संधी यांचे महत्त्व वाढले आहे. [[प्रजासत्ताक दिन]], स्वातंत्र्यदिन आणि गांधी जयंती असे अनेक राष्ट्रीय सण येथे मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. भारताच्या स्वातंत्र्यदिनी पंतप्रधान लाल किल्ल्यातील लोकांना संबोधित करतात. [[पतंग]] उडवून बरेच दिल्लीवासी हा दिवस साजरा करतात. पतंग या दिवशी स्वातंत्र्याचे प्रतीक मानले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.123independenceday.com/indian/gift_of/freedom/|title=123 Independence Day|संकेतस्थळ=www.123independenceday.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref> प्रजासत्ताक दिनी परेड ही एक मोठी मिरवणूक आहे, जी भारताच्या सैनिकी पराक्रम आणि सांस्कृतिक झलक दाखवते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-opinion/article28952306.ece|title=R-Day parade, an anachronism?|संकेतस्थळ=@businessline|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref> दिल्ली महानगरपालिका: जगातील सर्वात मोठी स्थानिक संस्था असून अंदाजे १३७.८० लाख नागरिकांना (क्षेत्र १,३९७.३ किमी२ किंवा ५४० चौरस मैल) नागरी सेवा पुरविली जाते. हे क्षेत्र फक्त क्षेत्राच्या दृष्टीने [[तोक्यो|टोकियो]]<nowiki/>च्या मागे आहे. महानगरपालिका १३९७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पाहते. सध्या दिल्ली महानगरपालिका तीन भागात विभागली गेली आहे: अप्पर दिल्ली महानगरपालिका, पूर्व दिल्ली महानगरपालिका आणि दक्षिण दिल्ली महानगरपालिका. येथील धार्मिक उत्सवात दिवाळी, होळी, दसरा, दुर्गा पूजा, महावीर जयंती, गुरू परब, ख्रिसमस, महाशिवरात्रि, ईद उल फितर, बुद्ध जयंती लोहरी पोंगल आणि ओडम यासारख्या सणांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.india-tourism.org/delhi-travel/delhi-fairs-festivals.html|title=Fairs & Festivals,Fairs & Festivals of Delhi,Delhi Fairs,Fairs in Delhi,Festival in Delhi,Delhi Festival Info,Fair and Festivals Information Delhi|दिनांक=2007-03-19|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27|archive-date=2007-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319223442/http://www.india-tourism.org/delhi-travel/delhi-fairs-festivals.html|url-status=bot: unknown}}</ref> कुतुब महोत्सवात अखिल भारतीय संगीतकार आणि नर्तक यांचा संगम असतो, जो काही रात्री झगमगाट करतो. हे कुतुब मीनारच्या बाजूला आयोजित केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/its-sufi-and-rock-at-qutub-fest/article27535416.ece|title=It's Sufi and rock at Qutub Fest|date=2005-12-15|work=द हिंदू|access-date=2019-09-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> इतरही अनेक सण येथे होतात: जसे की आंबा महोत्सव, पतंग उडवणे महोत्सव, वसंत पंचमी जे वार्षिक असतात. आशियातील सर्वात मोठे ऑटो प्रदर्शनः दिल्लीत ऑटो एक्सपो<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/todays-paper/Asiarsquos-largest-auto-carnival-begins-in-Delhi-tomorrow/article15140040.ece|title=Asia&rsquo;s largest auto carnival begins in Delhi tomorrow|date=2008-01-09|work=द हिंदू|access-date=2019-09-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> द्वैवार्षिक आयोजित केले जाते. प्रगती मैदान येथे वार्षिक पुस्तक मेळावा भरतो. हा जगातील दुसरा सर्वात मोठा ग्रंथ मेळा आहे, ज्यात जगातील 23 राष्ट्रे सहभागी होतात. दिल्ली उच्च शैक्षणिक क्षमतेमुळे काहीवेळा जगाची पुस्तक राजधानी म्हणून ओळखली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.business-standard.com/latest-news|title=Latest News|work=Business Standard India|access-date=2019-09-27}}</ref> पंजाबी आणि मुगलाई खाद्यपदार्थ जसे की कबाब आणि [[बिर्याणी]] दिल्लीच्या बऱ्याच भागात प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/toierrorfound.cms?url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2060348.cms|title=Page Not Found|संकेतस्थळ=timesofindia.indiatimes.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://conclave.digitaltoday.in/conclave2008/index.php?issueid=32&id=2427&option=com_content&task=view&sectionid=8|title=India Today Conclave 2008 - Leadership for the 21st Century|संकेतस्थळ=conclave.digitaltoday.in|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref> दिल्लीच्या अत्यधिक मिश्रित लोकसंख्येमुळे, [[राजस्थान|राजस्थानी]], महाराष्ट्रीयन, बंगाली, हैदराबादी खाद्यपदार्थांसारख्या भारताच्या विविध भागांना पुरवले जाते. आणि दक्षिण भारतीय खाद्यपदार्थ इडली, सांबार, डोसा इत्यादी भरपूर प्रमाणात आढळतात. यासह, लोकल बडबड करून खातात अशा चॅट इत्यादीसारखी बरीच स्थानिक वैशिष्ट्येही आहेत. याखेरीज इटालियन आणि चिनी खाद्य यासारखे कॉन्टिनेंटल अन्नही इथे मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. इतिहासामध्ये दिल्ली हे उत्तर भारताचे एक महत्त्वपूर्ण व्यापार केंद्रही राहिले आहे. जुन्या दिल्लीने आजही रस्त्यावर पसरलेल्या आणि जुन्या मोगल वारशामध्ये व्यापलेल्या या व्यापार क्षमतेचा इतिहास लपविला आहे. जुन्या शहराच्या बाजारपेठेत सर्व प्रकारच्या वस्तू आढळतील. [[आंबा]], लिंबू इ. च्या लोणच्यापासून ते तेलात महाग हिरा रत्ने, दागदागिने मध्ये बुडविले; वधूचे दागिने, कपड्यांचे स्टॉल, तयार कपडे, मसाले, मिठाई आणि काय नाही? बयाच जुन्या हवेली अजूनही या शहरास शोभून आहेत आणि इतिहासाची कृपा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20satish%20jacob.htm|title=Satish Jacob|संकेतस्थळ=www.india-seminar.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref> [[चांदणी चौक]], जे तीन शतकांहून अधिक काळापूर्वीची ही बाजारपेठ आहे, दिल्ली दागदागिने, झरी साड्या आणि मसाल्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. दिल्लीतील काही प्रसिद्ध कला म्हणजे जरदोजी (सोन्याचे वायर वर्क, ज्याला झरी असेही म्हणतात). ) आणि मीनाकारी (ज्यामध्ये लाह पितळ भांडी इत्यादीवरील कोरीव कामांनी भरलेली आहे.) येथील कला कला बाजार, प्रगती मैदान, दिल्ली, दिल्ली हाट, हौज खास, दिल्ली आहेत - जिथे विविध प्रकारचे हस्तकला आणि हस्तकला काम करतात. उदाहरणे आढळू शकतात कालांतराने दिल्लीने देशभरातील कलांना स्थान दिले आहे त्यामुळे येथे कोणतीही अनोखी शैली नाही परंतु ती एक अप्रतिम मिश्रण बनली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.india-seminar.com/2002/515/515%20anjolie%20ela%20menon.htm|title=Anjolie Ela Menon|संकेतस्थळ=www.india-seminar.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref> खालील शहरे हि दिल्लीची भगिनी शहरे आहेत:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/delhi-times/Delhi-to-London-its-a-sister-act/articleshow/15278423.cms|title=Delhi to London, it’s a sister act - टाइम्स ऑफ इंडिया|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=2019-09-27}}</ref>     शिकागो, युनायटेड स्टेट्स     क्वालालंपूर, मलेशिया     लंडन, युनायटेड किंग्डम     [[मॉस्को]], रशिया     सोल, [[दक्षिण कोरिया]]     वॉशिंग्टन, युनायटेड स्टेट्स     लॉस एंजेलस, युनायटेड स्टेट्स     सिडनी, ऑस्ट्रेलिया     [[पॅरिस]], [[फ्रान्स]] == स्थापत्य == एकीकडे या ऐतिहासिक शहरात प्राचीन, प्राचीन काळाचे असंख्य अवशेष सापडले आहेत तर दुसरीकडे, प्राचीन काळाच्या योजनेनुसार बांधलेले उपनगरे. जगातील कोणत्याही अद्ययावत शहरांशी स्पर्धा करण्याची क्षमता त्यात आहे. प्राचीन काळाची बरीच शहरे उद्ध्वस्त झाली आहेत, परंतु भौगोलिक स्थान आणि काळानुसार बदलत्या बदलांमुळे आज दिल्ली हे केवळ एक संपन्न शहर नाही. भारत सरकारच्या पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाने भारत सरकारच्या दिल्लीतील १२०० इमारती ऐतिहासिक महत्त्व आणि १७५ इमारती राष्ट्रीय सांस्कृतिक स्मारके म्हणून घोषित केली आहेत. नवी दिल्लीतील [[महरौली विधानसभा मतदारसंघ, दिल्ली|मेहरौली]] येथे गुप्त काळात बांधलेले लोखंडी बुरुज आहेत. हे तंत्रज्ञानाचे पाठपुरावा करणारे उदाहरण आहे. इ.स. चौथ्या शतकात जेव्हा ते बांधले गेले तेव्हापासून ते गंजलेले नाही. दिल्लीतील इंडो-इस्लामिक वास्तुकलाचा विकास विशेषतः दिसून येतो. दिल्लीच्या कुतुब कॉम्प्लेक्समधील सर्वात भव्य वास्तुकला म्हणजे कुतुब मीनार. हे मीनार सूफी संत कुतुबुद्दीन बख्तियार काकी यांच्या स्मरणार्थ बांधले गेले. तुघलक काळात बांधलेली घिय्यासूद्दीनची थडगे वास्तूशास्त्रातील नवीन ट्रेंडचे सूचक आहे. हे अष्टकोनी आहे. दिल्लीतील हुमायूंची थडगे हे मोगल स्थापत्यकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. शाहजहांचा कारकीर्द वास्तुकलेसाठी आठवला जातो. == अर्थव्यवस्था == मुंबई नंतर भारताच्या सर्वात मोठ्या व्यावसायिक महानगरांपैकी एक आहे. सरासरी दरडोई उत्पन्नाच्या बाबतीत हे देशातील सर्वात श्रीमंत शहरांमध्ये देखील मोजले जाते. १९९० च्या दशकापासून परदेशी गुंतवणूकदारांसाठी दिल्ली एक आवडते ठिकाण बनले आहे. नुकतीच पेप्सी, गॅप इत्यादी अनेक बहुराष्ट्रीय कंपन्यांनी दिल्ली व त्याच्या आसपासच्या भागात मुख्यालय उघडले. ख्रिसमसच्या दिवशी दिल्ली मेट्रोपोलिटन भागात २००२ साली दिल्ली मेट्रो रेल्वे सुरू करण्यात आली होती जी सन २०२२ मध्ये पूर्ण होण्याची शक्यता आहे. दिल्ली इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हवाई वाहतुकीद्वारे संपूर्ण जगाशी जोडलेले आहे. == दळणवळणाची सुविधा == दिल्लीत सार्वजनिक वाहतुकीचे साधन म्हणजे मुख्यत: [[बस]], ऑटोरिक्षा आणि मेट्रो रेल सेवा. दिल्लीच्या मुख्य रहदारी गरजेच्या ६०% बसेस पूर्ण करतात. दिल्ली परिवहन महामंडळामार्फत चालविण्यात येणारी सरकारी बस सेवा ही दिल्लीची मुख्य बस सेवा आहे. दिल्ली ट्रान्सपोर्ट कॉर्पोरेशन जगातील सर्वात मोठी इको-फ्रेन्डली बस सेवा प्रदान करते. नुकतीच बीआरटी सेवा आंबेडकर नगर आणि दिल्ली गेट दरम्यान सुरू झाली आहे. दिल्लीत ऑटो रिक्षा ही वाहतुकीचे प्रभावी साधन आहे. ते इंधन म्हणून सीएनजी वापरतात आणि त्यांचा रंग सुरुवातीला पिवळ्या आणि तळाशी हिरवा असतो. वातानुकूलित टॅक्सी सेवा दिल्लीमध्येही उपलब्ध आहे, ज्यांचे भाडे 7.50 ते 15 / किमी आहे. दिल्लीच्या एकूण वाहनांपैकी 30% वाहने खाजगी वाहने आहेत. दिल्लीत प्रति 100 किमी लांबीची लांबी 1922.32 किमी आहे. दिल्लीची भारताच्या सर्वाधिक रस्ते घनता आहे ज्याची लांबी 1922.32 किमी प्रति 100 किमी आहे. दिल्ली राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे दिल्लीच्या पाच मोठ्या महानगरांशी जोडली गेली आहे. हे महामार्ग आहेतः राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक: 1, 2, 4, 10 आणि 24. दिल्लीचे रस्ते दिल्ली महानगरपालिका (एमसीडी), दिल्ली कॅन्टोन्मेंट बोर्ड, लोकसेवा आयोग आणि दिल्ली विकास प्राधिकरण यांच्याद्वारे देखभाल केले जातात. दिल्लीचा उच्च लोकसंख्या दर आणि उच्च आर्थिक वाढीमुळे दिल्लीवर रहदारीची जास्त मागणी वाढली आहे. येथील पायाभूत सुविधांवर याचा दबाव कायम ठेवला जातो. 2007 पर्यंत दिल्लीतील 55 लाख वाहने महापालिका हद्दीत आहेत. यामुळे दिल्ली हे जगातील सर्वाधिक वाहन वाहन आहे. तसेच, राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रात 112 लाख वाहने आहेत. १९८५ मध्ये दिल्लीत दर १००० लोकांसाठी ८५ कार होती.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://economictimes.indiatimes.com/every-12th-delhiite-owns-a-car/articleshow/2667484.cms|title=Every 12th Delhiite owns a car|last=Chauhan|first=Chanchal Pal|date=2008-01-02|work=The Economic Times|access-date=2019-09-30}}</ref> दिल्लीच्या रहदारीच्या मागण्यांसाठी दिल्ली आणि केंद्र सरकारने एक द्रुतगती ट्रान्झिट सिस्टम सुरू केले. ज्याला दिल्ली मेट्रो म्हणतात त्याचे प्रारंभ केले. १९९८ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाने डिझेलच्या जागी दिल्लीच्या सर्व सार्वजनिक वाहनांना कॉम्प्रेस्ड नैसर्गिक वायू लागू केला. लोकांना हे करण्याचे आदेश देण्यात आले होते. तेव्हापासून येथील सर्व सार्वजनिक वाहने सीएनजीवर चालविली जातात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kumari|first=Ragini|last2=Attri|first2=Arun|last3=Int Panis|first3=Luc|last4=Gurjar|first4=Bhola|date=2013-04-01|title=Emission estimates of Particulate Matter and Heavy Metals from Mobile Sources in Delhi (India)|url=https://www.researchgate.net/publication/259827470_Emission_estimates_of_Particulate_Matter_and_Heavy_Metals_from_Mobile_Sources_in_Delhi_India|journal=Journal of Environmental Science & Engineering|volume=55|pages=p. 127–142}}</ref> === मेट्रो सेवा === दिल्ली मेट्रो रेल ही दिल्लीतील मेट्रो रेल कॉर्पोरेशनद्वारे संचालित एक द्रुतगती ट्रांझिट (वेगवान ट्रान्झिट) प्रणाली आहे जी दिल्लीच्या बऱ्याच भागात सेवा देते. याची सुरुवात 24 डिसेंबर 2002 रोजी शहाद्र तिस हजारी लाइनपासून झाली. या वाहतूक व्यवस्थेची जास्तीत जास्त गती 60 किमी / ताशी (50 मैल / ता) ठेवली जाते आणि प्रत्येक स्टेशनवर ते 20 सेकंद थांबते. सर्व गाड्या दक्षिण कोरियन कंपनी रोटेम (आरओटीईएम) ने बनविल्या आहेत. दिल्लीच्या परिवहन यंत्रणेत मेट्रो रेल्वे हा एक महत्त्वाचा दुवा आहे. पूर्वी वाहतुकीचा सर्वाधिक बोजा रस्त्यावर होता. सुरुवातीच्या टप्प्यात बहुतेक दिल्लीला जोडणाऱ्या सहा मार्गांवर धावण्याचे नियोजन आहे. त्याचा पहिला टप्पा 2006 मध्ये पूर्ण झाला आहे. दुसऱ्या टप्प्यात, दिल्लीला [[महरौली विधानसभा मतदारसंघ, दिल्ली|मेहरौली]], बदरपुर सीमा, आनंद विहार, जहांगीरपुरी, मुंडका आणि इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ किंवा दिल्ली ते नोएडा, [[गुडगाव जलद मेट्रो|गुडगाव]] आणि वैशाली अशी जोडणारी मेट्रो. प्रकल्पाच्या तिसऱ्या टप्प्यात, गाझियाबाद, फरीदाबाद इत्यादी राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रांची शहरे समाविष्ट करण्याची योजना आहे. या रेल्वे यंत्रणेच्या फेज १ मधील मार्गाची एकूण लांबी सुमारे ६५.११ किमी आहे, त्यापैकी १३ किमी भूमिगत आणि ५२ कि.मी. उन्नत मार्ग आहे. दुसऱ्या टप्प्यातील संपूर्ण मार्गाची लांबी १२८ कि.मी. असेल आणि त्यामध्ये सध्या ७९ स्थानके तयार आहेत, २०१० पर्यंत हा टप्पा पूर्ण करण्याचे लक्ष्य आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/Delhi-Metro-confident-of-meeting-deadline/article14836060.ece|title=Delhi Metro confident of meeting deadline|date=2007-09-17|work=द हिंदू|access-date=2019-09-30|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> तिसरा टप्पा (११२ किमी) आणि चौथा (१०८.५ किमी) लांबीचे बांधकाम प्रस्तावित आहे, जे अनुक्रमे २०१५ आणि २०२० पर्यंत पूर्ण करण्याचे नियोजन आहे. या चार टप्प्यांचे बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर दिल्ली मेट्रो मार्गाची एकूण लांबी ४१३.८ किमी असेल, जे [[लंडन]] मेट्रो रेल्वे (४०८ किमी) पेक्षा आणखी मोठी असेल. दिल्लीच्या २०२१ च्या मास्टर प्लॅननुसार मेट्रो रेल्वे नंतर दिल्लीच्या उपनगरापर्यंत नेण्याचीही योजना आहे. === रेल्वे सेवा === दिल्ली हे भारतीय रेल्वेच्या नकाशाचे एक प्रमुख जंक्शन आहे. हे उत्तर रेल्वेचे मुख्यालय देखील आहे. चार मुख्य रेल्वे स्थानके आहेतः नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक, दिल्ली जंक्शन, सराय रोहिल्ला आणि [[हजरत निजामुद्दीन रेल्वे स्थानक|हजरत निजामुद्दीन]] रेल्वे स्थानक. दिल्ली इतर सर्व प्रमुख शहरे आणि महानगरांशी अनेक महामार्ग आणि द्रुतगती मार्गाने (द्रुत मार्ग) द्वारे जोडली गेली आहे. यात सध्या तीन एक्स्प्रेसवे आहेत आणि तीन निर्माणाधीन आहेत, जे ते संपन्न आणि व्यावसायिक उपनगराशी जोडतील. दिल्ली गुडगाव एक्सप्रेस वे दिल्लीला गुडगाव आणि आंतरराष्ट्रीय विमानतळाशी जोडते. डीएनडी फ्लायवे आणि नोएडा-ग्रेटर नोएडा एक्सप्रेस वे दिल्लीला दोन मुख्य उपनगरे जोडतात. ग्रेटर नोएडा येथे स्वतंत्र आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आणि नोएडामध्ये इंडियन ग्रँड प्रिक्सचे नियोजन आहे. === हवाई सेवा === इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ दिल्लीच्या नैऋत्य कोनात वसलेले आहे आणि ते अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय हवाई प्रवाश्यांसाठी शहराचा मुख्य प्रवेशद्वार आहे. २००६-०७ मध्ये विमानतळावर २३ दशलक्ष प्रवाश्यांची नोंद होती. हे दक्षिण [[आशिया]]<nowiki/>तील सर्वात व्यस्त विमानतळ बनले. १९.३ अमेरिकन डॉलर्सच्या खर्चासह नवीन टर्मिनल-३ चे काम चालू आहे, ज्याची अतिरिक्त ३.४ कोटी प्रवासी क्षमता २०१० पर्यंत पूर्ण होणार आहे. पुढील विस्तार कार्यक्रमांचे नियोजन आहे, जे येथे १०० दशलक्ष प्रवाश्यांची क्षमता एका वर्षापेक्षा अधिक असेल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://archive.is/HOwy|title=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan - India begins $1.94b…|दिनांक=2012-09-04|संकेतस्थळ=archive.is|ॲक्सेसदिनांक=2019-10-05}}</ref> [[सफदरजंग विमानतळ|सफदरजंग]] विमानतळ हे दिल्लीचे आणखी एक विमानतळ आहे जे सामान्य विमानचालन अभ्यासासाठी आणि काही व्हीआयपी उड्डाणांसाठी वापरलेले आहे. ==दिल्ली राज्याचे मुख्यमंत्री== * ब्रह्मप्रकाश चौधरी (काँग्रेस) : १७ मार्च १९५२ ते १२ फेब्रुवारी १९५५; दोन वर्षे ३३२ दिवस * गुरूमुख निहालसंग (काँग्रेस) : १२ फेब्रुवारी १९५५ ते १ नोव्हेंबर १९५६; एक वर्ष २६३ दिवस * १ नोव्हेंबर १९५६ ते २ डिसेंबर १९५६ : विधानसभा बरखास्त; ३७ वर्षे १ दिवस * मदनलाल खुराणा (भारतीय जनता पक्ष) : २ डिसेंबर १९९३ ते २६ फेब्रुवारी १९९६; दोन वर्षे ८६ दिवस * साहिबसिंग वर्मा (भारतीय जनता पक्ष) : २६ फेब्रुवारी १९९६ ते १२ ऑक्टोबर १९९८; दोन वर्षे २२८ दिवस * सुषमा स्वराज (भारतीय जनता पक्ष) : १२ ऑक्टोबर १९९८ ते ३ डिसेंबर १९९८; ५२ दिवस * शीला दीक्षित (काँग्रेस) : ३ डिसेंबर १९९८ ते २८ डिसेंबर २०१३; १५ वर्षे २५ दिवस * अरविंद केजरीवाल (आम आदमी पक्ष) : २८ डिसेंबर २०१३ ते १४ फेब्रुवारी २०१४; ४९ दिवस * १४ फेब्रुवारी २०१४ ते १४ फेब्रुवारी २०१५ : एक वर्ष एक दिवस * अरविंद केजरीवाल (आम आदमी पक्ष) : १४ फेब्रुवारी २०१५पासून.... {| border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 width=98% style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 ! width="8%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | प्रशासकीय केन्द्र ! width="20%" | लोकसंख्या (२००१ची गणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (चौ.किमी) ! width="20%" | घनता (प्रती चौ.किमी) |- bgcolor=#F4F9FF | DL || दिल्ली || दिल्ली || १,३७,८२,९७६ || १,४८३ || ९,२९४ |} <!-- <gallery mode="Packed-hover"> चित्र:Red Fort 2.jpg चित्र:Entry Door to the Yogmaya precincts .JPG चित्र:Qutab.jpg चित्र:QtubIronPillar.JPG चित्र:Humayun%27s Tomb Delhi .jpg चित्र:Indiagatelightening.jpg चित्र:Delhi districts.svg चित्र:Supreme Court of India - 200705.jpg चित्र:Skyline at Rajiv Chowk.JPG चित्र:New Delhi NDMC building.jpg चित्र:Delhi Airport India.jpg चित्र:BusesDelhiDTC.jpg चित्र:DMRC Bombardier.jpg चित्र:New Delhi Temple.jpg चित्र:Traditional pottery in Dilli Haat.jpg चित्र:Delhi Auto Show.jpg चित्र:Pragati Maidan, inside hall 18 (3).JPG चित्र:Chicken Chili HR2.jpg चित्र:AIIMS central lawn.jpg चित्र:IITDelhiMath.jpg चित्र:Pitampura TV Tower, Delhi, India.jpg </gallery> --> ==चित्रदालन== [[File:KUTUBMINAR.jpg|thumb|KUTUBMINAR]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://delhi.gov.in/ NCT of Delhi Government Website] * [http://www.delhitourism.nic.in/ Department of Tourism, Government of NCT of Delhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224145450/http://delhitourism.nic.in/ |date=2018-12-24 }} {{भारतीय राज्ये}} {{भारतीय राज्ये आणि प्रदेशांची राजधानी}} [[वर्ग:दिल्ली|*]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] [[वर्ग:भारतातील केंद्रशासित प्रदेश]] hadijqtguvobkhz55hv14i3sbf96yzq 0 3404 2707697 2636419 2026-09-03T09:35:24Z Ketaki Modak 21590 पुनर्मांडणी, संदर्भ जोडला. 2707697 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू संत |नाव=संत शिरोमणी नामदेव महाराज |चित्र= |चित्र_रुंदी= |मूळ_पूर्ण_नाव=नामदेव दामाशेठ रेळेकर |जन्म_दिनांक=कार्तिक शुद्ध एकादशी शके ११९२ (२ नोव्हेंबर इ.स.१२७० ) |जन्म_स्थान= [[नरसी (नामदेव)|नरसी नामदेव]], [[हिंगोली]] |मृत्यू_दिनांक= आषाढ वद्य त्रयोदशी, शके १२७२ (३ जुलै १३५०) |समाधी_स्थान=पंढरपूर |समाधिमंदिर=[[पंढरपूर]] |उपास्यदैवत= |गुरू= [[संत विसोबा खेचर]] |पंथ= नाथ संप्रदाय, वारकरी,वैष्णव संप्रदाय|शिष्य=[[संत चोखामेळा]] |साहित्यरचना=शब्दकीर्तन, अभंगगाथा, अभंग भक्ति कविता |भाषा= मराठी |कार्य= |पेशा= शिंपी, समाजजागृती |वडील_नाव= दामाशेट्टी रेळेकर |आई_नाव= गोणाई रेळेकर |पती_नाव= |पत्नी_नाव=राजाई रेळेकर |अपत्ये= |वचन= |संबंधित_तीर्थक्षेत्रे= |विशेष= |स्वाक्षरी_चित्र= |तळटिपा=}} '''संत नामदेव महाराज''' (जन्म: कार्तिक शुद्ध एकादशी शके ११९२ (इ.स.१२७०) समाधी: ३ जुलै १३५०) हे [[महाराष्ट्र]]ातील [[वारकरी]] संतकवी होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी भाषांमधील]] सर्वाधिक जुन्या काळातील कवींपैकी एक होते. त्यांनी [[ब्रज भाषा]] भाषांमध्येही काव्ये रचली. [[शीख धर्म|शिखांच्या]] [[गुरू ग्रंथसाहिब]]ातले चरित्रकार, आत्मचरित्रकार आणि ‘कीर्तना’च्या माध्यमातून भागवत धर्म [[पंजाब]]पर्यंत नेणारे आद्य प्रचारक होते. [[पंजाबी]] मंडळी तसेच संबंधित मंडळी आज त्यांच्या जन्मस्थानाचा [[नरसी (नामदेव)]] या गावाचा विकास करण्यासाठी धडपडत आहेत. == जीवन == [[नरसी (नामदेव)]] हे गाव महाराष्ट्रातील [[मराठवाडा|मराठवाड्यामधील]] [[हिंगोली]] जिल्ह्यातील असून तेथील संत नामदेव महाराज यांच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार २०१९ला झाला. त्यांचे आडनाव [[रेळेकर]] असे होते. नामदेवांचा जन्म प्रभव नाम संवत्सरात, शके ११९२ (इ.स.१२७०) मध्ये कार्तिक शुद्ध एकादशीस, रोहिणी नक्षत्रास, रविवारी झाला. संत नामदेवांना ८० वर्षांचे आयुष्य लाभले. त्यांचे बालपण हे [[पंढरपूर|पंढरपुरात]] गेले. त्यांनी लहानपणापासूनच श्रीविठ्ठलाची अनन्यसाधारण भक्ती केली. [[दामाशेट्टी]] हे संत नामदेवांचे वडील व [[गोणाई]] त्यांची माता होती. दामाशेटींचा व्यवसाय कपडे शिवणे हा होता, म्हणजे ते [[शिंपी]] होते. यांच्या अगोदरच्या सातव्या पिढीतील पुरुष [[यदुशेट]] हे सात्त्विक प्रवृत्तीचे भगवद्भक्त होते. सध्याच्या [[हिंगोली]] जिल्ह्यातील [[नरसी (नामदेव)]] हे संत नामदेवांचे जन्म गाव होय. भक्तशिरोमणी संत नामदेव हे [[संत ज्ञानेश्वर|संत ज्ञानेश्वरांच्या]] कालखंडात होऊन गेले. वारकरी संप्रदायाचे प्रचारक नामदेव महाराज नामवेदाचे व नामविद्येचे आद्य प्रणेते असलेले महाराष्ट्रातील हे एक थोर संत होत. आपल्या कीर्तनकलेमुळे प्रत्यक्ष पांडुरंगाला डोलायला लावणारी अशी त्यांची कीर्ती होती. संत नामदेव प्रत्यक्ष [[श्रीविठ्ठल|श्रीविठ्ठलाच्या]] निकटवर्ती असलेला सखा होता, असे मानले जाते. पत्‍नी राजाई, मोठी बहीण आऊबाई; नारा, विठा, गोंदा, महादा हे त्यांचे चार पुत्र व एक मुलगी लिंबाई असा संत नामदेवांचा परिवार होता. त्यांच्या कुटुंबात एकूण पंधरा माणसे होती. स्वतःला ‘नामयाची दासी’ असे म्हणणाऱ्या [[संत जनाबाई]] या त्यांच्या परिवारातील एक सदस्य होत्या. भगवद्भक्तांच्या व साधु-संतांच्या चरण धुळीचा स्पर्श व्हावा म्हणून पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारी "पायरीचा दगड" होण्यात त्यांनी धन्यता मानली. संत नामदेव हे आषाढ वद्य त्रयोदशी, शके १२७२ मध्ये (शनिवारी, दि. ३ जुलै, १३५० रोजी) [[पंढरपूर]] येथे पांडुरंगचरणी विलीन झाले. नक्की दिनांकाविषयी एकवाक्यता दिसून येत नाही. संत नामदेव हे कीर्तने करत करत भारतभर फिरले. == कार्य == संत नामदेव हे वारकरी संप्रदायाचे महान प्रचारक असून भारतभर त्यांनी त्या बाबतीत भावनिक एकात्मता साधली. [[भागवत धर्म|भागवत धर्माची]] पताका [[पंजाब|पंजाबपर्यंत]] घेऊन जाण्याचे कार्य त्यांनी स्वकर्तृत्वाने केले. भागवत धर्माचे एक आद्य प्रचारक म्हणून संत नामदेवांनी संत ज्ञानेश्वरांच्या संजीवन समाधीनंतर सुमारे ५० वर्षे भागवतधर्माचा प्रचार केला. प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये महाराष्ट्राची भावनिक एकात्मता जपण्याचे अवघड काम त्यांनी केले. पंजाबमधील शीख बांधवांना ते आपले वाटतात. शीख बांधव ‘नामदेव बाबा’ म्हणून त्यांचे गुणगान गातात. पंजाबातील ‘शबदकीर्तन’ व महाराष्ट्रातील ‘वारकरी कीर्तन’ यांत विलक्षण साम्य आहे. घुमान (पंजाब) येथे शीख बांधवांनी त्यांचे मंदिर उभारले आहे. बहोरदास, लढ्विष्णूस्वामी, केशव कलाधारी हे त्यांचे पंजाबी शिष्य होत. राजस्थानातील शीख बांधवांनीही नामदेवाची मंदिरे उभारलेली आहेत. `संत शिरोमणी' असे यथार्थ संबोधन त्यांच्याबद्दल वापरले जाते. == सद्गुरू-भेट == [[निवृत्तिनाथ|निवृत्तीनाथ]], [[ज्ञानेश्वर]] महाराज, [[सोपानदेव]], [[मुक्ताबाई]], संत नामदेव, [[चोखामेळा]], [[विसोबा खेचर]] आदी संतांचा मेळा जमला होता. याच प्रसंगी संत ज्ञानेश्वरांच्या विनंतीवरून गोरक्षनाथांनी उपस्थितांच्या आध्यात्मिक तयारीविषयी आपले मत मांडले होते. या प्रसंगानंतरच संत नामदेवांना विसोबा खेचर हे आध्यात्मिक गुरू म्हणून लाभले. <ref>डॉ.मोडक, केतकी (२००५). ''<nowiki/>'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्मय)''. पुणे.</ref> == लेखन == संत नामदेवाची अभंगगाथा (सुमारे २५०० अभंग) प्रसिद्ध आहे. त्यांनी शौरसेनी भाषेत काही अभंग रचना (सुमारे १२५ पदे) केली. त्यातील सुमारे बासष्ट अभंग (नामदेवजीकी मुखबानी) शीख पंथाच्या गुरुग्रंथ साहेबमध्ये गुरुमुखी लिपीत घेतलेले आहेत. संत नामदेवांनी आदि, समाधी व तीर्थावळी किंवा तीर्थावली या गाथंतील तीन अध्यायांतून संत ज्ञानेश्वरांचे चरित्र सांगितले आहे. कीर्तनांत अनेक चांगल्या ग्रंथांचा उल्लेख असे. यावरून ते बहुश्रुत व अभ्यासू असल्याचे लक्षात येते. ‘नामदेव कीर्तन करी, पुढे देव नाचे पांडुरंग’- अशी त्यांची योग्यता होती. ’नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी’ हे त्यांच्या आयुष्याचे ध्येय होते. == नामदेवांसंबंधी आख्यायिका == * नामदेव महाराज खूप लहान असताना, त्यांच्या वडिलांनी त्यांना सांगितले `आज देवाला प्रसाद तू दाखव. त्या दिवशी नामदेवांनी नुसता नेवैद्य दाखविला नाही तर देवापुढे वाट बघत बसले की केव्हा हा खाईल. त्या अत्यंत निरागस अपेक्षेला मान देऊन प्रत्यक्ष विठ्ठल प्रकट झाले व नामदेवांनी दिलेला प्रसाद त्यांनी ग्रहण केला. * कुत्र्याने चपाती पळवली त्याला ती कोरडी खाऊ लागू नये म्हणून संत नामदेव महाराज, तुपाची वाटी घेऊन त्याच्यामागे लागले. * एकदा महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने संत नामदेव औंढा येथे नागनाथाच्या दर्शनासाठी गेले असता मंदिरात भजन/कीर्तन न करण्यास पुजाऱ्यांनी त्यांना विनवले. त्यांच्या विनंतीस मान ठेवून, नामदेव मंदिराच्या मागील बाजूस बसून दर्शनासाठी नागनाथाची आळवणी करू लागले. नामदेवाची भक्ती बघून त्यांना दर्शन देण्यासाठी देवाने पूर्वाभिमुख असलेले मंदिर फिरवून पश्चिमाभिमुख केले, ते आजतागायत तसेच आहे. == नामदेवांचे साहित्य आणि नामदेवांसंबंधी लिहिले गेलेले साहित्य == * घास घेई पांडुरंगा (कादंबरी, लेखक -[[रवींद्र भट]]) * संत नामदेव:समाजशास्त्रीय अभ्यास (श्यामसुंदर मिरजकर) * चिरंतनाचा ज्ञानदीप : संत नामदेव (सुभाष कि. देशपांडे) * आद्य मराठी आत्मचरित्रकार-संत नामदेव (डॉ.सौ. [[सुहासिनी इर्लेकर]]) * नामदेव गाथा (संपादक : [[साखरे महाराज|नाना महाराज साखरे]]) * नामदेव गाथा (संपादक : [[ह.श्री. शेणोलीकर]]) * संत नामदेव-तुकारामांचे सांस्कृतिक संचित (डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]]) * नामदेवांची गाथा (महाराष्ट्र सरकारचे प्रकाशन -एकूण २३३७ अभंग) * संत नामदेव गाथा (कानडे / नगरकर) * श्री नामदेव : चरित्र, काव्य आणि कार्य (महाराष्ट्र सरकारचे प्रकाशन) * श्री नामदेव चरित्र ([[वि.स. सुखटणकर]] गुरुजी-आळंदी) * श्री संत नामदेव महाराज चरित्र (प्रा. डॉ. [[बाळकृष्ण लळीत]]) * श्री नामदेव चरित्र ग्रंथ तत्त्वज्ञान ([[शंकर वामन दांडेकर]]) * श्री नामदेव चरित्र ([[वि.ग. कानिटकर]]) (सरकारी प्रकाशन) * संत नामदेव (बालवाङ्‌मय, रवींद्र भट) * संत नामदेव चरित्र (बालवाङ्‌मय, शैलजा वसेकर) * संत नामदेवांचे कवित्व आणि संतत्त्व (डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]]) * संत शिरोमणी बाबा नामदेव (दीपक बिचे) * नामदेवजी` ... 'शिरोमणी भगत नामदेवजी : संक्षिप्त इतिहास (हिंदी) *संत [[तुकाविप्र]] यांनी संत नामदेव यांच्यावर अनेक अभंग रचले आहेत त्यातील काही येथे दिले आहेत *नामदेव संत प्रसिद्ध प्रेमळ | विठ्ठल निर्मळ अवतार गोणाईच्या पोटी भक्तिसाठी देव | जाले संतराव जनतारू [[तुकाविप्र|तुकाविप्र म्हणे]] ऐसाची विठ्ठल | जन्म घेत आहे युगायुगी *नामदेव ऐसा भक्त कलयुगी | प्रमाण त्रिजगी दुजा नाही निरुपम नामा देवा आवडता | तयासी समता नाही दुजा शतकोटी ग्रंथ अभंग वदला | शिरोमणि जाला भक्त एक [[तुकाविप्र]] म्हणे धन्य नामदेव | कलीत वैष्णव ज्ञान सिंधु == नामदेवांची स्मारके == * महाराष्ट्रातील शिंप्यांच्या एका पोटजातीला नामदेव शिंपी म्हणतात. * पुण्यात महर्षीनगर येथील एका शाळेला संत नामदेव शाळा असे नाव दिले आहे. * पुणे विद्यापीठात एक संत नामदेव अध्यासन आहे, आणि संत नामदेव सभागृह आहे. * पंजाबमधील घुमान येथे बाबा नामदेव नावाचे एक पदवी महाविद्यालय आहे. (स्थापना १७-७-२०१६). घुमान गावी [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन]] झाले होते. * [[हिंगोली]] जिल्ह्यातील [[नरसी (नामदेव)|नरसी नामदेव]] या गावी संत नामदेवांचे एक मोठे स्मारक आहे. == काव्याचा नमुना == * अग्निमाजी पडे बाळू माता धावे कनवाळू, तैसा धावे माझिया काजा, अकिला मी दास तुझा, सर्वेची झेपावे, पक्षिणी पिली पडताचि धरणी भुकेले वत्सरावे, धनु हुंबरत धावे वानदा नाग ...नामदेव == बाह्य दुवे == * [https://www.santsahitya.in/namdev संत नामदेव गाथा, हरिपाठ, आरती, माहिती] *[[iarchive:sant-namdev-gatha|संत नामदेवांची अभंग गाथा]] * {{Webarchivis | url=https://archive.is/20130704040421/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/abhang/namdev/index(%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4.%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87.%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97).aspx | archive-is=20130704040421/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/abhang/namdev/index(%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4.%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87.%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97).aspx | text=संत नामदेवांचे अभंग}} * [http://maharashtratimes.indiatimes.com/edit/article/-/articleshow/21153074.cms संत नामदेव] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723012318/http://maharashtratimes.indiatimes.com/edit/article/-/articleshow/21153074.cms |date=2013-07-23 }} {{मराठी साहित्यिक}} <br /> {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} == संदर्भ == [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १२७० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १३५० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी कवी]] mduequ5yldjikp81svzej77umox3vof 0 3425 2707621 2707307 2026-09-02T17:04:20Z ~2026-47856-33 186999 /* संत नामदेवांची भेट */ 2707621 wikitext text/x-wiki संत '''मुक्ताबाई''' (जन्म: [[आपेगाव]], महाराष्ट्र, इ.स.१२७९; समाधी: महत् नगर तापीतीर (महतनगर- मेहुण ता. मुक्ताईनगर) [[जळगाव जिल्हा]]), इ.स. १२९७) या [[महाराष्ट्र]]ातील [[संत]] व कवयित्री होत्या. ह्या '''मुक्ताई''' या नावानेही ओळखल्या जातात. [[चित्र:Stamp of India - 2003 - Colnect 158310 - Muktabai.jpeg|इवलेसे|संत मुक्ताबाई - पोस्टाचे तिकीट]] == कौटुंबिक पार्श्वभूमी == संत मुक्ताबाई यांचे नाव मुक्ताई विठ्ठलपंत कुलकर्णी असे होते. निवृत्तिनाथांचे आजोबा-आजी गोविंदपंत व निराई तसेच निवृत्तिनाथ यांना गहिनीनाथांचा अनुग्रह प्राप्त झाला होता. रुख्मिणी आणि विठ्ठलपंत हे आई-वडील. [[संत निवृत्तिनाथ]], [[संत ज्ञानेश्वर]] व [[संत सोपानदेव]] हे मुक्ताबाईंचे थोरले भाऊ होते. संन्याशाची मुले म्हणून या चारही भावंडांना बालपणी खूप कष्टांना सामोरे जावे लागले. == गुरुपरंपरा == [[मच्छिंद्रनाथ]] ऊर्फ मत्स्येंद्रनाथ - [[गोरखनाथ]] ऊर्फ गोरक्षनाथ - [[गहिनीनाथ]] - निवृत्तीनाथ - मुक्ताबाई अशी ही गुरुपरंपरा आहे. == अध्यात्म-जीवन == संत मुक्ताबाई यांनी आपल्या शिष्यांना सोऽहम् मंत्राची शिकवण दिली आहे असे त्यांच्या उपदेशपर अभंगातून स्पष्ट होते. == कार्यकर्तृत्व == * आपले परात्पर गुरू असणाऱ्या गोरक्षनाथांची आपल्या साधनेच्या आधारावर योगमार्गाने भेट घेतली.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title='कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्मय)|last=डॉ.मोडक|first=केतकी|publisher=|year=२००५|location=पुणे}}</ref> * ताटीचे अभंग लिहून संत ज्ञानेश्वरांना लेखनप्रवृत्त केले. * योगी चांगदेवांचा अहंकार छोट्याश्या मुक्ताबाईचे अलौकिक ज्ञान बघून गळून गेला होता. त्यांनी मुक्ताबाईना आपले गुरू मानले. * भक्तश्रेष्ठ म्हणून सुविख्यात असणाऱ्या संत नामदेवांच्या जीवनाच्या दृष्टीनेही संत मुक्ताबाई यांचे प्रबोधन महत्त्वाचे ठरले. संत मुक्ताबाईमुळे त्यांना [[विसोबा खेचर]] या गुरूंचा लाभ झाला. *नाथसंप्रदायातील सद्गुरुपदावर आरूढ झालेल्या मुक्ताबाई ह्या पहिल्याच स्त्री-सद्गुरू होत्या. {{बदल}} == मुक्ताबाईच्या जीवनातील ठळक घटना == जन्म - आश्विन शुद्ध प्रतिपदा (घटस्थापना) (शके ११९९ किंवा शके १२०१) (शकाबद्दल अभ्यासकांमध्ये दुमत आहे.) === बालपण === बालपणी आई-वडील यांच्यासोबत ब्रह्मगिरीची प्रदक्षिणा केली. त्यानंतर अल्पावधीतच आई-वडिलांचा देहत्याग झालेला आहे. त्यामुळे लहान वयातच तीन भावंडाच्या पाठीवरील ही धाकटी बहीण प्रौढ बनली. === ज्ञानेश्वरांनी मुक्ताबाईस दिलेली सनद === वडील-बंधू निवृत्तीनाथ यांच्याकडून ज्ञानेश्वर, मुक्ताबाई आणि सोपानदेव यांना नाथ संप्रदायाची दीक्षा मिळाली. त्यामुळे ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्यामध्ये गुरू बंधुभगिनी असे एक हृद्य नाते निर्माण झाले. मुक्ताबाईना आलेल्या साधनेतील शंका त्यांनी ज्ञानेश्वरांना विचाराव्यात आणि त्यांनी केलेल्या मार्गदर्शनाच्या आधारे पुढे वाटचाल करावी असे चालू असे. एके दिवशी ज्ञानेश्वरांनी मुक्ताबाईस सांगितले, आठवे समाधीचे अंग आले तुज, आता नाही काज आणिकांसी. ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्यातील हे संवाद ज्ञानेश्वरांनी 'मुक्ताबाईस दिलेली सनद' या नावाने प्रसिद्ध आहेत. यानंतर विसोबा खेचर शरण आले आहेत असे दिसते. शुद्धिपत्र मिळविण्यासाठी पैठण गावी चारही भावंडे गेलेली असताना, मुक्ताबाईबद्दलची पैठणकरांची प्रतिक्रिया अशी होती की, हे तिन्ही अवतार तीन देवाचे l आदिमाता मुक्ताई मुक्तपणे अवतरली ll मुक्ताबाईचा ब्रह्मचित्कला नावाने देखील सन्मान झाला असल्याचे आढळते. === शुद्धिपत्र मिळविण्यासाठी पैठण येथे === ज्ञानेश्वरादी भावंडे शुद्धिपत्र मिळविण्यासाठी पैठण येथे गेली असताना, सदैव आत्ममग्न स्थितीमध्ये असे. 'तुर्यावस्थारता सुता मुक्ता' असे दर्शन सर्वांना घडत होते. === ताटीचे अभंग आणि ज्ञानेश्वरीची निर्मिती === ज्ञानाची कवडे बंद करून घेतलेल्या ज्ञानेश्वरांना मुक्ताबाईने ताटीच्या अभंगाद्वारे विनवणी केली आणि त्यातून पुढे ज्ञानेश्वरीची निर्मिती झाली. === योगीराज चांगदेव भेट === ज्ञानेश्वरादी भावंडांची थोरवी ऐकून भेटायला आलेल्या योगीराज चांगदेवांना तिन्ही भावंडानी मुक्ताबाईंकडे सोपविले आहे. स्वतःच्या योगसिद्धीचा अहंकार झालेल्या चांगदेवाबाबत त्या म्हणतात, <nowiki>''</nowiki> योगिया म्हणवी आणि इंद्रियांचा रंकु l तयाचा विवेकु जाळी परता ll<nowiki>''</nowiki> ज्ञानेश्वरादी भावंडांची अचेतनावरील सत्ता पाहून चांगदेव शरण आले तेव्हा येथेच मुक्ताबाईंनी चांगदेवांना [[चांगदेव पासष्टी]]<nowiki/>चा अर्थ समजावून दिला. आणि मग त्यांच्यामध्ये गुरू शिष्य हे नाते निर्माण झाले. आपण मुक्ताबाईचे शिष्य झालो यातील धन्यता चांगदेवांनी पुढील शब्दांत व्यक्त केली आहे, <nowiki>''चौदा शत झाली बुद्धी माझी गेली l सोय दाखविली मुक्ताईने ll''</nowiki> <ref name=":0" /> चांगदेव मुक्ताबाईंना शरण आले. ते त्यांचे शिष्योत्तम झाले. चांगदेवांनी येथे सद्गुरू मुक्ताबाई आणि इतर तिन्ही भावंडांची पूजा केली. 'मुक्ताई मुक्तरूप [[मुक्ती]]<nowiki/>ची चित्कला l नित्य मुक्तलीळा दावी अंगी ll' या भावनेने त्यांनी पूजा केली होती. === संत नामदेवांची भेट === संत नामदेव जेव्हा ज्ञानेश्वरादी चार भावंडांच्या भेटीला आले तेव्हा सर्वांनी त्यांना वंदन केले, मात्र मुक्ताबाईने त्यांना नमस्कार करण्यास मनाई केली. सद्गुरूविना परमार्थप्राप्ती नाही, हे त्यांना कळावे यासाठी मुक्ताबाईचा प्रयत्न होता. गुरू गोरक्षनाथ यांच्या थापटण्याच्या प्रसंगातून नामदेवांना स्वतःचे अपुरेपण लक्षात आले आणि पुढे ते विसोबा खेचर यांना शरण गेले. 'लहानसी मुक्ताबाई जैसी सणकांडी' असा उल्लेख नामदेवांनी केला. <ref name=":3">{{स्रोत पुस्तक|title=सकलसंत गाथा, खंड ०२|last=डॉ.रा.चिं.ढेरे}}</ref> === गोरक्षनाथ कृपेचा अनुभव आणि मिळालेले वरदान === नामदेवांच्या परीक्षेच्या निमित्ताने मुक्ताबाई यांच्या योगसामर्थ्याची प्रचिती भावंडांना आली आणि मुक्ताबाई 'माय' या स्वरुपात वंदनीय झाली. या प्रसंगामध्ये मुक्ताबाई यांना गोरक्षनाथ यांच्या कृपेचा अनुभव आला. अमृत संजीवनी लाभण्याचा हा अनुभव होता. याच प्रसंगी त्यांना 'चिरकाल अभंग शरीरा'चे वरदान मिळाले होते. === मुक्ताबाईंचा अज्ञातवास === पुढे श्रीज्ञानेश्वर भावंडे आणि संत नामदेव हे तीर्थाटनास गेलेले आहेत, त्याचे सविस्तर वर्णन नामदेव गाथेमध्ये आले आहे. परंतु या तीर्थयात्रेस मुक्ताबाई गेल्या नाहीत. शिष्य योगीराज चांगदेव यांच्यासमवेत त्या आळंदीजवळ असलेल्या सोळू या गावी अज्ञातवासात राहिल्या. === समाधी पर्व === तीर्थयात्रेवरून परतल्यावर अल्पावधीतच ज्ञानेश्वरांनी समाधीस्थ होत असल्याचा आपला निर्णय बोलून दाखविला. आणि सर्व भावंडे त्यासाठी सिद्ध झाली. प्रथम ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे समाधी घेतली, त्यानंतर सोपान व वटेश्वरांनी सासवड येथे तर पुढे पुणतांबे येथे चांगदेवांनी समाधी घेतली. === मुक्ताबाईंची समाधी === निवृत्तीनाथ आणि नामदेव व इतर भक्तगण यांच्यासमवेत संत मुक्ताबाई आपेगावी पोहोचल्या. तेथून पुढे वेरूळ, घृष्णेश्वर येथे जाऊन मुक्काम केला. पुढील वाटचालीच्या दरम्यान 'ज्ञानबोध' ग्रंथाची निर्मिती झाली. आणि नंतर वैशाख वद्य दशमी या दिनी मुक्ताबाई तापीतीरी स्वरूपाकार झाल्या. <ref name=":0" /> मुक्ताबाईंची समाधी महत् नगर तापीतीर मेहूण (जळगाव जिल्हा) येथे आहे. == साहित्य == === अभंगगाथा === सकलसंत गाथेमध्ये मुक्ताबाईचे फक्त ४२ अभंग ग्रथित केले आहेत. पण प्रकाशित अभंगाव्यतिरिक्त २०२ अभंग उपलब्ध होऊ शकले आहेत. ते 'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायी' या पुस्तकात संकलित करण्यात आले आहेत. प्रकाशित ४२ अभंगाचा अर्थही या पुस्तकात उलगडून दाखविण्यात आलेला आहे.<ref name=":0" /> पांडुरंग माहात्म्य वर्णन करणारे अभंग, नामपर अभंग, संतपर अभंग, योगिक अनुभूतीपर अभंग, तत्त्वज्ञानपर अभंग, मुक्तस्थिती वर्णनपर अभंग, संवादात्मक अभंग, कूट रचना या प्रकारे त्यांच्या अभंगांचे वर्गीकरण करता येते. === ताटीचे अभंग === संत मुक्ताबाईंनी रचलेले ताटीचे अभंग प्रसिद्ध आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी दरवाजा बंद करून बसलेला आपला भाऊ ज्ञानेश्वर याने ताटी उघडावी म्हणून विनवणी केली आहे. या लोकरूढ समजुतीला काही प्रतीकात्मक अर्थ आहे. लहानग्या मुक्ताईने आपल्या थोरल्या भावाची म्हणजे ज्ञानेश्वरांची अधिकारवाणीने घातलेली समजूत हे या अभंगांचे स्वरूप आहे. संख्येने अल्प (१२) पण आशयाने समृद्ध असणारे हे अभंग पुढे [[ज्ञानेश्वरी]] ऊर्फ भावार्थदीपिका या ग्रंथांचे प्रेरणास्त्रोत बनले, असे अंतर्गत पुराव्यानिशी स्पष्ट होते. पोकळ शब्दशास्त्राच्या भाराने दडपून जाणारी व नागवली जाणारी सामान्य जनता पाहून, त्या पासून दूर जात, स्वतःच्या आत्मस्थितीत निमग्न राहावे हे बरे, असा विचार करणे म्हणजे ताटी लावून घेणे. ही ताटी उघडावी अशी विनवणी मुक्ताबाई करतात. <nowiki>''</nowiki>सुख सागर आपण व्हावे l जग बोधे निववावे ll बोध करू नये अंतर l साधुस नाही आपपर ll<nowiki>''</nowiki> असे त्या ज्ञानेश्वरांना सांगतात. <nowiki>''</nowiki>तुम्ही तरुनी विश्व तारा l ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ll<nowiki>''</nowiki> अशी विनवणी त्या ज्ञानेश्वरांना करतात. परिणामतः शुद्ध ज्ञानापासून वंचित झालेल्या जनसामान्यांमध्ये 'ब्रह्मविद्येचा सुकाळ' करण्याची प्रतिज्ञा करून [[ज्ञानेश्वर]] ज्ञानप्रदानाला उद्युक्त झाले आहेत, असे दिसते. <ref name=":0" /> === ज्ञानबोध ग्रंथ === मुक्ताबाईंनी 'निवृत्ती-मुक्ताई संवादरूप ज्ञानबोध' या ग्रंथाचे लेखन केले आहे असे संशोधनान्ती स्पष्ट होते. ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. या ग्रंथाच्या सुरुवातीला निवृत्तीनाथांनी मुक्ताबाईंना १२४ अभंगांमध्ये प्रश्न विचारले आहेत आणि त्या प्रश्नांना मुक्ताबाईंनी ५४ अभंगांमध्ये उत्तरे दिली आहेत. मुक्ताबाई समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीनिवृत्ती-मुक्ताई संवादरूप ज्ञानबोध|last=श्री.सुरेश जोशी|publisher=नगर जिल्हा ऐतिहासिक वस्तु संग्रहालय प्रकाशन|year=१९७५-७६|location=नगर}}</ref> === मुक्ताबाई - चांगदेव संवाद === सकल संतगाथेमध्ये मुक्ताबाई - चांगदेव संवाद या नावाने काही अभंग प्रकाशित करण्यात आले आहेत. या अभंगांमधील पुष्कळसे अभंग कूट-स्वरूपाचे आहेत.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=सकलसंतगाथा, गाथापंचक|last=डॉ.रा.चिं.ढेरे|publisher=वरदा बुक्स|year=१९८५|location=पुणे}}</ref> === स्फुट लेखन === * मुक्ताबाईंचे कल्याण-पत्रिका, मनन, हरिपाठ हे साहित्य प्रकाशित आहे. * त्यांची ‘निवृत्तीप्रसादे मुक्ताबाई’ ही अभंगरूपी कविता अद्याप अप्रसिद्ध आहे. === मुक्ताबाईस सनद === हा प्रकरणग्रंथ ज्ञानेश्वरांनी लिहिला असला तरी त्यामध्ये ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्यामधील संवाद आलेला आहे. म्हणून त्याचा येथे विचार होणे उचित वाटते. श्रीज्ञानेश्वरांनी आपली भगिनी मुक्ताबाईला ब्रह्मसाक्षात्कारार्थ जो गुरुपदिष्ट बोध करून, तिच्याकडून प्रत्यक्ष अभ्यास करवून घेऊन, तिला सिद्ध अवस्थेत आणून स्थित केले तो बोध संवाद पद्धतीने अठरा अभंगात 'सनद' या नावाने प्रसिद्ध आहे. निवृत्तिनाथांनी मुक्ताबाईंना नाथसंप्रदायाची दीक्षा दिली आणि त्यानुसार त्यांची साधनाही सुरू झाली. साधना सुरू असताना, एकेक टप्पा ओलांडून पुढे जात असताना, त्यासंबंधीच्या शंका निरसन करून घ्यावात अशी निकड मुक्ताबाईंना निर्माण झाली असावी. अशावेळी गुरुबंधू व लौकिकातही बंधू असणाऱ्या ज्ञानेश्वरांना या शंका विचाराव्यात आणि त्यांनी त्याचे खुलासेवार स्पष्टीकरण करावे असे या ग्रंथाचे स्वरूप आहे. हे प्रकरण, ज्ञानेश्वर व मुक्ताबाई यांच्यातील आध्यात्मिक स्तरावरील सुखसंवाद आविष्कृत करते. जिज्ञासू साधकाच्या भूमिकेतून येथे मुक्ताबाई ज्ञानेश्वरांना प्रश्न विचारताना दिसतात. 'श्रीज्ञानेश्वरांनी मुक्ताबाईस दिलेली सनद' या प्रकरणग्रंथामध्ये नाथपरंपरा, आत्मस्वरूपाचे वर्णन, प्रत्यक्ष साधना, ईश्वराच्या सगुणनिर्गुण रूपाचा विचार, गुरुकृपेने प्राप्त होणारी स्थिती इत्यादी गोष्टींचा विचार आलेला आहे. <ref>मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref> == संत मुक्ताबाई आणि इतर संत यातील अनुबंध == === गुरू गोरक्षनाथ आणि संत मुक्ताबाई === मुक्ताबाईंनी गोरोबांकरवी नामदेवांची घेतलेली परीक्षा, हा प्रसंग सर्वश्रुत आहे. मात्र या कथेतील महत्त्वाची भूमिका निभावणारे गोरोबा म्हणजे गोरा कुंभार नसून नाथसंप्रदायातील एक थोर अध्वर्यु गोरक्षनाथ हे होत, असे अनेक पुराव्यांनी सिद्ध करता येते. मुक्ताबाईंनी गोरक्षनाथांची स्वतःच्या योगसामर्थ्याच्या आधारावर भेट घेतली. ही भेट कशी शक्य झाली याचे वर्णन नामदेवांनी केले आहे ते असे - <nowiki>''</nowiki>गोरा जुनाट पै जुने । हाती थापटणे अनुभवाचे । परब्रह्म म्हातारा निवाला अंतरी । वैराग्याचे वरी पाल्हाळला ।।<nowiki>''</nowiki> हा परब्रह्म म्हातारा म्हणजे साक्षात गोरक्षनाथ हे मुक्ताबाईंचे वैराग्य पाहून स्वतःला प्रकट करते झाले.<ref name=":1">मराठी संत-साहित्यातील नाथ-प्रतिपादित सोहम साधना - एक अभ्यास - (प्रबंध), डॉ.केतकी मोडक</ref> === संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई === निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई यांच्यामध्ये बंधू-भगिनी आणि गुरु-शिष्य असे नाते होते. निवृत्तीनाथांनी दिलेल्या साधनेच्या आधारे मुक्ताबाई यांनी जी प्रगती करून घेतली, त्याच्या आधारे त्यांनी गुरुपरंपरेतील आद्यगुरू गोरक्षनाथ यांची अदृश्य रुपात भेट घेतली. या प्रसंगी निवृत्तीनाथांना मुक्ताबाईने मार्गदर्शन केले आहे. पुढेही मुक्ताबाईच्या समाधीपूर्वी त्यांची जी विकल स्थिती झाली होती, तेव्हा निवृत्तीनाथ त्यांना सांभाळत असल्याचे वृत्त नामदेव गाथेमध्ये येते. 'ज्ञानबोध' हा ग्रंथ तर निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई यांच्या नात्यावर वेगळेपणाने प्रकाश टाकणारा आहे.<ref name=":0" /> === संत ज्ञानेश्वर आणि संत मुक्ताबाई === ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्यामध्ये गुरुबंधू-भगिनी असे नाते आहे. ज्ञानेश्वरांनी 'मुक्ताबाईस दिलेली सनद' या लहानशा प्रकरणग्रंथामध्ये त्याचे दर्शन घडते. या ग्रंथाचे स्वरूप असे आहे की, येथे मुक्ताबाईंनी ज्ञानेश्वरांना साधनेसंबंधी विविध प्रश्न विचारले आहेत. आणि त्यांची उत्तरे ज्ञानेश्वरांनी दिली आहेत. ज्ञानेश्वरांनी येथे मुक्ताबाईस गुरुप्रणित सोऽहम् साधनेसंबंधी मार्गदर्शन केले आहे. सोऽहम् संबंधी सखोल विवेचन झाल्यावर ज्ञानेश्वर मुक्ताबाईस म्हणतात, <nowiki>''</nowiki>यापरता नाही उपदेश आता ।।<nowiki>''</nowiki> ज्ञानेश्वरांना सोऽहम् साधनेसंबंधी जे ज्ञात होते ते सर्व त्यांनी मुक्ताबाईंना सांगितले असावे, असे वरील वाक्यावरून लक्षात येते. ज्ञानेश्वरांनी केलेल्या शंकानिरसनामुळे मुक्ताबाईंचेही समाधान झाले. तो सर्व भाग त्यांनी स्वतः आत्मसात केला, त्यातून त्यांची अवस्था बदलली. त्या उच्चदशेस जाऊन पोहोचल्या. त्यांच्यातील हा बदल ज्ञानेश्वरांच्याही लक्षात आला आणि त्यामुळे त्यांनी मुक्ताबाईंना निःशंक शब्दामध्ये एक प्रशस्तिपत्रही दिले - ते म्हणाले, <nowiki>''</nowiki>आठवे समाधिचे अंग आले तुज । आता नाही काज आणिकांसी ।।<nowiki>''</nowiki> <ref name=":1" /> === संत सोपानदेव आणि संत मुक्ताबाई === या दोघांच्या नात्याचे अगदीच त्रुटित संदर्भ सापडतात. निवृत्ती आणि ज्ञानेश्वर कोरान्न मागायला जात असताना सोपानदेव आपला सांभाळ करीत असत, एवढाच उल्लेख मुक्ताबाई करताना आढळतात. <ref name=":2" /> अनाम अरुपाची माउली l आदिमाउली ll अशा शब्दांत सोपानदेव त्यांच्याविषयी गौरवोद्गार काढतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=मे-जून १९२७|title=अभंग ०३|journal=मुमुक्षू}}</ref> === संत नामदेव आणि संत मुक्ताबाई === मुक्ताबाईच्या निमित्ताने संत नामदेवांना सद्गुरूचे महत्त्व ज्ञात झाले आणि पुढे ते विसोबा खेचर यांना शरण गेले. मुक्ताबाई यांच्या योगसामर्थ्याची प्रचिती या प्रसंगाच्या निमित्ताने भावंडांना आली आणि मुक्ताबाई 'माय' या स्वरुपात सर्वांना वंदनीय झाली. === विसोबा खेचर आणि संत मुक्ताबाई === मुक्ताबाई यांनी आपल्या योगसामर्थ्याच्या आधारावर श्री [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांची भेट घेतली, त्या वेळी विसोबा खेचरही घटनास्थळी उपस्थित असावेत, असे संशोधनांती स्पष्ट होते. आणि त्याचाच संदर्भ 'मुक्ताईने बोध खेचरासी केला l तेणे नामयाला बोधियेले ll या वचनामध्ये येतो. निवृत्तीनाथांच्या पुढील वचनामध्येही तसा संदर्भ येतो, 'काढिला शोधून अनुभव मुक्ताईने l ...विसोबा खेचर सिद्ध झाला ll' <ref name=":0" /> === योगीराज चांगदेव आणि संत मुक्ताबाई === सद्गुरू मुक्ताबाई आणि योगीराज चांगदेव हे शिष्योत्तम असे दोघांमधील नाते आहे. मुक्ताबाई ही आई आणि चांगदेव हे तान्हे बालक अशी कल्पना करून लिहिलेले मुक्ताबाईंचे अंगाईचे अभंग आहेत. चांगदेवासारख्या योग्याकडे मातेच्या वात्सल्याने पाहू शकणारी मुक्ताबाई यांची योग्यता कोणत्या पातळीची असेल, त्यांचा अधिकारही यातून सूचित होतो. मुक्ताबाई आणि चांगदेव यांच्यातील हृद्य नात्यावर प्रकाश टाकणारे हे अभंग आहेत. == लोकसाहित्यातील मुक्ताई == मुक्ताबाई यांचे व्यक्तिमत्त्व जनमानसाने विविध रुपामध्ये जतन केले आहे. तिचे लहानपण, भावा-बहिणींच्या नात्यातील हृद्यता, चांगदेव आणि मुक्ताबाई यांचे गुरुशिष्य नाते, आदिमाया मुक्ताबाई इ. विविध भूमिकेतून तिचे रूप जतन केले आहे. लहानग्या मुक्ताबाईबद्दल एक विलक्षण असे कौतुक जनमानसामध्ये आहे. तिचे लहानुगेपण, तिचे लडिवाळपण, तिचे देखणेपण स्त्रियांना विलक्षण भावते असे दिसते. 'माझ्या मुक्ताचं चांगुलपण गं जसं केवड्याचं पान'<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=मराठीतील लोकगीत|last=संपा. सरोजिनी बाबर|year=१९७५}}</ref> असे कोणी तिच्याबद्दल म्हणते. तर कोणी तिच्या नेणत्या वयाने आणि उडणाऱ्या जावळाने मोहून जाते. 'ग्यानोबा मुक्ताबाई दोघं हिंडती धीरानं, नेणत्या ग मुक्ताबाईचं जावळ उडतं वाऱ्यानं.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=लोकसाहित्य साजशिणगार|last=संपा. सरोजिनी बाबर|year=मार्च १९६५}}</ref> . [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]] लोकसाहित्यात म्हणले आहे, 'बहीण ना भाऊ बायपननी पिरीत, ग्यानबाना जोडे, मुक्ताबाईनी सुरत ' दोघांमधील बालपणीच्या प्रेमाचे हे वर्णन आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=अहिराणी लोकसाहित्य दर्शन, खंड २|last=संपा. कृष्णा पाटील}}</ref> 'माझी मुक्ताई मुक्ताई, दहा वर्साचं लेकरू, चांगदेव योगीयानं, तिले मानला रें गुरु'.मुक्ताबाई आणि चांगदेव यांच्या संदर्भातला चमत्कारसदृश असा कथाभाग लोकमानसाने अधिक प्रमाणात जतन केला आहे असे दिसते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=बहिणाबाईची गाणी|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन}}</ref> मुक्ताबाईने ज्ञानेश्वरांच्या पाठीवर मांडे भाजण्याची घटना देखील जनमाणसाला भावते. 'ज्ञानदेवांच्या घरात, एक किमया घडली, तव गुणगुणे ओवी, म्हणे मुक्ताई देवीला, कैवल्याच्या पाठीवर, रुखमाई लाटे पोळी, व्यर्थ शिणवीशी चूल, भाजले ग मी मांडे काल'<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=दिंडी जाय दिगंतरा|last=ले. श्री. दि. इनामदार}}</ref> == मुक्ताईंवरील पुस्तके == * मुक्ताई जाहली प्रकाश(संशोधन) - स्वामी प्रा.डॉ तुळशीराम महाराज गुट्टे ( संत साहित्यिक ) * आदिशक्ती मुक्ताई -प्र. न. पित्रे (धार्मिक) * कडकडोनी वीज निमाली ठायींचे ठायीं (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्‌मय) - संशोधन अभ्यासग्रंथ - लेखिका डॉ. [[केतकी मोडक]] * धन्य ती मुक्ताई - सुमति क्षेत्रमाडे (कादंबरी) * मी बोलतेय मुक्ताई - नीता पुल्लीवार (ललित) * मुक्ताई - मंदा खापरे (कादंबरी) * मुक्ताई - मृणालिनी जोशी (ललित) * मुक्ताई - शांता परांजपे (ललित) * श्री संत मुक्ताबाई चरित्र - प्रा. [[बाळकृष्ण लळीत]] * मुक्ताबाई क्रांतिदर्शी - नंदन हेर्लेकर * मुक्तीकडून मुक्तीकडे (संत मुक्ताबाईंचे व्यक्तिचित्रण, लेखिका - [[सुहासिनी इर्लेकर]]) * मुक्ताई दर्शन - बाबुराव मेहूणकर (आध्यात्मिक जीवनपट) * ऐं मुक्ताईं सोsहम् - बाबुराव मेहूणकर (तत्त्वज्ञानपर) * गाथा दासमुक्ताची:प्रथम खंड - दासमुक्ता-बाबुराव मेहूणकर (स्फुट/आत्मकथनपर) * एक समालोचन - दासमुक्ता/बाबुराव मेहूणकर (मुक्ताईवरील एका पुस्तकाचे समालोचन)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/938902924-92e94191594d92493e92c93e908|title=संत मुक्ताबाई — विकासपीडिया|website=mr.vikaspedia.in|language=mr|access-date=2018-07-02}}</ref><ref>मध्ययुगीन चरित्र कोश-चित्राव सिद्धेश्वरशास्त्री</ref> * मुक्ताबाईची अभंगवाणी - डॉ.अशोक कामत, अतुल प्रकाशन, १९८० * श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांची मुक्ताबाईस सनद - संपा. श्री.बा.त्र्यं.शाळिग्राम, स्वाध्याय महाविद्यालय प्रकाशन, १९७७ * ब्रह्मचित्कला दर्शन अर्थात श्रीमुक्ताबाई चरित्र व गाथा, ले. श्रीनिवृत्ती दौलत वक्ते, १९८० * ताटीचे अभंग - एक विवेचन, ले.डॉ.सदानंद मोरे, श्रीभागवत प्रबोधन संस्था, १९९४ * महाराष्ट्र संतकवयित्री, श्री.ज.र.आजगावकर, १९३९ * संतकवयित्री, डॉ.इंदुमती शेवडे == स्मृतिप्रीत्यर्थ == * जळगाव जिल्ह्यातील एदलाबाद तालुक्याचे नाव बदलून संत मुक्ताईच्या नावावरून [[मुक्ताईनगर]] केले आहे. * पुण्यातील येरवडा येथे मेंटल हॉस्पिटलमध्ये येणाऱ्या रुग्णांच्या नातेवाइकांसाठी हॉस्पिटलच्या आवारातच मुक्ताई निवास नावाची धर्मशाळा स्थापन करण्यात आली आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[निवृत्तिनाथ]] * [[संत ज्ञानेश्वर]] * [[संत सोपानदेव]] * [[चांगदेव]] == बाह्य दुवे == * [[c:File:कडकडोनि_वीज_निमाली_ठायीचे_ठायी.pdf|'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' हे पूर्ण पुस्तक]] कॉमन्सवर उपलब्ध *[https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5511355644970952114 मुक्ताई दर्शन] - बाबुराव मेहुणकर * [https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5518216997456292380 एक समालोचन] - बाबुराव मेहुणकर * [[c:File:Muktabai_Krantidarshi.pdf|मुक्ताबाई क्रांतिदर्शी - लेखक नंदन हेर्लेकर हे पुस्तक कॉमन्सवर उपलब्ध]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} {{वारकरी संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १२७९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १२९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:नाथ संप्रदायातील व्यक्ती]] 0e9ahtnyhmttyr1h9utbwq85ocweak6 0 3881 2707585 2481327 2026-09-02T14:23:03Z Khirid Harshad 138639 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707585 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Pune Division.png|thumb|right|250px|पुणे विभाग नकाशा]] पुणे विभाग हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] सहा प्रशासकीय विभागांपैकी एक आहे. ==चतुःसीमा== या विभागाच्या पश्चिमेस [[कोकण विभाग]], पूर्वेस [[औरंगाबाद विभाग]], उत्तरेस [[नाशिक विभाग]] व दक्षिणेस [[कर्नाटक]] राज्य आहे. ==थोडक्यात माहिती== * क्षेत्रफळ - ५७,२६८ किमी² * लोकसंख्या (२००१ची गणना) - ९९,७३,७६१ * जिल्हे - [[कोल्हापूर जिल्हा]], [[पुणे जिल्हा]], [[सांगली जिल्हा]], [[सातारा जिल्हा]], [[सोलापूर जिल्हा]] * साक्षरता - ७६.९५% * ओलिताखालील जमीन : ८,८९६ किमी² * मुख्य पिके - [[ज्वारी]], [[गहू]], [[बाजरी]], [[ऊस]], [[तांदूळ]], [[सोयबीन]], [[कांदा]], [[भुईमुग]], [[द्राक्ष]] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विभाग]] [[वर्ग:पुणे विभाग]] 2exu6m2c92qlzih2d70le18gujs4d3f 0 6195 2707653 2073294 2026-09-03T03:41:14Z ~2026-47757-86 187010 ----- ## शिवाजी विद्यापीठ उपकेंद्र, खानापूर शिवाजी विद्यापीठ उपकेंद्र, खानापूर (इंग्रजी: Shivaji University Sub-Centre, Khanapur) हे कोल्हापूर येथील शिवाजी विद्यापीठाचे सांगली जिल्ह्यातील खानापूर (विटा) येथे मंजूर झालेले अधिकृत उपकेंद्र आहे. सांगली आणि सातारा जिल 2707653 wikitext text/x-wiki {{गल्लत| छत्रपती शिवाजी महाराज विद्यापीठ}} {{चौकट महाविद्यालय |name= शिवाजी विद्यापीठ |image= चित्र:Unishivaji_logo.jpg|center |motto= ''ज्ञानसेवामृतम्' |ब्रीदवाक्य= ''ज्ञानसेवामृतम्' |endowment= |president= |established= [[इ.स. १९६२]] |type= [[Public]] [[Co-ed]] |staff= |students= 5,००,००० |undergrad= |postgrad= |colors= |शहर = [[कोल्हापूर]] |राज्य = [[महाराष्ट्र]] |देश = [[भारत]] |campus= [[शहर विस्तार|शहरी]], ८४९ [[एकर]] |मानचिन्ह = |website= [http://www.unishivaji.ac.in www.unishivaji.ac.in] }} '''शिवाजी विद्यापीठ''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[कोल्हापूर]] शहरातील विद्यापीठ आहे. याची स्थापना [[इ.स. १९६२|१९६२]] साली त्या काळचे राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या हस्ते झाले. याला [[ शिवाजी विद्यापीठ]] असेही म्हणतात. विद्यापीठाच्या स्थापनेच्या वेळी या विद्यापीठाच्या क्षेत्रात कोल्हापूर, रत्‍नागिरी, सांगली, सातारा, सोलापूर असे पाच जिल्हे असावेत अशी योजना होती. पण रत्‍नागिरी जिल्हा मुंबई विद्यापीठाकडेच राहिला आणि सोलापूर जिल्हा सोलापूर विद्यापीठाकडे गेला (इ.स. २००४). त्यामुळे आता कोलहापूर, सांगली आणि सातारा असे तीनच जिल्हे कोल्हापूर विद्यापीठाच्या अधिकार क्षेत्रात येतात. कोल्हापूर येथील शिवाजी विद्यापीठ हे महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन विद्यापीटापैकी एक आहेहे सुद्धा पहा * [[महाराष्ट्रातील अध्यासने]] {{महाराष्ट्रातील विद्यापीठे}} [[वर्ग:शिवाजी विद्यापीठ|*]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे]] [[वर्ग:मराठी भाषा गौरव दिन]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] 19x8atuf3bo89cbzonq2nm3x9i8rpcl 2707654 2707653 2026-09-03T04:40:52Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-47757-86|~2026-47757-86]] ([[User talk:~2026-47757-86|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:KiranBOT II|KiranBOT II]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2073294 wikitext text/x-wiki {{गल्लत| छत्रपती शिवाजी महाराज विद्यापीठ}} {{चौकट महाविद्यालय |name= शिवाजी विद्यापीठ |image= चित्र:Unishivaji_logo.jpg|center |motto= ''ज्ञानसेवामृतम्' |ब्रीदवाक्य= ''ज्ञानसेवामृतम्' |endowment= |president= |established= [[इ.स. १९६२]] |type= [[Public]] [[Co-ed]] |staff= |students= 5,००,००० |undergrad= |postgrad= |colors= |शहर = [[कोल्हापूर]] |राज्य = [[महाराष्ट्र]] |देश = [[भारत]] |campus= [[शहर विस्तार|शहरी]], ८४९ [[एकर]] |मानचिन्ह = |website= [http://www.unishivaji.ac.in www.unishivaji.ac.in] }} '''शिवाजी विद्यापीठ''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[कोल्हापूर]] शहरातील विद्यापीठ आहे. याची स्थापना [[इ.स. १९६२|१९६२]] साली त्या काळचे राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या हस्ते झाले. याला [[ शिवाजी विद्यापीठ]] असेही म्हणतात. विद्यापीठाच्या स्थापनेच्या वेळी या विद्यापीठाच्या क्षेत्रात कोल्हापूर, रत्‍नागिरी, सांगली, सातारा, सोलापूर असे पाच जिल्हे असावेत अशी योजना होती. पण रत्‍नागिरी जिल्हा मुंबई विद्यापीठाकडेच राहिला आणि सोलापूर जिल्हा सोलापूर विद्यापीठाकडे गेला (इ.स. २००४). त्यामुळे आता कोलहापूर, सांगली आणि सातारा असे तीनच जिल्हे कोल्हापूर विद्यापीठाच्या अधिकार क्षेत्रात येतात. कोल्हापूर येथील शिवाजी विद्यापीठ हे महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन विद्यापीटापैकी एक आहे. ==हे सुद्धा पहा== * [[महाराष्ट्रातील अध्यासने]] {{महाराष्ट्रातील विद्यापीठे}} [[वर्ग:शिवाजी विद्यापीठ|*]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे]] [[वर्ग:मराठी भाषा गौरव दिन]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] 7p1lwzykar3torg2zr0luuu2kdv97zs 0 7288 2707637 2410086 2026-09-02T18:11:55Z ~2026-47765-42 187000 /* */ 2707637 wikitext text/x-wiki [[File:Sun rise view Alleppey backwaters , Kerala 06.jpg|thumb|Sun rise view Alleppey backwaters , Kerala ]] {{माहितीचौकट शहर | नाव = अलप्पुळा | स्थानिक = ആലപ്പുഴ | चित्र = Padanilam Junction Cheriyanad.jpg | चित्र_वर्णन = | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा१ = केरळ | नकाशा२ = भारत | pushpin_label_position = | देश = भारत | राज्य = [[केरळ]] | जिल्हा = [[अलप्पुळा जिल्हा|अलप्पुळा]] | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = | उंची = ३ | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या = १,७४,१७६ | घनता = | महानगर_लोकसंख्या = २,४०,९९१ | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = |latd = 9 |latm = 29 |lats = 24 |latNS = N |longd = 76 |longm = 19 |longs = 48 |longEW = E }} '''अलप्पुळा''' किंवा '''आलप्पुळ''' (लेखनभेद: अलेप्पी, [[मल्याळम]]: ആലപ്പുഴ) हे [[भारत]] देशाच्या [[केरळ]] राज्यातील एक शहर आहे. अलप्पुळा शहर केरळच्या दक्षिण भागात राजधानी [[तिरुवनंतपुरम]]च्या १५५ किमी उत्तरेस तर [[कोची]]च्या ६२ किमी दक्षिणेस [[अरबी समुद्र]]ाच्या किनाऱ्यावर वसले आहे. २०११ साली १.७४ लाख लोकसंख्या असलेले अलप्पुळा केरळमधील सहाव्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे. अलप्पुळा शहर एक लोकप्रिय पर्यटनस्थळ आहे. येथील कालवे व निसर्गरम्य [[खारकच्छ]]ांमुळे ह्यास पुर्वेकडील [[व्हेनिस]] (Venice of the East) असेही म्हणतात. [[वेंबनाड सरोवर]]ाच्या दक्षिण टोकास स्थित असल्यामुळे अलाप्पुळाहून निवासी बोटीमधून २-३ दिवसांची सफर हे येथील मोठे आकर्षण आहे. [[राष्ट्रीय महामार्ग ४७]] हा केरळमधील प्रमुख महामार्ग अलप्पुळामधून जातो. [[कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] येथून ७८ किमी दूर आहे. अलप्पुळा रेल्वे स्थानक [[एर्नाकुलम]]-[[कन्याकुमारी]] रेल्वेमार्गावर स्थित असून [[तिरुवनंतपुरम राजधानी एक्सप्रेस]], [[नेत्रावती एक्सप्रेस]], [[केरळ संपर्क क्रांती एक्सप्रेस]], [[जन शताब्दी एक्सप्रेस]] इत्यादी गाड्या येथे थांबतात. हे गाव खूप सुंदर आहे. ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स वर्ग|Alappuzha|अलप्पुळा}} *{{wikivoyage|Alappuzha|अलप्पुळा}} [[वर्ग:केरळमधील शहरे]] [[वर्ग:अलप्पुळा जिल्हा]] 79p8zlc0ombhm4ews2yak1gxrj3vw41 10 8676 2707685 2697634 2026-09-03T07:47:06Z Dharmadhyaksha 28394 2707685 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = हरियाणा - जिल्हे | state = autocollapse | bodyclass = hlist | image = | title = [[हरियाणा|हरियाणा राज्य]] [[File:Flag of Haryana.png|x16px]] | above = [[भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची राजधानी|राजधानी]]: '''[[चंदिगढ]]''' | group2 = [[हरियाणा राज्याचे विभाग|विभाग]] | list2 = [[अंबाला विभाग]] • [[कर्नाल विभाग]] • [[गुरगांव विभाग]] • [[फरीदाबाद विभाग]] • [[हिसार विभाग]] • [[रोहतक विभाग]] | group3 = [[हरियाणामधील जिल्हे|जिल्हे]] | list3 = [[अंबाला जिल्हा|अंबाला]] • [[कर्नाल जिल्हा|कर्नाल]] • [[कुरुक्षेत्र जिल्हा|कुरुक्षेत्र]] • [[कैथल जिल्हा|कैथल]] • [[गुरगांव जिल्हा|गुरगांव]] • [[चरखी दादरी जिल्हा|चरखी दादरी]] • [[जिंद जिल्हा|जिंद]] • [[झज्जर जिल्हा|झज्जर]] • [[नूह जिल्हा|नूह]] • [[पलवल जिल्हा|पलवल]] • [[पंचकुला जिल्हा|पंचकुला]] • [[पानिपत जिल्हा|पानिपत]] • [[फतेहाबाद जिल्हा|फतेहाबाद]] • [[फरीदाबाद जिल्हा|फरीदाबाद]] • [[भिवानी जिल्हा|भिवानी]] • [[महेंद्रगढ जिल्हा|महेंद्रगढ]] • [[यमुना नगर जिल्हा|यमुना नगर]] • [[रेवारी जिल्हा|रेवारी]] • [[रोहतक जिल्हा|रोहतक]] • [[सिरसा जिल्हा|सिरसा]] • [[सोनीपत जिल्हा|सोनीपत]] • [[हिसार जिल्हा|हिसार]] | group4 = [[:वर्ग:हरियाणामधील शहरे|शहरे]] | list4 = [[अंबाला]] • [[कर्नाल]] • [[कुरुक्षेत्र]] • [[कैथल]] • [[गुरगांव]] • [[जिंद]] • [[झज्जर]] • [[नारनौल]] • [[पलवल]]• [[पंचकुला]] • [[पानिपत]] • [[फतेहाबाद]] • [[फरीदाबाद]] • [[भिवनी]] • [[यमुना नगर]] • [[रेवारी]] • [[रोहतक]] • [[सिरसा]] • [[सोनीपत]] • [[हिसार]] }}<noinclude> [[वर्ग:भारतीय मार्गक्रमण साचे]] [[वर्ग:हरियाणामधील जिल्हे|*]] </noinclude> 0ddy6f8as35ue4nb2xrlnej4e0d2rt7 0 12301 2707708 2643746 2026-09-03T11:44:26Z अभय नातू 206 माहिती 2707708 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|५|२४७|२४८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७४]] - [[फिलाडेल्फिया]] येथे पहिली 'काँटिनेंटल काँग्रेसी'ची बैठक भरून [[अमेरिकन क्रांती|अमेरिकन क्रांतीची]] पायाभरणी झाली.<ref name="britannica-congress">{{cite web |title=First Continental Congress |url=https://www.britannica.com/event/First-Continental-Congress |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८३९]] - [[पहिले अफीम युद्ध]]: [[ब्रिटन]] आणि [[चीन]] यांच्यात युद्धास सुरुवात झाली.<ref name="britannica-opium">{{cite web |title=First Opium War |url=https://www.britannica.com/topic/Opium-Wars |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[रशिया-जपान युद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] [[थिओडोर रूझवेल्ट]] यांच्या मध्यस्थीने जेता [[जपान]] व [[रशिया]] यांच्यात पॉर्ट्समथचा तह झाला.<ref name="mhalss-sept5">{{cite web |title=सप्टेंबर ५ - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[पॅरिस]]वर चाल करून आलेल्या जर्मन सैन्याला फ्रेंच सैन्याने मागे रेटले. * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[झिमरवाल्ड परिषद]] सुरू. * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[बर्किना फासो]]च्या वसाहतीचे आयव्हरी कोस्ट, माली व नायजर या राष्ट्रांत विभाजन. * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[स्पॅनिश गृहयुद्ध]] - [[लेन्स, स्पेन|लेन्स]] शहर [[फ्रांसिस्को फ्रँको|फ्रँकोच्या]] ताब्यात. * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] आपण तटस्थ असल्याचे जाहीर केले.<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[मिल्ने बेची लढाई]] - [[जपान]]च्या आरमाराने माघार घेतली. * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[बेल्जियम]], [[नेदरलँड्स]] व [[लक्झेंबर्ग]] मिळून [[बेनेलक्स]] आर्थिक युनियन तयार झाली.<ref name="britannica-benelux">{{cite web |title=Benelux History |url=https://www.britannica.com/topic/Benelux |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[अलिप्त राष्ट्रे|अलिप्त राष्ट्रांची]] [[अलिप्त राष्ट्रांची पहिली परिषद|पहिली परिषद]] [[बेलग्रेड]] येथे सुरू.<ref name="mhalss-nam">{{cite web |title=अलिप्त राष्ट्र चळवळ |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[ब्लॅक सप्टेंबर]] नावाने वावरणाऱ्या [[पॅलेस्टाईन]]च्या अतिरेक्यांनी [[म्युनिक हत्याकांड]] - [[म्युनिक]]मधील [[ऑलिंपिक|ऑलिंपिक खेळात]] भाग घेणाऱ्या इस्रायेलच्या खेळाडूंना ओलिस ठेवले.<ref name="bbc-munich">{{cite web |title=1972: Israeli athletes massacred in Munich |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/5/newsid_2500000/2500131.stm |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[कॅलिफोर्निया]]तील [[साक्रामेंटो]] शहरात [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] [[जेराल्ड फोर्ड]]वर असफल खूनी हल्ला. * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[व्हॉयेजर १]] या अंतराळयानाचे [[नासा]]कडून प्रक्षेपण करण्यात आले.<ref name="nasa-voyager">{{cite web |title=Voyager 1 Mission Overview |url=https://www.nasa.gov/ |publisher=NASA |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[स्वित्झर्लंड]]मधील [[सेंट गॉट्टहार्ड बोगदा]] खुला. * [[इ.स. १९८४|१९८४]] - [[एस.टी.एस. ४१-डी]] - [[स्पेस शटल डिस्कव्हरी]]ने आपली पहिली अंतराळयात्रा पूर्ण केली. * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[कराची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कराची आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] [[पॅन ऍम फ्लाइट ०७३]]चे अपहरण करण्यात आले; [[नीरजा भानोत]] हिने अनेक प्रवाशांचे प्राण वाचवत बलिदान दिले.<ref name="loksatta-neerja">{{cite news |title=नीरजा भानोत यांचे शौर्य |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[मंडाला एरलाइन्स फ्लाइट ०९१]] हे [[बोईंग ७३७-२००]] प्रकारचे विमान [[इंडोनेशिया]]तील [[सुमात्रा]] बेटावरील दाट वस्तीच्या भागात कोसळले. विमानातील १०४ व जमिनीवरील ३९ व्यक्ती ठार. == जन्म == * [[इ.स. ११८७|११८७]] - [[लुई आठवा, फ्रांस]]चा राजा.<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १६३८|१६३८]] - [[लुई १४ वा, फ्रांस]]चा राजा.<ref name="britannica-louis14">{{cite web |title=Louis XIV - King of France |url=https://www.britannica.com/biography/Louis-XIV-king-of-France |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८२६|१८२६]] - [[जॉन विस्डन]], ब्रिटिश क्रिकेटपटू आणि प्रसिद्ध 'विस्डन क्रिकेटर्स अल्मनाक'चा प्रकाशक.<ref name="espn-wisden">{{cite web |title=John Wisden Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[जेसी जेम्स]], अमेरिकन दरोडेखोर. * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[कॉन्स्टेन्टिन त्चियाकोव्स्की]], रशियन संशोधक व रॉकेट शास्त्राचा जनक.<ref name="mhalss-tsiolkovsky">{{cite web |title=कॉन्स्टेन्टिन त्चियाकोव्स्की |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]], भारताचे दुसरे राष्ट्रपती, तत्त्वज्ञ आणि शिक्षक.<ref name="mhalss-radhakrishnan">{{cite web |title=डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[आर्ची जॅक्सन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-jackson">{{cite web |title=Archie Jackson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[फिरोझ पालिया]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-palia">{{cite web |title=Phiroze Palia Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[केन म्युएलमन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[राकेल वेल्च]], अमेरिकन अभिनेत्री.<ref name="imdb-welch">{{cite web |title=Raquel Welch Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[फ्रेडी मर्क्युरी]], ब्रिटिश गायक व 'क्वीन' बँडचा मुख्य संगीतकार.<ref name="freddie-bio">{{cite web |title=Freddie Mercury Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Freddie-Mercury |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[ब्रुस यार्डली]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[मायकेल कीटन]], अमेरिकन अभिनेता.<ref name="imdb-keaton">{{cite web |title=Michael Keaton Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[रिचर्ड ऑस्टिन]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[मार्क रामप्रकाश]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-ramprakash">{{cite web |title=Mark Ramprakash Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[ॲडम होलिओके]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[गाय व्हिटॉल]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[रॉल लुईस]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[सिल्व्हेस्टर जोसेफ]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[इ.स. ११६५|११६५]] - [[निजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १६५९|१६५९]] - [[सईबाई भोसले|महाराणी सईबाई]] (छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पत्नी व छत्रपती संभाजी महाराजांच्या आई).<ref name="loksatta-saibai">{{cite news |title=महाराणी सईबाई यांची पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[क्रेझी हॉर्स]], अमेरिकेतील [[सू]] जमातीचा नेता.<ref name="britannica-crazyhorse">{{cite web |title=Crazy Horse Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Crazy-Horse |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[लुडविग बोल्ट्झमन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ|ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref name="mhalss-boltzmann">{{cite web |title=लुडविग बोल्ट्झमन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[मदर तेरेसा]], नोबेल शांतता पुरस्कार विजेत्या समाजसेविका.<ref name="nobel-teresa">{{cite web |title=Mother Teresa - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1979/teresa/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[शिक्षक दिन]] - [[भारत]].<ref name="loksatta-teachersday">{{cite news |title=शिक्षक दिनाचे महत्त्व |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय चॅरिटी दिवस == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/5}} [[सप्टेंबर ३]] - [[सप्टेंबर ४]] - '''सप्टेंबर ५''' - [[सप्टेंबर ६]] - [[सप्टेंबर ७]] - [[सप्टेंबर महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 5jql2ql6bzr0ktg4ukrkrzlfci8zpyj 0 14071 2707592 2707170 2026-09-02T14:30:20Z Khirid Harshad 138639 [[Special:Contributions/Rohan sard|Rohan sard]] ([[User talk:Rohan sard|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2026-46245-14|~2026-46245-14]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2705276 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = झी मराठी |चित्र = Zee marathi logo 2025.jpg |चित्रसाईज = 200px |चित्रमाहिती = |चित्र२ = |चित्र२साईज = |चित्र२माहिती = |सुरुवात = १५ ऑगस्ट १९९९ |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = |मालक = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] |ब्रीदवाक्य = मी मराठी, झी मराठी |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८ |जुने नाव = अल्फा टीव्ही मराठी |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १२ ते २.३० आणि संध्या. ६ ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ = http://www.zeemarathi.com }} '''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. == लोगो == [[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]] [[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]] [[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]] == माहिती == सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून "आपली दुपार, झी मराठी दुपार" नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत. कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते. मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात. झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला. === ॲप्लिकेशन्स === झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत. # झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप) # तुमचं आमचं जमलं ॲप # होम मिनिस्टर ॲप # किसान अभिमान ॲप # टॅलेंट ॲप === नाटक === झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली. # [[हॅम्लेट]] # आरण्यक # नटसम्राट # अलबत्या गलबत्या # एका लग्नाची पुढची गोष्ट # तिला काही सांगायचंय! # इडियट्स # राजाला जावई हवा # कापूसकोंड्याची गोष्ट # झुंड # तीसरे बादशाह हम! # इब्लिस # नियम व अटी लागू == प्रसारित कार्यक्रम == === दैनंदिन मालिका === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २३ सप्टेंबर २०२४ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका कृष्णकोळी |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता | कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा |- | १९ जानेवारी २०२६ | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ६.३० वाजता | तेलुगू मालिका अम्मायी गारू |- | १५ जून २०२६ | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं |- | १३ एप्रिल २०२६ | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | तमिळ मालिका वीरा |- | १६ मार्च २०२६ | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम |- | ३० जून २०२५ | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | बंगाली मालिका जगद्धात्री |- | २ जून २०२५ | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | |- | १७ फेब्रुवारी २०२५ | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे |} === नव्या मालिका === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| लवकरच... | इच्छाधारी नागीण | rowspan="2" {{TBA}} | हिंदी मालिका नागिन - वादों की अग्निपरीक्षा |- | धाकट्या सूनबाई | हिंदी मालिका छोटी बहू |} === कथाबाह्य कार्यक्रम === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! कथाबाह्य कार्यक्रम ! वार ! वेळ |- | ८ जून २०२० | [[वेध भविष्याचा]] | दररोज | सकाळी ७ वाजता |- | ९ ऑगस्ट २०२५ | [[आम्ही सारे खवय्ये]] | rowspan="2"| शनि-रवि | दुपारी १२ वाजता |- | २२ ऑगस्ट २०२६ | [[सा रे ग म प (कार्यक्रम)|सा रे ग म प]] | रात्री ९.३० वाजता |- | ३१ ऑगस्ट २०२६ | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | सोम-शनि | संध्या. ६ वाजता |} == जुन्या मालिका == # [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]] # [[३६ गुणी जोडी]] # [[४०५ आनंदवन]] # [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]] # [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] # [[अग्गंबाई सासूबाई]] # [[अग्गंबाई सूनबाई]] # [[अजूनही चांदरात आहे]] # [[अधुरी एक कहाणी]] # [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]] # [[अप्पी आमची कलेक्टर]] # [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]] # [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]] # [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]] # [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]] # [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]] # [[अवघाचि संसार]] # [[असंभव (मालिका)|असंभव]] # [[असे हे कन्यादान]] # [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]] # [[आभाळमाया]] # [[आभास हा]] # [[उंच माझा झोका]] # [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]] # [[एक गाव भुताचा]] # [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] # [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] # [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] # [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]] # [[का रे दुरावा]] # [[काय घडलं त्या रात्री?]] # [[कारभारी लयभारी]] # [[काहे दिया परदेस]] # [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] # [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] # [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]] # [[खुलता कळी खुलेना]] # [[गाव गाता गजाली]] # [[गुंतता हृदय हे]] # [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]] # [[घरात बसले सारे]] # [[घेतला वसा टाकू नको]] # [[चंद्रविलास]] # [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]] # [[जगाची वारी लयभारी]] # [[जय मल्हार]] # [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]] # [[जागो मोहन प्यारे]] # [[जाडूबाई जोरात]] # [[जावई विकत घेणे आहे]] # [[जुळून येती रेशीमगाठी]] # [[टोटल हुबलाक]] # [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]] # [[ती परत आलीये]] # [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]] # [[तुझं माझं ब्रेकअप]] # [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] # [[तुझ्यात जीव रंगला]] # [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]] # [[तुला पाहते रे]] # [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] # [[तू चाल पुढं]] # [[तू तिथे मी]] # [[तू तेव्हा तशी]] # [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] # [[दिल दोस्ती दुनियादारी]] # [[दिल दोस्ती दोबारा]] # [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]] # [[देवमाणूस]] # [[देवमाणूस २]] # [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]] # [[नवरी मिळे हिटलरला]] # [[नवा गडी नवं राज्य]] # [[नांदा सौख्य भरे]] # [[नाममात्र]] # [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] # [[पारू (मालिका)|पारू]] # [[पाहिले न मी तुला]] # [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]] # [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] # [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]] # [[बंधन (मालिका)|बंधन]] # [[बाजी (मालिका)|बाजी]] # [[भागो मोहन प्यारे]] # [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] # [[भाग्याची ही माहेरची साडी]] # [[मन उडु उडु झालं]] # [[मन झालं बाजिंद]] # [[मला सासू हवी]] # [[मस्त महाराष्ट्र]] # [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]] # [[माझा होशील ना]] # [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] # [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] # [[माझे पती सौभाग्यवती]] # [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] # [[मालवणी डेझ]] # [[मिसेस मुख्यमंत्री]] # [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] # [[या सुखांनो या]] # [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] # [[रात्रीस खेळ चाले]] # [[रात्रीस खेळ चाले २]] # [[रात्रीस खेळ चाले ३]] # [[राधा ही बावरी]] # [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] # [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]] # [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]] # [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] # [[लाखात एक आमचा दादा]] # [[लागिरं झालं जी]] # [[लाडाची मी लेक गं!]] # [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] # [[वहिनीसाहेब]] # [[वादळवाट]] # [[वारस (मालिका)|वारस]] # [[शिवा (मालिका)|शिवा]] # [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] # [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]] # [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]] # [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] # [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]] # [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] # [[सारं काही तिच्यासाठी]] # [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]] # [[साहेब बीबी आणि मी]] # [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] # [[हम तो तेरे आशिक है]] # [[हृदयी प्रीत जागते]] # [[होणार सून मी ह्या घरची]] # अग्निपरीक्षा # आक्रित # अल्फा स्कॉलर्स # अल्फा बातम्या # आमच्यासारखे आम्हीच # आकाश पेलताना # आम्ही ट्रॅव्हलकर # आमने सामने # अर्थ # अभियान # असा मी तसा मी # बुक शेल्फ # बुवा आला # बोल बाप्पा # भटकंती # चक्रव्यूह एक संघर्ष # कॉमेडी डॉट कॉम # क्रिकेट क्लब # शेफ व्हर्सेस फ्रीज # डार्लिंग डार्लिंग # दे धमाल # डिटेक्टिव्ह जय राम # दिलखुलास # दुहेरी # दुनियादारी # एक हा असा धागा सुखाचा # एका श्वासाचे अंतर # गहिरे पाणी # घडलंय बिघडलंय # गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र # गीतरामायण # हा कार्यक्रम बघू नका! # हसा चकट फू # हाऊसफुल्ल # होम स्वीट होम # इंद्रधनुष्य # जगावेगळी # जल्लोष गणरायाचा # जिभेला काही हाड # जोडी नं.१ # कथाकथी # खरंच माझं चुकलं का? # किनारा # कोपरखळी # क्या बात है! # मानसी तुमच्या घरी # मेघ दाटले # मिसाळ # मिशा # मृण्मयी # मुंबई पोलीस # नमस्कार अल्फा # नायक # नुपूर # पतंजलि योग # पाऊस येता येता # पेशवाई # पिंपळपान # पोलीस फाईल्स # प्रपंच # राम राम महाराष्ट्र # रिमझिम # रेशीमगाठी # ऋणानुबंध # साईबाबा # सांजभूल # सूरताल # सौदामिनी # शॉपिंग शॉपिंग # श्रावणसरी # थरार # तुंबाडचे खोत # युनिट ९ # वाजवू का? # व्यक्ती आणि वल्ली # वस्त्रहरण # युवा # झी न्यूझ मराठी # झाले मोकळे आकाश # झुंज === अनुवादित मालिका === # [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] # [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]] == कथाबाह्य कार्यक्रम == # [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे) # [[फू बाई फू]] (९ पर्वे) # [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे) # [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे) # [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे) # [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे) # [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे) # [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे) # [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे) # [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे) # [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे) # [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे) # [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे) # [[ड्रामा जुनिअर्स]] # [[चल भावा सिटीत]] # [[जाऊ बाई गावात]] # [[अळी मिळी गुपचिळी]] # [[कानाला खडा]] # [[झिंग झिंग झिंगाट]] # [[डब्बा गुल]] # [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]] # [[तुमचं आमचं जमलं]] # [[बस बाई बस]] # [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]] # [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]] # [[महा मिनिस्टर]] # [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] # [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]] # [[हे तर काहीच नाय]] # [[अवघा रंग एक झाला]] == रिॲलिटी शो == झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत. === चला हवा येऊ द्या === {{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}} [[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो. === फू बाई फू === {{मुख्य|फू बाई फू}} फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे. === एका पेक्षा एक === {{मुख्य|एका पेक्षा एक}} एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते. === सा रे ग म प === {{मुख्य|सा रे ग म प}} सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:- * स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले. * स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला. * लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे * अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]] * आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड * लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]] * पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]] * रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]] या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच "सा रे ग म प"ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने "सा रे ग म प" द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे. == पुरस्कार सोहळे == {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !संदर्भ |- |२००० – चालू |''झी चित्र गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२००४ – चालू |''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]'' |<ref>{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२०१३ – २०२४ |''उंच माझा झोका पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> |- |२०१५ – चालू |''झी नाट्य गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]] [[वर्ग:झी मराठी]] d1y1gcf1ppizt7wuso3cg1riqcfxhm9 0 15070 2707639 2707446 2026-09-02T19:56:19Z ~2026-41910-22 185743 /* वातानुकूलित */ 2707639 wikitext text/x-wiki '''पश्चिम''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या तीन प्रमुख मार्गांपैकी एक आहे. [[पश्चिम रेल्वे]]द्वारे चालवला जाणारा हा मार्ग दक्षिण [[मुंबई]]मधील [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]]पासून सुरू होतो व मुंबई बेटाच्या पश्चिम भागातून धावतो. मुंबईची पश्चिम उपनगरे जोडणारा हा मार्ग [[भाईंदर]], [[वसई]], [[विरार]] इत्यादी महत्त्वाच्या शहरांमधून धावतो. अनेक वर्षे [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]] ते [[विरार रेल्वे स्थानक|विरार]] दरम्यान सेवा पुरवणाऱ्या पश्चिम मार्गाची सेवा १६ एप्रिल २०१३ पासून [[डहाणू रोड रेल्वे स्थानक|डहाणू रोड]]पर्यंत वाढवण्यात आली. [[चित्र:ChurchGateStation.jpg|250px|इवलेसे|चर्चगेट हे पश्चिम मार्गाचे दक्षिण मुंबईमधील टर्मिनस आहे.]] [[चित्र:Mumbai Train.JPG|250px|इवलेसे|नव्या लोकल गाड्या]] {{मुंबई उपनगरी रेल्वे पश्चिम मार्ग नकाशा}} [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[प्रभादेवी रेल्वे स्थानक|प्रभादेवी]] आणि [[माटुंगा रोड रेल्वे स्थानक|माटुंगा रोड]] येथे पश्चिम व [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य]] दोन्ही मार्ग असल्यामुळे मार्ग बदलणे शक्य होते. तसेच [[माहिम जंक्शन रेल्वे स्थानक|माहिम]] ते [[गोरेगाव रेल्वे स्थानक|गोरेगाव]] दरम्यान कोणत्याही स्थानकावरून [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर]] मार्गाद्वारे [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]पर्यंत प्रवासाची सोय उपलब्ध आहे. [[वसई रोड रेल्वे स्थानक|वसई रोड]] येथेसुद्धा [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]ची जोड आहे. ==स्थानके== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! क्रमांक ! स्थानक नाव ! स्थानक कोड ! जोडमार्ग |- |१||'''{{rws|चर्चगेट}}'''|| C / CH || |- |२||{{rws|मरीन लाइन्स}}|||| |- |३||{{rws|चर्नी रोड}}|||| |- |४||{{rws|ग्रँट रोड}}|||| |- |५||'''{{rws|मुंबई सेंट्रल}}'''|| BCL || |- |६||{{rws|महालक्ष्मी}}|||| |- |७||{{rws|लोअर परळ}}|||| |- |८||{{rws|प्रभादेवी}}||||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] |- |९||'''{{rws|दादर}}'''|| D ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] |- |१०||{{rws|माटुंगा रोड}}||||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] |- |११||{{rws|माहिम जंक्शन}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१२||'''{{rws|वांद्रे}}'''|| B ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१३||{{rws|खार रोड}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१४||{{rws|सांताक्रुझ}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१५||{{rws|विलेपार्ले}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१६||'''{{rws|अंधेरी}}'''|| A / AD ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१७||{{rws|जोगेश्वरी}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१८||{{rws|राम मंदिर}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१९||'''{{rws|गोरेगाव}}'''|| GO ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |२०||{{rws|मालाड}}|| M || |- |२१||{{rws|कांदिवली}}|||| |- |२२||'''{{rws|बोरीवली}}'''|| BO || |- |२३||{{rws|दहिसर}}|||| |- |२४||{{rws|मीरा रोड}}|||| |- |२५||'''{{rws|भाईंदर}}'''|| BY || |- |२६||{{rws|नायगाव}}|||| |- |२७||'''{{rws|वसई रोड}}'''|| BS ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२८||{{rws|नालासोपारा}}|| NS || |- |२९||'''{{rws|विरार}}'''|| V || |- |३०||{{rws|वैतरणा}}|||| |- |३१||{{rws|सफाळे}}|||| |- |३२||{{rws|केळवे रोड}}|||| |- |३३||'''{{rws|पालघर}}'''|||| |- |३४||{{rws|उमरोळी}}|||| |- |३५||'''{{rws|बोईसर}}'''|||| |- |३६||{{rws|वाणगाव}}|||| |- |३७||'''{{rws|डहाणू रोड}}'''|| DN || |- |३८||{{rws|घोलवड}}|||| |- |३९||{{rws|बोर्डी रोड}}|||| |} == वातानुकूलित == {| class="wikitable sortable" ! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात |- | style="background:gray"|१३ |सोम-शुक्र |२५ डिसेंबर २०१७ |- | style="background:teal"|११ |दररोज |२२ नोव्हेंबर २०२१ |- | style="background:pink"|१४ |दररोज |१६ मे २०२२ |- | style="background:maroon"|७+७ |दररोज |२० जून व ८ ऑगस्ट २०२२ |- | style="background:green"|१३ |दररोज |१ ऑक्टोबर २०२२ |- | style="background:aqua"|१३ |दररोज |१ ऑक्टोबर २०२२ |- | style="background:violet"|१६ |सोम-शुक्र |६ नोव्हेंबर २०२३ |- | style="background:crimson"|१३ |दररोज |२७ नोव्हेंबर २०२४ |- | style="background:orange"|१३ |दररोज |२६ जानेवारी २०२६ |- | style="background:yellow"|१२ |दररोज |१९ फेब्रुवारी २०२६ |- | style="background:brown"|१३ |दररोज |१ मे २०२६ |- !एकूण !११६ (दररोज) !१४५+२ (सोम-शुक्र) |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| बोरीवली / अंधेरी / वांद्रे / दादर / चर्चगेट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:pink" | १ || ९४००२/४ || ४:०० || नालासोपारा || ५:३६ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:violet" | २ || ९४००८ || ४:५० || नालासोपारा || ६:२९ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:orange" | ३ || ९४००६ || ५:१४ || गोरेगाव || ६:१० || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ४ || ९४०१० || ५:२५ || भाईंदर || ६:३० || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:maroon" | ५ || ९४०१२ || ५:४० || बोरीवली || ६:५१ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ६ || ९४०१४ || ५:५७ || विरार || ७:२२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:green" | rowspan="2"| ७ || ९४०१६ || ६:३६ || बोरीवली || ७:३२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| ८ || ९४०१८ || ६:५१ || बोरीवली || ७:४८ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:teal" | rowspan="2"| ९ || ९४०२४ || ७:१५ || विरार || ८:४९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| १० || ९४०२० || ७:२५ || बोरीवली || ८:२० || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| ११ || ९४०२२ || ७:४६ || बोरीवली || ८:४२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| १२ || ९४०३० || ७:५९ || विरार || ९:२२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:maroon" | १३ || ९४०२६ || ८:०६ || बोरीवली || ९:११ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:gray" | rowspan="2"| १४ || ९४०३२ || ८:२४ || भाईंदर || ९:२७ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १५ || ९४०२८ || ८:२६ || बोरीवली || ९:१९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:yellow" | rowspan="2"| १६ || ९४०३४ || ८:२८ || विरार || ९:४९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:crimson" | १७ || ९४०३६ || ८:३३ || विरार || १०:२० || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:green" | rowspan="2"| १८ || ९४०४० || ९:०९ || विरार || १०:३२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| १९ || ९४०४२ || ९:२३ || विरार || १०:५० || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| २० || ९४०३८ || ९:३५ || बोरीवली || १०:२९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| २१ || ९४०५० || १०:०४ || विरार || ११:२७ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| २२ || ९४०४६ || १०:१६ || बोरीवली || ११:१२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:teal" | rowspan="2"| २३ || ९४०५२ || १०:२० || विरार || ११:४४ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:yellow" | २४ || ९४०४८ || १०:४६ || अंधेरी || ११:३२ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| २५ || ९४०५६ || १०:५२ || विरार || १२:१९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:gray" | rowspan="2"| २६ || ९४०५८ || ११:०० || विरार || १२:२७ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दहिसर पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| २७ || ९४०५४ || ११:२३ || बोरीवली || १२:१२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती |- style="background:crimson" | २८ || ९४०६० || ११:३९ || गोरेगाव || १२:३६ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:green" | rowspan="2"| २९ || ९४०६२ || ११:५४ || भाईंदर || १२:५७ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| ३० || ९४०६४ || १२:२० || विरार || १३:४१ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ३१ || ९४०६६ || १२:४४ || भाईंदर || १३:४८ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ३२ || ९४०६८ || १२:४५ || विरार || १४:०० || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती |- style="background:teal" | rowspan="2"| ३३ || ९४०७० || १३:१८ || विरार || १४:४४ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| ३४ || ९४०७४ || १३:३४ || विरार || १४:५३ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती |- style="background:crimson" | ३५ || ९४०७२ || १३:५५ || बोरीवली || १५:०० || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| ३६ || ९४०७६ || १४:०५ || विरार || १५:२२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती |- style="background:gray" | rowspan="2"| ३७ || ९४०७८ || १४:०६ || विरार || १५:२८ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:maroon" | ३८ || ९४०८० || १४:३६ || वसई रोड || १५:२२ || अंधेरी || मंदगती |- style="background:green" | ३९ || ९४०८२ || १५:०० || विरार || १५:३६ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ४० || ९४०८६ || १५:२७ || विरार || १६:४७ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| ४१ || ९४०८४ || १५:३२ || भाईंदर || १६:३५ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ४२ || ९४०८८ || १५:४५ || विरार || १७:०९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:maroon" | rowspan="2"| ४३ || ९४०९२ || १६:१५ || भाईंदर || १७:२० || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ४४ || ९४०९० || १६:१८ || बोरीवली || १७:१२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:teal" | rowspan="2"| ४५ || ९४०९४ || १६:२० || विरार || १७:३९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:green" | rowspan="2"| ४६ || ९४०९८ || १६:३२ || विरार || १७:५८ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:gray" | rowspan="2"| ४७ || ९४०९६ || १६:४५ || भाईंदर || १७:१५ || अंधेरी || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी |- style="background:violet" | rowspan="2"| ४८ || ९४१००/१०२ || १६:४८ || विरार || १८:१७ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:brown" | rowspan="2"| ४९ || ९४१०६ || १७:०० || विरार || १८:२५ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:yellow" | ५० || ९४१०४ || १७:२७ || बोरीवली || १८:३५ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ५१ || ९४१०८ || १८:०८ || बोरीवली || १८:५२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:pink" | rowspan="2"| ५२ || ९४११६ || १८:१९ || विरार || १९:३१ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर |- style="background:maroon" | rowspan="2"| ५३ || ९४११० || १८:२४ || बोरीवली || १९:१५ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:gray" | ५४ || ९४१२० || १८:३० || विरार || १९:४४ || वांद्रे || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ५५ || ९४१२२ || १८:३३ || विरार || १९:५५ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:teal" | rowspan="2"| ५६ || ९४११४ || १८:५२ || बोरीवली || १९:३६ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:aqua" | ५७ || ९४११८ || १९:०६ || गोरेगाव || २०:०१ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:green" | rowspan="2"| ५८ || ९४१२४ || १९:२३ || भाईंदर || २०:२३ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट |- style="background:violet" | rowspan="2"| ५९ || ९४१२६ || १९:५० || विरार || २१:१९ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| ६० || ९४१३२ || २०:०७ || विरार || २१:१४ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर |- style="background:yellow" | ६१ || ९४१३० || २०:२० || भाईंदर || २०:५९ || अंधेरी || मंदगती |- style="background:maroon" | ६२ || ९४१२८ || २०:२३ || बोरीवली || २१:३२ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ६३ || ९४१३६ || २०:२९ || विरार || २१:५३ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| ६४ || ९४१३४ || २०:३६ || भाईंदर || २१:३६ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:gray" | rowspan="2"| ६५ || ९४१३८ || २१:१५ || भाईंदर || २२:२१ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:teal" | rowspan="2"| ६६ || ९४१४० || २१:१६ || विरार || २२:३८ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ६७ || ९४१४२ || २१:२८ || विरार || २२:५२ || चर्चगेट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:yellow" | ६८ || ९४१४४ || २२:२० || वसई रोड || २२:४६ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| ६९ || ९४१५० || २२:४४ || विरार || २३:३७ || अंधेरी || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी |- style="background:maroon" | ७० || ९४१४६ || २२:५२ || बोरीवली || ०:०४ || चर्चगेट || मंदगती |- style="background:violet" | ७१ || ९४१४८ || २२:५६ || भाईंदर || २३:११ || बोरीवली || मंदगती |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| मुंबई सेंट्रल / अंधेरी / गोरेगाव / मालाड / बोरीवली / भाईंदर / वसई रोड / नालासोपारा / विरार कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:aqua" | १ || ९४००१ || ५:०७ || बोरीवली || ५:४५ || विरार || मंदगती |- style="background:green" | २ || ९४००३ || ५:३५ || महालक्ष्मी || ६:३० || बोरीवली || मंदगती |- style="background:pink" | ३ || ९४००५ || ५:४० || चर्चगेट || ६:४५ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:orange" | ४ || ९४००७ || ६:१४ || चर्चगेट || ७:१९ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:violet" | ५ || ९४०१५ || ६:३५ || चर्चगेट || ७:४१ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:gray" | ६ || ९४००९ || ६:३९ || महालक्ष्मी || ७:३४ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:maroon" | ७ || ९४०१९ || ६:५५ || चर्चगेट || ८:०० || बोरीवली || मंदगती |- style="background:crimson" | ८ || ९४०१७ || ६:५७ || महालक्ष्मी || ८:२३ || विरार || मंदगती |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ९ || ९४०२१ || ७:०३ || चर्चगेट || ८:२३ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार |- style="background:brown" | rowspan="2"| १० || ९४०१३ || ७:२७ || भाईंदर || ७:५२ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' विरार |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९४०२३ || ७:२९ || चर्चगेट || ८:१६ || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली |- style="background:green" | rowspan="2"| १२ || ९४०२५ || ७:३६ || चर्चगेट || ८:५८ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:gray" | rowspan="2"| १३ || ९४०११ || ७:३७ || बोरीवली || ७:५२ || भाईंदर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भाईंदर |- style="background:pink" | rowspan="2"| १४ || ९४०२७ || ७:५४ || चर्चगेट || ९:१५ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| १५ || ९४०२९ || ८:२७ || चर्चगेट || ९:५१ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| १६ || ९४०३१ || ८:४६ || चर्चगेट || ९:३० || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| १७ || ९४०३३ || ८:५३ || चर्चगेट || १०:१२ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १८ || ९४०३७ || ९:२३ || चर्चगेट || १०:०७ || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली |- style="background:brown" | rowspan="2"| १९ || ९४०३९ || ९:२७ || चर्चगेट || १०:४४ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार |- style="background:gray" | rowspan="2"| २० || ९४०४१ || ९:३० || चर्चगेट || १०:५२ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार |- style="background:yellow" | २१ || ९४०४३ || ९:५६ || चर्चगेट || १०:४१ || अंधेरी || मंदगती |- style="background:crimson" | २२ || ९४०४५ || १०:२४ || चर्चगेट || ११:२० || गोरेगाव || मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| २३ || ९४०४७ || १०:३२ || चर्चगेट || ११:१८ || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली |- style="background:green" | rowspan="2"| २४ || ९४०४९ || १०:३६ || चर्चगेट || ११:३८ || भाईंदर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| २५ || ९४०५१ || १०:५३ || चर्चगेट || १२:१४ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| २६ || ९४०५३ || ११:१५ || चर्चगेट || १२:३८ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| २७ || ९४०५५ || ११:३० || चर्चगेट || १२:३१ || भाईंदर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:yellow" | २८ || ९४०५७ || ११:३५ || चर्चगेट || ११:४५ || मुंबई सेंट्रल || मंदगती |- style="background:teal" | rowspan="2"| २९ || ९४०५९ || ११:४८ || चर्चगेट || १३:०९ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| ३० || ९४०६३ || १२:१६ || चर्चगेट || १३:२७ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार |- style="background:brown" | rowspan="2"| ३१ || ९४०६५ || १२:२९ || चर्चगेट || १३:४६ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार |- style="background:gray" | rowspan="2"| ३२ || ९४०६७ || १२:३४ || चर्चगेट || १३:५९ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:crimson" | ३३ || ९४०६९ || १२:४५ || चर्चगेट || १३:५० || बोरीवली || मंदगती |- style="background:green" | ३४ || ९४०७१ || १३:०८ || चर्चगेट || १४:५२ || विरार || मंदगती |- style="background:maroon" | rowspan="2"| ३५ || ९४०७३ || १३:१६ || चर्चगेट || १४:२७ || वसई रोड || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ३६ || ९४०७५ || १३:५३ || चर्चगेट || १५:०८ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार |- style="background:pink" | ३७ || ९४०७७ || १३:५५ || चर्चगेट || १५:१७ || भाईंदर || मंदगती |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ३८ || ९४०७९ || १४:१० || चर्चगेट || १५:३४ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:teal" | rowspan="2"| ३९ || ९४०८३ || १४:५३ || चर्चगेट || १६:१५ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:crimson" | ४० || ९४०८७ || १५:०५ || चर्चगेट || १६:१३ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| ४१ || ९४०८९ || १५:०७ || चर्चगेट || १६:३० || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| ४२ || ९४०९१ || १५:२६ || चर्चगेट || १६:४५ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:maroon" | ४३ || ९४०८१ || १५:२७ || अंधेरी || १६:०४ || भाईंदर || मंदगती |- style="background:gray" | rowspan="2"| ४४ || ९४०९३ || १५:३२ || चर्चगेट || १६:३५ || भाईंदर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:green" | ४५ || ९४०८५ || १५:४४ || बोरीवली || १६:२५ || विरार || मंदगती |- style="background:yellow" | ४६ || ९४०९५ || १६:३० || महालक्ष्मी || १७:२३ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| ४७ || ९४०९७ || १६:३९ || चर्चगेट || १८:०४ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ४८ || ९४१०१ || १७:०३ || चर्चगेट || १८:२७ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ४९ || ९४१०३ || १७:१५ || चर्चगेट || १८:०२ || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली |- style="background:gray" | rowspan="2"| ५० || ९४०९९ || १७:२५ || अंधेरी || १८:२० || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पुढे मंदगती |- style="background:maroon" | rowspan="2"| ५१ || ९४१०५ || १७:२८ || चर्चगेट || १८:२० || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ५२ || ९४१०७ || १७:५० || चर्चगेट || १८:३८ || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली |- style="background:aqua" | ५३ || ९४१०९ || १७:५७ || चर्चगेट || १८:५१ || गोरेगाव || मंदगती |- style="background:green" | rowspan="2"| ५४ || ९४१११ || १८:०६ || चर्चगेट || १९:१३ || भाईंदर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| ५५ || ९४११३ || १८:२२ || चर्चगेट || १९:४६ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, दहिसर पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| ५६ || ९४११५ || १८:२८ || चर्चगेट || १९:५६ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:yellow" | ५७ || ९४११७ || १८:३८ || चर्चगेट || २०:०३ || भाईंदर || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ५८ || ९४११९ || १९:०० || चर्चगेट || २०:२२ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:maroon" | rowspan="2"| ५९ || ९४१२५ || १९:२५ || चर्चगेट || २०:१९ || बोरीवली || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, जोगेश्वरी, गोरेगाव पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| ६० || ९४१२१ || १९:३८ || दादर || २०:२७ || भाईंदर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती |- style="background:teal" | rowspan="2"| ६१ || ९४१२७ || १९:४३ || चर्चगेट || २१:०९ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:gray" | ६२ || ९४१२३ || १९:५२ || वांद्रे || २०:४३ || भाईंदर || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ६३ || ९४१२९ || १९:५८ || चर्चगेट || २१:२१ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:aqua" | ६४ || ९४१३१ || २०:०४ || चर्चगेट || २१:०२ || गोरेगाव || मंदगती |- style="background:green" | rowspan="2"| ६५ || ९४१३३ || २०:२७ || चर्चगेट || २१:४५ || नालासोपारा || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:yellow" | ६६ || ९४१३५ || २१:०८ || अंधेरी || २१:५८ || वसई रोड || मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| ६७ || ९४१३७ || २१:१९ || दादर || २२:३२ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती |- style="background:violet" | ६८ || ९४१३९ || २१:२३ || चर्चगेट || २२:४३ || भाईंदर || मंदगती |- style="background:maroon" | ६९ || ९४१४१ || २१:३९ || चर्चगेट || २२:४६ || बोरीवली || मंदगती |- style="background:pink" | rowspan="2"| ७० || ९४१४३ || २१:५१ || चर्चगेट || २२:३४ || मालाड || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, मालाड |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ७१ || ९४१४५ || २१:५७ || चर्चगेट || २३:२२ || विरार || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती |- style="background:violet" | ७२ || ९४१४७ || २३:१९ || बोरीवली || २३:५६ || विरार || मंदगती |- style="background:brown" | rowspan="2"| ७३ || ९४१४९ || २३:५५ || अंधेरी || ०:२५ || भाईंदर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' बोरीवली पुढे मंदगती |- style="background:maroon" | ७४ || ९४१५१ || ०:१३ || चर्चगेट || १:३३ || भाईंदर || मंदगती |} [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] [[वर्ग:पश्चिम रेल्वे]] 2vl0fkmt0jiwc7cbfr64oy1eeu33c16 0 17433 2707671 2598200 2026-09-03T06:28:35Z ~2026-47614-50 187014 /* */ 2707671 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = नगर |स्थानिक_नाव = संगमेश्वर |इतर_नाव = कसबा |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 17|अक्षांशमिनिटे =10 |अक्षांशसेकंद =19 |रेखांश=73 |रेखांशमिनिटे= 32|रेखांशसेकंद=10 |मुळ_नकाशा = India Maharashtra location map.svg |शोधक_स्थान = right |मुळ_नकाशा_पट्टी = हो |आतील_नकाशा_चिन्ह = हो |नकाशा_शीर्षक = संगमेश्वर |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = 37 |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = रत्‍नागिरी |प्रांत = कोकण |विभाग = |जिल्हा = रत्‍नागिरी |लोकसंख्या_एकूण = 33,993 |लोकसंख्या_वर्ष = 2011 |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = 1097 |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 02354 |पिन_कोड = 415611 |आरटीओ_कोड = MH 08 |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} {{तक्‍ता भारतीय शहर |नाव=संगमेश्वर |जिल्हा_नाव=[[रत्‍नागिरी जिल्हा]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |लोकसंख्या=N/A |जनगणना_वर्ष=[[इ.स. २००१|२००१]] |दूरध्वनी_कोड=०२३५४ |पोस्टल_कोड=४१५६११ |आरटीओ_कोड=MH-०८ |निर्वाचित_प्रमुख_नाव=N/A |निर्वाचित_पद_नाव=[[सरपंच]] }} '''संगमेश्वर''' हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] ऐतिहासिक गाव आहे. या तालुक्याचे मुख्यालय संगमेश्वर गावापासून १७ किलोमीटरवर असलेल्या देवरुख येथे आहे. देवरुख गावात [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्याचे]] पंचायत समिती कार्यालय आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA609|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia|last=Mikaberidze|first=Alexander|date=2011-07-22|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=9781598843378|location=|pages=609|language=en}}</ref> सोनवी आणि शास्त्री या दोन नद्यांच्या संगमावर हे शहर वसले असल्याने याला संगमेश्वर असे नाव मिळाले आहे. ते परिसरातील एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळापर्यंत येथून [[रत्‍नागिरी]]पर्यंत बोटीने जाता येत असे. संगमेश्वर हे मुंबई - गोवा महामार्गावर ([[रा.म. १७|राष्ट्रीय महामार्ग ६६वर]]) वसलेले आहे. तसेच [[कोकण रेल्वे]]ने देखील संगमेश्वरला जाता येते. संभाजीराजांचे मुख्य ठाणे [[शृंगारपूर]] हे संगमेश्वरच्या जवळच आहे. प्रसिद्ध मार्लेश्वराचे देऊळ येथून सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर आहे. [[मार्लेश्वर]] हे देवालयातील साप आणि देवालयापाठच्या नयनरम्य धबधब्यासाठी प्रसिद्ध आहे.[[खडीकोळवण]] गावातील गरम पाण्याचे गेली १५ वर्ष ३६५ दिवस वाहणारे स्त्रोत्र पाहण्यासाठी अनेक गावात येतात व येथून [[मार्लेश्वर]]देवस्थान ३० मिनिटावर आहे. [[औरंगजेब|औरंगजेबाच्या]] सैनिकांनी मराठ्यांचे [[संभाजी महाराज]] यांना संगमेश्वर येथील एका देवळात पकडले आणि चालवत चालवत [[आळंदी]] जवळच्या [[तुळापूर|तुळापूरला]] नेले. ==भूगोल== संगमेश्वर हे शहर [[शास्त्री नदी]] आणि सोनवी नदी या दोन नद्यांनी जोडले आहे. शहराच्या पूर्वेकडे पश्चिम घाट पसरला आहे व शहराच्या पश्चिमेकडे [[गणपतीपुळे]] हे पर्यटनस्थळ आहे. हा प्रदेश उष्णकटिबंधीय आहे.जून ते ऑक्टोबर दरम्यान येथे मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.एकाच दगडात कोरलेला मुख्य देवळाचा कळस हे शहराचे प्रवेशद्वार मानले जाते. ==आख्यायिका== संगमेश्वर हे देवळांचे गाव आहे. या परिसरात सुमारे ७० पांडव कालीन देवालये आहेत. त्यातले कर्णेश्वराचे एका दगडातून कोरलेले भव्य देऊळ विशेष प्रसिद्ध आहे. ह्या महादेवाच्या देवालयात ५ पालथी ताटे कोरलेली आहेत. आख्यायिकेनुसार [[पांडव]] वनवासात असताना त्यांनी कर्ण नामक राजाच्या पणानुसार एका रात्रीत एका दगडातून हे देवालय कोरले. त्यानंतर थकून भागून ते जेवायला बसले असता कोंबडा आरवला. पांडव तसेच त्यांची ताटे पालथी टाकून उठले. देवालयात पांडवकालीन लिपीत कोरलेले लेख आहेत. जेव्हा हे लेख कोणी वाचू शकेल तेव्हा पालथी पाने सुलटी होतील आणि त्या मनुष्याला ताटांखाली लपलेले द्रव्य मिळेल, अशी समजूत आहे. कर्णेश्वराच्या देवालयाजवळ एक सूर्य मंदिर आहे. === प्रसिद्ध === ===== मार्गदर्शिका ===== संगमेश्वर बस स्थानकापासून संगमेश्वर रेल्वेस्टेशन ४ कि.मि.अंतरावर आहे. संगमेश्वर बस स्थानकापासून देवरुख १७ कि.मि.अंतरावर आहे. [[साखरपा (रत्‍नागिरी)|साखरपाला]] जाण्यासाठी दर ३० मिनिटांनी देवरुख येथून बस आहेत.'कोल्हापूर'ला जाण्यासाठी या मार्गाचा वापर होऊ शकतो तसेच संगमेश्वराहून [[रत्‍नागिरी]], [[लांजा]], आणि [[राजापूर तालुका|राजापूरकडे]] जाणाऱ्या बसेस आहेत. ==प्रेक्षणीय स्थळे== [[कर्णेश्वर मंदिर]]<ref>महाराष्ट्र टाईम्स रविवार ४ जुलै २०२१</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संगमेश्वर]] [[वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] cz6ij64nswmm9iz54c3ek35sauur79b 2707674 2707671 2026-09-03T06:29:32Z ~2026-47614-50 187014 /* */ 2707674 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = नगर |स्थानिक_नाव = संगमेश्वर |इतर_नाव = कसबा |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 17|अक्षांशमिनिटे =10 |अक्षांशसेकंद =19 |रेखांश=73 |रेखांशमिनिटे= 32|रेखांशसेकंद=10 |शोधक_स्थान = right |आतील_नकाशा_चिन्ह = हो |नकाशा_शीर्षक = संगमेश्वर |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = 37 |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = रत्‍नागिरी |प्रांत = कोकण |विभाग = |जिल्हा = रत्‍नागिरी |लोकसंख्या_एकूण = 33,993 |लोकसंख्या_वर्ष = 2011 |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = 1097 |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 02354 |पिन_कोड = 415611 |आरटीओ_कोड = MH 08 |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> |लोकसंख्या_क्रमांक=}} {{तक्‍ता भारतीय शहर |नाव=संगमेश्वर |जिल्हा_नाव=[[रत्‍नागिरी जिल्हा]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |लोकसंख्या=N/A |जनगणना_वर्ष=[[इ.स. २००१|२००१]] |दूरध्वनी_कोड=०२३५४ |पोस्टल_कोड=४१५६११ |आरटीओ_कोड=MH-०८ |निर्वाचित_प्रमुख_नाव=N/A |निर्वाचित_पद_नाव=[[सरपंच]] }} '''संगमेश्वर''' हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] ऐतिहासिक गाव आहे. या तालुक्याचे मुख्यालय संगमेश्वर गावापासून १७ किलोमीटरवर असलेल्या देवरुख येथे आहे. देवरुख गावात [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्याचे]] पंचायत समिती कार्यालय आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA609|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia|last=Mikaberidze|first=Alexander|date=2011-07-22|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=9781598843378|location=|pages=609|language=en}}</ref> सोनवी आणि शास्त्री या दोन नद्यांच्या संगमावर हे शहर वसले असल्याने याला संगमेश्वर असे नाव मिळाले आहे. ते परिसरातील एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळापर्यंत येथून [[रत्‍नागिरी]]पर्यंत बोटीने जाता येत असे. संगमेश्वर हे मुंबई - गोवा महामार्गावर ([[रा.म. १७|राष्ट्रीय महामार्ग ६६वर]]) वसलेले आहे. तसेच [[कोकण रेल्वे]]ने देखील संगमेश्वरला जाता येते. संभाजीराजांचे मुख्य ठाणे [[शृंगारपूर]] हे संगमेश्वरच्या जवळच आहे. प्रसिद्ध मार्लेश्वराचे देऊळ येथून सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर आहे. [[मार्लेश्वर]] हे देवालयातील साप आणि देवालयापाठच्या नयनरम्य धबधब्यासाठी प्रसिद्ध आहे.[[खडीकोळवण]] गावातील गरम पाण्याचे गेली १५ वर्ष ३६५ दिवस वाहणारे स्त्रोत्र पाहण्यासाठी अनेक गावात येतात व येथून [[मार्लेश्वर]]देवस्थान ३० मिनिटावर आहे. [[औरंगजेब|औरंगजेबाच्या]] सैनिकांनी मराठ्यांचे [[संभाजी महाराज]] यांना संगमेश्वर येथील एका देवळात पकडले आणि चालवत चालवत [[आळंदी]] जवळच्या [[तुळापूर|तुळापूरला]] नेले. ==भूगोल== संगमेश्वर हे शहर [[शास्त्री नदी]] आणि सोनवी नदी या दोन नद्यांनी जोडले आहे. शहराच्या पूर्वेकडे पश्चिम घाट पसरला आहे व शहराच्या पश्चिमेकडे [[गणपतीपुळे]] हे पर्यटनस्थळ आहे. हा प्रदेश उष्णकटिबंधीय आहे.जून ते ऑक्टोबर दरम्यान येथे मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.एकाच दगडात कोरलेला मुख्य देवळाचा कळस हे शहराचे प्रवेशद्वार मानले जाते. ==आख्यायिका== संगमेश्वर हे देवळांचे गाव आहे. या परिसरात सुमारे ७० पांडव कालीन देवालये आहेत. त्यातले कर्णेश्वराचे एका दगडातून कोरलेले भव्य देऊळ विशेष प्रसिद्ध आहे. ह्या महादेवाच्या देवालयात ५ पालथी ताटे कोरलेली आहेत. आख्यायिकेनुसार [[पांडव]] वनवासात असताना त्यांनी कर्ण नामक राजाच्या पणानुसार एका रात्रीत एका दगडातून हे देवालय कोरले. त्यानंतर थकून भागून ते जेवायला बसले असता कोंबडा आरवला. पांडव तसेच त्यांची ताटे पालथी टाकून उठले. देवालयात पांडवकालीन लिपीत कोरलेले लेख आहेत. जेव्हा हे लेख कोणी वाचू शकेल तेव्हा पालथी पाने सुलटी होतील आणि त्या मनुष्याला ताटांखाली लपलेले द्रव्य मिळेल, अशी समजूत आहे. कर्णेश्वराच्या देवालयाजवळ एक सूर्य मंदिर आहे. === प्रसिद्ध === ===== मार्गदर्शिका ===== संगमेश्वर बस स्थानकापासून संगमेश्वर रेल्वेस्टेशन ४ कि.मि.अंतरावर आहे. संगमेश्वर बस स्थानकापासून देवरुख १७ कि.मि.अंतरावर आहे. [[साखरपा (रत्‍नागिरी)|साखरपाला]] जाण्यासाठी दर ३० मिनिटांनी देवरुख येथून बस आहेत.'कोल्हापूर'ला जाण्यासाठी या मार्गाचा वापर होऊ शकतो तसेच संगमेश्वराहून [[रत्‍नागिरी]], [[लांजा]], आणि [[राजापूर तालुका|राजापूरकडे]] जाणाऱ्या बसेस आहेत. ==प्रेक्षणीय स्थळे== [[कर्णेश्वर मंदिर]]<ref>महाराष्ट्र टाईम्स रविवार ४ जुलै २०२१</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संगमेश्वर]] [[वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] rt267xam8bq5n4cjt0olovw5fncbbn0 0 25347 2707701 1819766 2026-09-03T11:33:20Z अभय नातू 206 माहिती 2707701 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|३|२४६|२४७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ३०१]] - [[सान मारिनो]] या जगातील सर्वात जुन्या प्रजासत्ताक देशाची स्थापना झाली.<ref name="history-sanmarino">{{cite web |title=San Marino History |url=https://www.britannica.com/place/San-Marino |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. ११८९]] - [[रिचर्ड पहिला, इंग्लंड|रिचर्ड पहिला]] (रिचर्ड द लायनहार्ट) याचा [[लंडन]]मधील [[वेस्टमिन्स्टर ॲबे]] येथे ब्रिटनचा राजा म्हणून राज्याभिषेक झाला.<ref name="britannica-richard">{{cite web |title=Richard I - King of England |url=https://www.britannica.com/biography/Richard-I-king-of-England |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १७८३]] - [[पेरिसचा तह (१७८३)|पेरिसचा तह]]: [[ब्रिटन]] आणि [[अमेरिका]] यांच्यात करारावर स्वाक्षऱ्या होऊन [[अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध]] अधिकृतपणे समाप्त झाले.<ref name="history-paris">{{cite web |title=Treaty of Paris signed |url=https://www.history.com/this-day-in-history/treaty-of-paris-signed |publisher=History.com |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केल्यावर [[ब्रिटन]], [[फ्रांस]], [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यूझीलंड]]ने जर्मनाविरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref name="bbc-ww2">{{cite web |title=1939: Britain and France declare war on Germany |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/3/newsid_3493000/3493237.stm |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७१]] - [[कतार]] देशाने [[ब्रिटन]]पासून स्वातंत्र्य मिळवले.<ref name="qatar-independence">{{cite web |title=Qatar Independence Day |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १०३४|१०३४]] - [[गो-सांजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="japan-emperor">{{cite web |title=Emperor Go-Sanjo |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Sanjo |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६९५|१६९५]] - [[पिएत्रा फेरारी]], इटालियन चित्रकार.<ref name="art-history">{{cite web |title=Pietro Ferrari Biography |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[फ्रित्झ प्रेगल]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:स्लोव्हेकियाचे रसायनशास्त्रज्ञ|स्लोव्हेकियाचा रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-pregl">{{cite web |title=Fritz Pregl - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1923/pregl/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७५|१८७५]] - [[फर्डिनांड पोर्श]], [[ऑस्ट्रिया]]चा कार-अभियंता.<ref name="porsche-bio">{{cite web |title=Ferdinand Porsche Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-Porsche |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[कार्ल डेव्हिड अँडरसन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-anderson">{{cite web |title=Carl D. Anderson - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/anderson/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[उत्तम कुमार]], बंगाली चित्रपट अभिनेता.<ref name="loksatta-uttam">{{cite news |title=बंगाली चित्रपटांचे महानायक उत्तम कुमार |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[रायोजी नोयोरी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:जपानी रसायनशास्त्रज्ञ|जपानी रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-noyori">{{cite web |title=Ryoji Noyori - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2001/noyori/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[चार्ली शीन]], अमेरिकन अभिनेता.<ref name="imdb-sheen">{{cite web |title=Charlie Sheen Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[विवेक ओबेरॉय]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|हिंदी चित्रपट अभिनेता]].<ref name="imdb-oberoi">{{cite web |title=Vivek Oberoi Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ८६३|८६३]] - [[उमर अल-अक्ता]], अरब अमीर.<ref name="history-arab">{{cite web |title=Umar al-Aqta History |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६५८|१६५८]] - [[ऑलिव्हर क्रॉमवेल]], [[इंग्लंड]]चा राज्यकर्ता.<ref name="britannica-cromwell">{{cite web |title=Oliver Cromwell Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[एडवर्ड बेनेस]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा दुसरा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-benes">{{cite web |title=एडवर्ड बेनेस |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[अनंत हरी गद्रे]], [[:वर्ग:मराठी समाजसुधारक|मराठी समाजसुधारक]].<ref name="loksatta-gadre">{{cite news |title=समाजसुधारक अनंत हरी गद्रे |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[फ्रँक काप्रा]], अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक.<ref name="imdb-capra">{{cite web |title=Frank Capra Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[विल्यम रेह्नक्विस्ट]], [[:वर्ग:अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश|अमेरिकेचा सर्वोच्च न्यायाधीश]].<ref name="nyt-rehnquist">{{cite news |title=William H. Rehnquist Dies |url=https://www.nytimes.com/ |work=The New York Times |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन: [[कतार]]<ref name="qatar-independence" /> * राष्ट्रीय व्यापारी दिन: [[ताइवान]] == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||september/3}} [[सप्टेंबर १]] - [[सप्टेंबर २]] - '''सप्टेंबर ३''' - [[सप्टेंबर ४]] - [[सप्टेंबर ५]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] jck0omxvabcetdmyf0ci48hpb9mm3xa 2707702 2707701 2026-09-03T11:33:23Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2707702 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|३|२४६|२४७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ३०१]] - [[सान मारिनो]] या जगातील सर्वात जुन्या प्रजासत्ताक देशाची स्थापना झाली.<ref name="history-sanmarino">{{cite web |title=San Marino History |url=https://www.britannica.com/place/San-Marino |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. ११८९]] - [[रिचर्ड पहिला, इंग्लंड|रिचर्ड पहिला]] (रिचर्ड द लायनहार्ट) याचा [[लंडन]]मधील [[वेस्टमिन्स्टर ॲबे]] येथे ब्रिटनचा राजा म्हणून राज्याभिषेक झाला.<ref name="britannica-richard">{{cite web |title=Richard I - King of England |url=https://www.britannica.com/biography/Richard-I-king-of-England |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १७८३]] - [[पेरिसचा तह (१७८३)|पेरिसचा तह]]: [[ब्रिटन]] आणि [[अमेरिका]] यांच्यात करारावर स्वाक्षऱ्या होऊन [[अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध]] अधिकृतपणे समाप्त झाले.<ref name="history-paris">{{cite web |title=Treaty of Paris signed |url=https://www.history.com/this-day-in-history/treaty-of-paris-signed |publisher=History.com |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केल्यावर [[ब्रिटन]], [[फ्रांस]], [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]]ने जर्मनाविरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref name="bbc-ww2">{{cite web |title=1939: Britain and France declare war on Germany |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/3/newsid_3493000/3493237.stm |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७१]] - [[कतार]] देशाने [[ब्रिटन]]पासून स्वातंत्र्य मिळवले.<ref name="qatar-independence">{{cite web |title=Qatar Independence Day |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १०३४|१०३४]] - [[गो-सांजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="japan-emperor">{{cite web |title=Emperor Go-Sanjo |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Sanjo |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६९५|१६९५]] - [[पिएत्रा फेरारी]], इटालियन चित्रकार.<ref name="art-history">{{cite web |title=Pietro Ferrari Biography |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[फ्रित्झ प्रेगल]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:स्लोव्हेकियाचे रसायनशास्त्रज्ञ|स्लोव्हेकियाचा रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-pregl">{{cite web |title=Fritz Pregl - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1923/pregl/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७५|१८७५]] - [[फर्डिनांड पोर्श]], [[ऑस्ट्रिया]]चा कार-अभियंता.<ref name="porsche-bio">{{cite web |title=Ferdinand Porsche Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-Porsche |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[कार्ल डेव्हिड अँडरसन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-anderson">{{cite web |title=Carl D. Anderson - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/anderson/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[उत्तम कुमार]], बंगाली चित्रपट अभिनेता.<ref name="loksatta-uttam">{{cite news |title=बंगाली चित्रपटांचे महानायक उत्तम कुमार |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[रायोजी नोयोरी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:जपानी रसायनशास्त्रज्ञ|जपानी रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-noyori">{{cite web |title=Ryoji Noyori - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2001/noyori/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[चार्ली शीन]], अमेरिकन अभिनेता.<ref name="imdb-sheen">{{cite web |title=Charlie Sheen Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[विवेक ओबेरॉय]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|हिंदी चित्रपट अभिनेता]].<ref name="imdb-oberoi">{{cite web |title=Vivek Oberoi Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ८६३|८६३]] - [[उमर अल-अक्ता]], अरब अमीर.<ref name="history-arab">{{cite web |title=Umar al-Aqta History |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६५८|१६५८]] - [[ऑलिव्हर क्रॉमवेल]], [[इंग्लंड]]चा राज्यकर्ता.<ref name="britannica-cromwell">{{cite web |title=Oliver Cromwell Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[एडवर्ड बेनेस]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा दुसरा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-benes">{{cite web |title=एडवर्ड बेनेस |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[अनंत हरी गद्रे]], [[:वर्ग:मराठी समाजसुधारक|मराठी समाजसुधारक]].<ref name="loksatta-gadre">{{cite news |title=समाजसुधारक अनंत हरी गद्रे |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[फ्रँक काप्रा]], अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक.<ref name="imdb-capra">{{cite web |title=Frank Capra Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[विल्यम रेह्नक्विस्ट]], [[:वर्ग:अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश|अमेरिकेचा सर्वोच्च न्यायाधीश]].<ref name="nyt-rehnquist">{{cite news |title=William H. Rehnquist Dies |url=https://www.nytimes.com/ |work=The New York Times |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन: [[कतार]]<ref name="qatar-independence" /> * राष्ट्रीय व्यापारी दिन: [[ताइवान]] == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||september/3}} [[सप्टेंबर १]] - [[सप्टेंबर २]] - '''सप्टेंबर ३''' - [[सप्टेंबर ४]] - [[सप्टेंबर ५]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] bwg4uvry2wdjssigd26k1wgl5pryy0n 0 25348 2707706 1819980 2026-09-03T11:41:36Z अभय नातू 206 माहिती 2707706 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|४|२४७|२४८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ४७६]] - [[रोम्युलस ऑगस्टस]] या शेवटच्या रोमन सम्राटाला पदच्युत करण्यात आले, ज्यामुळे [[पश्चिम रोमन साम्राज्य]] अधिकृतपणे संपुष्टात आले.<ref name="britannica-romulus">{{cite web |title=Romulus Augustulus - Roman Emperor |url=https://www.britannica.com/biography/Romulus-Augustulus |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १२६०]] - [[ऐन जालुतची लढाई]]: [[मामलुक]] सैन्याने [[मंगोल साम्राज्य|मंगोल]] सैन्याचा पराभव केला आणि त्यांचा मध्य पूर्वेतील विस्तार थांबवला.<ref name="britannica-ainjalut">{{cite web |title=Battle of Ayn Jalut |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ayn-Jalut |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १७८१]] - [[लॉस एंजेलस]] शहराची ४४ स्पॅनिश स्थलांतरितांद्वारे स्थापना झाली.<ref name="la-history">{{cite web |title=History of Los Angeles |url=https://www.britannica.com/place/Los-Angeles-California |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८८८]] - [[जॉर्ज ईस्टमन]] याने 'कोडाक' या ट्रेडमार्कची नोंदणी केली आणि रोल फिल्म वापरणाऱ्या कॅमेऱ्याचे पेटंट मिळवले.<ref name="kodak-patent">{{cite web |title=George Eastman - Kodak Patent |url=https://www.history.com/this-day-in-history/george-eastman-patents-kodak-box-camera |publisher=History.com |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९८]] - [[लॅरी पेज]] आणि [[सर्गेई ब्रिन]] यांनी [[गूगल]] (Google) कंपनीची औपचारिक स्थापना केली.<ref name="google-history">{{cite web |title=Google's Founding Story |url=https://about.google/our-story/ |publisher=Google |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १२४१]] - [[अलेक्झांडर तिसरा, स्कॉटलंड]]चा राजा.<ref name="britannica-alexander3">{{cite web |title=Alexander III - King of Scotland |url=https://www.britannica.com/biography/Alexander-III-king-of-Scotland |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १५६३|१५६३]] - [[वानली]], चिनी सम्राट (मायंग राजवंश).<ref name="mhalss-wanli">{{cite web |title=वानली - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८२५|१८२५]] - [[दादाभाई नौरोजी]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, अर्थशास्त्रज्ञ आणि काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते.<ref name="mhalss-naoroji">{{cite web |title=दादाभाई नौरोजी |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[मॅक्स डेलब्रुक]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता जर्मन-अमेरिकन जीवशास्त्रज्ञ.<ref name="nobel-delbruck">{{cite web |title=Max Delbrück - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1969/delbruck/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[ऋषी कपूर]], भारतीय चित्रपट अभिनेता.<ref name="imdb-rishi">{{cite web |title=Rishi Kapoor Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[बियॉन्से नोल्स]], अमेरिकन गायिका आणि अभिनेत्री.<ref name="imdb-beyonce">{{cite web |title=Beyoncé Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १०६३|१०६३]] - [[तुघरिल बेग]], [[सेलजुक साम्राज्य|सेलजुक साम्राज्याचा]] संस्थापक आणि पहिला सुलतान.<ref name="britannica-tughril">{{cite web |title=Toghrïl Beg - Seljuq Ruler |url=https://www.britannica.com/biography/Toghril-Beg |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[अल्बर्ट श्वार्टझर]], [[नोबेल शांतता पुरस्कार]] विजेता जर्मन विचारवंत आणि वैद्यकीय मिशनरी.<ref name="nobel-schweitzer">{{cite web |title=Albert Schweitzer - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1952/schweitzer/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[अमराजी करंदीकर]], मराठी साहित्यिक आणि विचारवंत.<ref name="mhalss-karandikar">{{cite web |title=अमराजी करंदीकर |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[धर्मवीर भारती]], हिंदी साहित्यिक, कवी आणि पत्रकार.<ref name="loksatta-bharati">{{cite news |title=धर्मवीर भारती यांचे साहित्य |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०१३]] - [[सुश्मिता बॅनर्जी]], भारतीय लेखिका.<ref name="bbc-banerjee">{{cite news |title=Sushmita Banerjee murdered in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23971911 |work=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय वृत्तपत्र विक्रेता दिवस: [[अमेरिका]] == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/4}} [[सप्टेंबर २]] - [[सप्टेंबर ३]] - '''सप्टेंबर ४''' - [[सप्टेंबर ५]] - [[सप्टेंबर ६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] sy02vpbwylvcd978xylmit3yigb3zo6 0 59039 2707698 2707445 2026-09-03T10:49:55Z ~2026-47689-79 186979 /* नव्या मालिका */ 2707698 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता | |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता | |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | मी कात टाकली |रात्री १०.३०वाजता | |- | rowspan="2"| ऑक्टोबर २०२६ | मराठी मीडियम |सायंकाळी ७.०० वाजता | |- | तुझ्याकडे तुला मागणे |रात्री ८.००वाजता | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] 8c5js1o3czp3mau3oafmukzitf1e4k7 0 64289 2707581 2707333 2026-09-02T13:38:00Z ~2026-41910-22 185743 /* विशेष भाग */ 2707581 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = होम मिनिस्टर | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = | निर्मिती संस्था = | दिग्दर्शक = महेंद्र कदम | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = [[आदेश बांदेकर]], [[जितेंद्र जोशी]], [[निलेश साबळे]] | कलाकार = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = २० | एपिसोड संख्या = ६२२५ | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = सोमवार ते शनिवार संध्या. ६ वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = * १३ सप्टेंबर २००४ ते १ मे २०१० * १४ जानेवारी २०११ ते २१ मार्च २०२० * ८ जून २०२० ते ९ एप्रिल २०२२ * २७ जून २०२२ ते १५ सप्टेंबर २०२४ | प्रथम प्रसारण = ३१ ऑगस्ट २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = | नंतर = [[कृष्णाईच्या लेकी]] | सारखे = [[महा मिनिस्टर]] }} '''होम मिनिस्टर''' हा [[झी मराठी]] या वाहिनीवरील एक कार्यक्रम आहे. ह्या कार्यक्रमात [[आदेश बांदेकर]] प्रत्येक एपिसोडमध्ये वेगवेगळ्या स्पर्धा २ वहिनींमध्ये घेतात. प्रत्येक एपिसोडमध्ये जिंकणाऱ्या वहिनींना एक पैठणी देण्यात येते. लॉकडाऊनदरम्यान '''घरच्या घरी''' या विशेष पर्वामध्ये व्हिडीओ कॉलद्वारे कार्यक्रमाचं शूटिंग सुरू करण्यात आलं होतं. ==टीआरपी== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" | आठवडा ! rowspan="2" | वर्ष ! colspan="2" | TRP ! rowspan="2" | संदर्भ |- ! TVT ! क्रमांक |- |आठवडा ४१ |२०१७ |१.९ |४ | |- |आठवडा ४४ |२०१७ |२.१ |५ | |- |२६ नोव्हेंबर २०१७ |१ तासाचा विशेष भाग |३.१ |५ | |- |आठवडा ४९ |२०१७ |२.३ |४ |<ref>{{Cite web|title=Zee Marathi serials rule in 2017|url=https://zeenews.india.com/television/zee-marathi-serials-rule-in-2017-2070127.html|access-date=2021-04-08|website=[[झी न्यूझ]]|language=en}}</ref> |} ==नवे पर्व== # नववधू नं.१ (१४ सप्टेंबर २००९) # जाऊबाई जोरात (१४ जानेवारी २०११) # स्वप्न गृहलक्ष्मीचं (१६ मे २०११) # मानाची पैठणी (२१ मे २०१२) # होणार सून मी ह्या घरची (३१ मार्च २०१४) # गोवा स्पेशल (२५ एप्रिल २०१६) # काहे दिया परदेस (१५ मे २०१६) # चूकभूल द्यावी घ्यावी (१३ फेब्रुवारी २०१७) # लागिरं झालं जी (०१ मे २०१७) # अग्गंबाई सासूबाई (१९ ऑगस्ट २०१९) # भारत दौरा (०१ जानेवारी २०२०) # घरच्या घरी (०८ जून २०२०) # कोव्हिड योद्धा विशेष (२७ जुलै २०२०) # माझा बबड्या (०७ सप्टेंबर २०२०) # सासूबाई माझ्या लयभारी (१२ ऑक्टोबर २०२०) # पैठणी माहेरच्या अंगणी (०४ जानेवारी २०२१) # लिटील चॅम्प्स (२६ जुलै २०२१) # खेळ सख्यांचा, चारचौघींचा (२७ जून २०२२) ===इतर पर्वे=== # महाराष्ट्राची महामिनिस्टर # दिल्या घरी तू सुखी रहा # उत्सव नात्यांचा, मैत्रीचा आणि आपल्या माणसांचा # नांदा सौख्य भरे # पंढरीची वारी विशेष (दरवर्षी जुलै महिन्यात) ==नवीन वेळ== {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! दिनांक !! वार !! वेळ |- | १ || १३ सप्टेंबर २००४ - १९ मे २००६ || rowspan="2"| सोम-शुक्र || संध्या. ७.३० |- | २ || २२ मे २००६ - २९ जून २००७ || rowspan="2"| संध्या. ६.३० |- | ३ || २ जुलै २००७ - २५ जुलै २००९ || rowspan="4"| सोम-शनि |- | ४ || २७ जुलै - १२ सप्टेंबर २००९ || संध्या. ६ |- | ५ || १४ सप्टेंबर २००९ - १ मे २०१० || संध्या. ६.३० |- | ६ || १४ जानेवारी - १४ मे २०११ || संध्या. ६ |- | ७ || १६ मे २०११ - १९ ऑक्टोबर २०१९ || rowspan="12"| सोम-शनि (कधीतरी रवि) || संध्या. ६.३० |- | ८ || २१ ऑक्टोबर २०१९ - २१ मार्च २०२० || संध्या. ६ |- | ९ || ८ जून - ३१ ऑक्टोबर २०२० || संध्या. ६.३० |- | १० || २ नोव्हेंबर २०२० - २४ एप्रिल २०२१ || संध्या. ६ |- | ११ || २७ एप्रिल - १५ मे २०२१ || संध्या. ७ |- | १२ || १७ मे - १४ ऑगस्ट २०२१ || संध्या. ६.३० |- | १३ || १६ ऑगस्ट २०२१ - ९ एप्रिल २०२२ || संध्या. ६ |- | १४ || २७ जून - १७ सप्टेंबर २०२२ || संध्या. ६.३० |- | १५ || १९ सप्टेंबर २०२२ - ६ मे २०२३ || संध्या. ६ |- | १६ || ८ मे - १९ ऑगस्ट २०२३ || संध्या. ५.३० |- | १७ || २१ ऑगस्ट २०२३ - १३ जानेवारी २०२४ || संध्या. ६ |- | १८ || १५ जानेवारी - ३० मार्च २०२४ || rowspan="2"| संध्या. ६.३० |- | १९ || १ एप्रिल - ५ जुलै २०२४ || rowspan="2"| सोम-शुक्र |- | २० || ८ जुलै - १५ सप्टेंबर २०२४ || rowspan="2"| संध्या. ६ |- | २१ || ३१ ऑगस्ट २०२६ - चालू || सोम-शनि |} ==विशेष भाग== # पैठणीच्या खेळात रंगणार जुई आणि मल्लिकाची जुगलबंदी. <u>(१३ ऑगस्ट २०१७)</u> # कोण ठरणार महाराष्ट्राची सुपरवहिनी? <u>(१७ सप्टेंबर २०१७)</u> # सावित्रीला भावोजींचा सलाम. <u>(२६ नोव्हेंबर २०१७)</u> # विनोदाचा डॉक्टर अवतरणार होम मिनिस्टरच्या मंचावर. <u>(१ मार्च २०१८)</u> # अभिमान स्त्रियांचा, सन्मान पहिल्या महिला डॉक्टरच्या संघर्षाचा. <u>(८ मार्च २०१८)</u> # भावोजींकडे आली तक्रार वहिनींची, मिस्टरांचा गळा दाबण्याची. <u>(१६ जुलै २०१८)</u> # माऊलींची ओढ लागता, भावोजी निघाले वारीला. <u>(२३ जुलै २०१८)</u> # वारीची वाट चालता, भावोजी आले पंढरपूरला. <u>(२ सप्टेंबर २०१८)</u> # शहीद मेजर कौस्तुभ राणेंच्या शौर्याने प्रेरित त्यांच्या वीरपत्नीच्या जिद्दीची कहाणी. <u>(२१ ऑक्टोबर २०१८)</u> # आता एकटी नाही खेळणार सूनबाई, स्पर्धक बनून समोर उभ्या राहणार सासूबाई. <u>(१० फेब्रुवारी २०१९)</u> # आता पैठणीचा खेळ रंगणार स्वतः आदेश भावोजींच्या घरी. <u>(१२ जुलै २०१९)</u> # लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने भावोजी उलगडणार आसावरी-अभिजीतची गोष्ट. <u>(१५ ऑगस्ट २०१९)</u> # घेऊन येतोय महाराष्ट्राची लाडकी पैठणी संपूर्ण भारतातल्या वहिनींसाठी. <u>(१३ सप्टेंबर २०१९)</u> # होम मिनिस्टरची स्वारी पोहोचणार आता नवी दिल्ली, बंगळूर, अहमदाबाद, इंदूर, गोवा, जयपूर, हैदराबाद, वाराणसी, कोलकाता, चंदीगढ आणि चेन्नईमध्ये. <u>(२७ ऑक्टोबर २०१९)</u> # वहिनी म्हणे मिस्टरांना, [[माझा होशील ना]]. <u>(१ जानेवारी २०२०)</u> # इतके दिवस काढत होतातना भावोजींच्या आठवणी, म्हणूनच ते येत आहेत घेऊन ऑनलाईन पैठणी. <u>(८ जून २०२०)</u> # प्रत्यक्षात ज्यांनी केले संकटांशी दोन हात, अशाच कोव्हिड योद्धांचा भावोजी करणार सन्मान. <u>(१ जुलै २०२०)</u> # सासू आणि सून आता पैठणीसाठी भिडणार, पण ह्यात मात्र त्यांचा बबड्या अडकणार. <u>(२७ जुलै २०२०)</u> # पैठणी कोणाला मिळणार हा प्रश्न सगळ्यांना पडला, भावोजींना उत्तर देताना बबड्या अडचणीत सापडला. <u>(७ सप्टेंबर २०२०)</u> # बबड्या कोणाचा हा प्रश्न सासू-सुनेला पडलाय, पण बबड्या मात्र लांबच ऐकत बसलाय. <u>(४ जानेवारी २०२१)</u> # बबड्या आहे फारच हट्टी, त्यामुळे सासू-सुनेची होईल का गट्टी? <u>(७ फेब्रुवारी २०२१)</u> # आता रंगतील माहेरच्या आठवणी, कारण पैठणीचा डाव रंगणार माहेरच्या अंगणी. <u>(२४ एप्रिल २०२१)</u> # मी येतोय तुमच्या माहेरच्या अंगणी, पण वहिनी तुमची आहे का तयारी? <u>(२६ एप्रिल २०२१)</u> # प्रत्येक कुटुंबासाठी इम्युनिटी बूस्टर, होम मिनिस्टर. <u>(५ मे २०२१)</u> # माऊलीच्या भक्तीची ओढच न्यारी, कार्तिकीच्या संगे अनुभवू पंढरीची वारी‌. <u>(१४ मे २०२१)</u> # घरचे लिटील चॅम्प्स ठरवणार पैठणीची मानकरी, नवे पर्व लिटील चॅम्प्ससंगे. <u>(१७ मे २०२१)</u> # घरच्या लिटील चॅम्पने शोधली नाण्याची तिसरी बाजू. <u>(२४ जून २०२१)</u> # आईचा मार चुकवतो, हा लिटील चॅम्प शाळेतच का रमतो? <u>(१८ जुलै २०२१)</u> # मिस्टरांची सोशल भटकंती, वहिनींना मिळेल का शांती? (२६ जुलै २०२१) # आता आली घरच्या लिटील चॅम्प्सची पाळी, मोठ्यांची झाली अळीमिळी गुपचिळी. (२८ जुलै २०२१) # रात्री दोन वाजता ते घरात आले आणि भांडी बाहेर, असं का झालं? (३० जुलै २०२१) # लिटील चॅम्प्सच्या खेळात पाटील कुटुंबाची नाती रंगणार, जाऊ की नणंद कोण सरस ठरणार? (२ ऑगस्ट २०२१) # जेव्हा वहिनींनी मिस्टरांना गात विचारलं '[[माझा होशील ना]]', तेव्हा सुरू झाली सुरेल लव्हस्टोरी. (४ ऑगस्ट २०२१) # सिमकार्ड प्रेमकथा. (६ ऑगस्ट २०२१) # जाऊबाई, मिस्टर आणि वहिनी तिघेही घसरून कसे काय पडले? (९ ऑगस्ट २०२१) # पानाच्या गादीवर पानाबरोबर कशी रंगली लव्हस्टोरी? (११ ऑगस्ट २०२१) # सर्वात वरच्या थरावर चढून विक्रम रचणाऱ्या या लिटील चॅम्पला का म्हणतात सोळा पाव? (१३ ऑगस्ट २०२१) # वहिनींना पैठणी द्यायला आणि लिटील चॅम्प्सबरोबर मस्ती करायला आता भावोजी येणार नवीन वेळेत. (१६ ऑगस्ट २०२१) # सासरेबुवा असं काय म्हणाले ज्यामुळे वहिनींच्या डोळ्यात अश्रू दाटून आले? (१८ ऑगस्ट २०२१) # मिस्टरांनी काढला ठाणे-पुणे रेल्वेपास, प्रेमाचा प्रवास की प्रवासावर प्रेम? (२० ऑगस्ट २०२१) # नऊवारी धुवायला कंटाळलेल्या सुनांना काय म्हणाल्या सासूबाई? (२३ ऑगस्ट २०२१) # लिटील चॅम्प्स रिपोर्टर होणार, मोठ्यांच्या ब्रेकिंग न्यूझ भावोजींना सांगणार. (२५ ऑगस्ट २०२१) # वय छोटं पण टॅलेंट मोठं, लिटील चॅम्प श्रुतीच्या मेलोडिका वादनाची झलक. (२७ ऑगस्ट २०२१) # गोंधळी कुटुंबाच्या कलेला सोहमने दिली साथ, त्याच्या संबळ वादनाचा प्रवास. (३० ऑगस्ट २०२१) # मेंडोलिनचा सूर उत्तम लावणाऱ्या तन्वीचा बहिणीसोबतचा सूर का बिघडतो? (१ सप्टेंबर २०२१) # संतूर वादक सोहमचा लिटील चॅम्प्सपर्यंतचा प्रवास. (३ सप्टेंबर २०२१) # बँड आणि ऑर्केस्ट्रामध्ये काम करणाऱ्या बाबांच्या मुलाचा लिटील चॅम्प्सपर्यंतचा प्रवास. (६ सप्टेंबर २०२१) # इतक्या वर्षानंतरही वहिनी कसं करतात मिस्टरांचं स्वागत? (८ सप्टेंबर २०२१) # लिटील चॅम्प्स साजरा करणार गणेशोत्सव भावोजींसोबत. <u>(१० सप्टेंबर २०२१)</u> # अपघातानंतरही साथ सोडली नाही, वहिनी आणि मिस्टरांची काय आहे प्रेमकहाणी? (१३ सप्टेंबर २०२१) # मुलीला लेकीप्रमाणे सांभाळणारी सासू. (१५ सप्टेंबर २०२१) # सख्ख्या बहिणी सख्ख्या जावा म्हणून कशा नांदतात एकत्र कुटुंबात? (१७ सप्टेंबर २०२१) # एक नणंद दोन जावा नांदतील का आनंदाने? (२० सप्टेंबर २०२१) # माहेरी रमण्यापेक्षा सासरी का रमतात वहिनी? (२२ सप्टेंबर २०२१) # कठीण काळातही विद्या वहिनींनी घेतला मुलींच्या शिक्षणाचा वसा. (२४ सप्टेंबर २०२१) # चार घरांची काम करत माऊलींनी सांभाळलं आपल्या मुलींना. (२७ सप्टेंबर २०२१) # हेल्प मिनिस्टरने जोडलं नात्यापलीकडचं नातं. (२९ सप्टेंबर २०२१) # होम मिनिस्टरच्या स्टेडियममध्ये रंगणार पद्मश्री डॉक्टर लहानेंची शेतावरची क्रिकेट मॅच. (१ ऑक्टोबर २०२१) # लोकांना दृष्टी देणाऱ्या देवदूत पद्मश्री डॉक्टर [[तात्याराव लहाने]] सोबत रंगणार होम मिनिस्टर. <u>(५ नोव्हेंबर २०२१)</u> # टाइमपास गप्पांमधून रंगणार [[रवी जाधव]]ची खरी लव्हस्टोरी होम मिनिस्टरमध्ये. (८ नोव्हेंबर २०२१) # [[संतोष पवार]]च्या स्ट्रगलला शलाकाने कशी दिली मोलाची साथ? (१० नोव्हेंबर २०२१) # भेटूया केंद्रीय मंत्री [[रामदास आठवले]]जी यांच्या गृहमंत्री पत्नीला. (१२ नोव्हेंबर २०२१) # [[स्वप्नील जोशी|स्वप्नील-लीनाची]] 'प्यारवाली लव्हस्टोरी' होम मिनिस्टरमध्ये. (१५ नोव्हेंबर २०२१) # तार सप्तकामधून नभाला भिडणारा डॉक्टर चंदनशिवे यांचा आवाज संसारात कसा असतो? (१७ नोव्हेंबर २०२१) # रंगणार [[अशोक हांडे]] यांच्या संसाराची मंगलगाणी. (१९ नोव्हेंबर २०२१) # हास्याचा सम्राट कवी [[अशोक नायगावकर]] येणार होम मिनिस्टरमध्ये. (२२ नोव्हेंबर २०२१) # संझगिरी वहिनींच्या हातच्या चवीसमोर [[सचिन तेंडुलकर]]सुद्धा होतो क्लीन बोल्ड. (२४ नोव्हेंबर २०२१) # जे करतात बाहुल्यांनाही बोलकं, त्या [[रामदास पाध्ये]]ंचा संसार किती असेल बोलका? (२६ नोव्हेंबर २०२१) # भेटूया पद्मश्री [[वामन केंद्रे]] कुटुंबाच्या केंद्रबिंदू गौरी वहिनींना. (२९ नोव्हेंबर २०२१) # विजू मानेच्या संसाराची पटकथा नेमकी आहे कोणाच्या हातात? <u>(२७ जून २०२२)</u> # वेगवेगळ्या मंडळांचा, चॅटिंगच्या ग्रुपचा भावोजींसोबत रंगणार खेळ सख्यांचा, चारचौघींचा. <u>(१५ जानेवारी २०२३)</u> # आता पैठणीचा खेळ खेळा अर्धा तास आधी. <u>(८ मे २०२३)</u> # पैठणीचा खेळ आता नवीन वेळेत रंगणार. (१५ जानेवारी २०२४) # स्वामींच्या आशीर्वादाने पार पडणार [[पारू (मालिका)|पारू]] विशेष भाग. (२७ मे २०२४) # घरासाठी उंबरठा ओलांडायचं ठरलंय... जमलंय! (३१ ऑगस्ट २०२६) # इंद्रायणीच्या काठावर रंगणार पैठणीचा खेळ. (२ सप्टेंबर २०२६) # होम मिनिस्टरमध्ये होणार वहिनींचं पहिलं रक्षाबंधन. (३ सप्टेंबर २०२६) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{झी मराठी संध्या. ७.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ६च्या मालिका}} [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:दीर्घकालीन मराठी मालिका]] e35z18kqf5kxjao6afiyn0gz7nsandd 0 69702 2707668 2514672 2026-09-03T06:23:54Z ~2026-47614-50 187014 /* */ 2707668 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[संगमेश्वर]]च्याच जवळ १२ किलोमीटरवर '''शृंगारपूर''' या नावाचं गाव आहे.शृंगारपूर हे [[येसूबाई भोसले]] यांचे माहेर. त्या प्रदेशाच्या कारभाराची जबाबदारी छत्रपतींनी [[संभाजी महाराज|संभाजीराजांकडे]] सोपविली. संगमेश्वराच्याच जवळ १२ किलोमीटरवर शृंगारपूर या नावाचं गाव आहे. हे गाव [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांनी]] जिंकलं. जिंकण्यासाठी युद्ध करायची वेळच आली नाही. तेथील शाही जहागीरदार महाराजांच्या दहशतीने पळूनच गेला. त्यामुळे शृंगारपूर बिनविरोध महाराजांना मिळाले.तो जहागीरदार म्हणजे [[येसूबाई भोसले|येसूबाई]] [[महाराणी]] यांचे आजोबा सूर्यराव सुर्वे. त्यांच्या जहागिरीत [[दाभोळ]] आणि [[संगमेश्वर]] ही मोठी बंदरे होती. सुमारे जवळपास 100 मोठी जहाजे सूर्यरावांनी बांधून घेतली होती. शंभूराजांनी निर्माण केलेले येथील घोडदळ शृंगारपूरी अश्वदौलत म्हणून प्रसिद्ध होते. == '''प्रचितगड''' == गावाच्या पूवेर्ला सहा किलोमीटरवर एक प्रचंड डोंगरी किल्ला होता. त्याचं नाव [[प्रचितगड]]. गडावर आदिलशाही सत्ता होती. [[तानाजी मालुसरे]] यांनी या गडावर हल्ला चढवून एकाच छाप्यात किल्ला घेतला. प्रचीतगडची ही तानाजीची मोहिम इ. १६६१ च्या पावसाळ्याच्या पूर्वी झाली. [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] पालखीतून प्रचीतगडावर निघाले. दरवाज्यातून आत प्रवेशले. महाराजांच्या अंगावरचा शेला फडफडत होता. नकळत शेल्याचा फलकावा पालखीबाहेर लोंबत होता. तो वाऱ्याने उडत होता. मिरवणूक चालली होती. एवढ्यात गचकन कुणीतरी मागे खेचावं असा महाराजांच्या पालखीला जरा हिसका बसला. शेला खेचला गेला. ते पाहू लागले. भोई थांबले. काय झालं तरी काय? पाहतात तो महाराजांच्या शेल्याचं पालखीबाहेर पडलेलं टोक एका बोरीच्या झुडपाला वाऱ्याने अटकलं गेलं होतं. बोरीला काटे असतात. शेला अटकला. महाराज बघत होते. त्यांना गंमत वाटली. मावळे काट्यात अटकलेला शेला अलगद काढू लागले. शेला निघाला. पण महाराज म्हणाले , ' या बोरीनं मजला थांबविले. येथे खणा ' मावळ्यांनी पहारी , [[फावडे|फावडी]] आणली आणि त्यांनी बोरीखालची जमीन खणावयास सुरुवात केली. केवळ गंमत म्हणून महाराज बोलले. खणताखणता पहारी लगेच अडखळल्या. माती दूर केली. सोन्यानाण्यांनी भरलेला हंडा! हा केवळ योगायोग होता. महाराजांना भूमीगत धन मिळाले. हे सर्व धन स्वराज्याच्या खजिन्यात जमा झाले. महाराजांना एकूण तीन ठिकाणी असे भूमीगत धन मिळाले. [[तोरणा किल्ला|तोरणगडावर]] , [[कल्याण (शहर)|कल्याणच्या]] [[दुर्गाडी किल्ला|दुर्गाडी किल्ल्यावर]] आणि हे असं [[प्रचितगड|प्रचीतगडावर]]. पूर्वी महाराजांच्या आजोबांना , म्हणजे मालोजीराव भोसल्यांना वेरूळच्या त्यांच्या शेतातच भूमीगत धन मिळाले. ते [[मालोजी भोसले|मालोजींनी]] धृष्णेश्वराचे मंदिर, [[शिखर शिंगणापूर|शिखर शिंगणापूरचा]] तलाव , एक यात्रेकरूंच्यासाठी धर्मशाळेसारखी म्हणा किंवा मठासारखी म्हणा इमारत अन् अशाच लोकोपयोगी कार्यासाठी खर्च केलं.<ref>[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3129181.cms महाराष्ट्र टाईम्स पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626000150/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3129181.cms |date=2009-06-26 }} जसे ९ नोव्हे.०९ सायं सात वाजता दिसले</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] pqkth73apx28yqnci242hqnr6ddhu88 0 83680 2707687 2643626 2026-09-03T08:30:05Z Ketaki Modak 21590 पुनर्मांडणी, आशयाची भर - संदर्भांसहित 2707687 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव=चांगदेव|चित्र=Dnyaneshwar humbles Changdev.jpg |चित्र_आकार=(उजवीकडून चांगदेव वाघावर विराजमान),(डावीकडून ज्ञानेश्वर व त्यांची भावंडे भिंतीवर),(मध्याभागी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना शरण जाताना) |जन्म_दिनांक= |पेशा= |ख्याती= संत, योगी |धर्म= हिंदु }} '''चांगदेव''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] नाथपंथी कवी आणि संत होते.  चांगदेव हे योगमार्गातील अधिकारी पुरुष होते. योगसामर्थ्याने ते चौदाशे वर्षे जगले अशी मान्यता आहे. यांच्या गुरूचे नाव वटेश्वर म्हणून यांना चांगावटेश्वर असेही म्हणतात. (काहींच्या मते, वटेश्वर म्हणजे चांगदेवांच्या अंतरंगात प्रकाशणारे ईश्वराचे रूप). [[तापी]]-[[पूर्णा नदी|पूर्णा नदी]]च्या तीरावर चांगदेव या गावाजवळच्या वनात डोळे बंद करून तपश्चर्या करीतच हे योगी झाले होते. त्यांच्या चांगल्या रूपावरून लोक त्यांना चांगदेव म्हणू लागले. एकदा त्‍यांच्या कानावर संत ज्ञानेश्वराची कीर्ती पडली तेव्हा त्यांना ज्ञानेश्वरांच्या भेटीची उत्कंठा लागली. भेटण्यापूर्वी पत्र पाठवावे असा विचार करून त्यांनी पत्र लिहिण्यास घेतले, पण मायना काय लिहावा या संभ्रमातून त्यांनी कोरेच पत्र पाठविले. योगी असूनही चांगदेवांमध्ये आत्मज्ञानाची आणि गुरुकृपेची कमतरता आहे असे [[निवृत्तीनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] लक्षात आले. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पत्राचे उत्तर लिहिण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी जे उत्तर लिहिले, ते [[चांगदेव पासष्टी]] या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर चांगदेव, [[निवृत्तीनाथ]], [[ज्ञानेश्वर]], [[मुक्ताबाई]] व [[सोपानदेव|सोपान]] यांची भेट झाली. पुढे [[चांगदेव|चांगदेवांनी]] [[मुक्ताबाई|मुक्ताबाईंना]] गुरू मानले. सन १३०५ (शके १२२७)मध्ये चांगदेवांनी समाधी घेतली (या तारखेबद्दल अनेक मतभेद आहेत.) जेव्हा योगी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना भेटण्यासाठी येत होते, तेव्हा ते आपल्या योग सिद्धीचा बळावर वाघावर सवार झाले सोबतच हातात नाग घेऊन आपल्या शिष्यांसोबत ज्ञानेश्वरांकडे आले. भेटीगाठीचा वेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसोबत एका भिंतीवर बसलेले होते, चांगदेवांना बघून त्यांना त्याचा अहंकाराची जाणीव झाली याच्यातून चांगदेव मुक्त व्हावा. त्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी आपल्या दिव्य साधनेचा बळावर भिंतीला पुढे चालण्याचे आदेश दिले आणि काय आश्चर्य? भिंत आपल्या जागेवरून पुढे सरकू लागली, हा चमत्कार पाहून चांगदेव महाराज अचंभित झाले व ज्ञानेश्वरांना शरण गेले. पुढे निवृत्ती नाथांनी चांगदेवांना आपल्या धाकट्या बहिणीचं शिष्य व्हावं अशी आज्ञा दिली. == चांगदेवांनी केलेले लेखन == * तत्त्वसार हा ग्रंथ (४०४ ओव्या) - सन १९३३ मध्ये 'तत्त्वसार' हा ग्रंथ डॉ. ह.रा.दिवेकर यांना त्रुटित स्वरूपात उपलब्ध झाला. प्रा. [[दत्तो वामन पोतदार]] यांची या ग्रंथाच्या प्राचीनत्वाबद्दल खात्री झाल्यावर मग हा ग्रंथ प्राच्य ग्रंथसंग्रहालय, उज्जयिनी यांनी छापून प्रसिद्ध केला. <ref>मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref> * ज्ञानदेव गाथेतील ७७ अभंग * मुद्रित स्वरूपात न आलेली काही स्फुट पदे, अभंग आणि ओव्या, वगैरे. == चांगदेवांसंबंधी पुस्तके == * चांगदेव (चरित्र, लेखक [[ज.र. आजगावकर]]) * योगी चांगदेवाचा तत्त्वसार (लेख - विनायकराव कळमळकर) * चांगदेव वटेश्वरकृत तत्त्वसाराची समाप्ति-तिथी (लेख - [[स.ल. कात्रे]]) * शामजी गोसावी मरुद्गणकृत चांगदेव चरित्र (संपादक [[वि.ल. भावे]] * यांशिवाय [[रा.चिं. ढेरे]], बा.ना. मुंडी, पांडुरंगशर्मा, द.ग. काळे, [[गो.का. चांदोरकर]] आदींचे संशोधनलेख * == मंदिर == चांगदेव महाराजांचे मंदिर : गाव - चांगदेव, [[मुक्ताईनगर‌ तालुका]], [[जळगाव जिल्हा]] चांगदेव महाराज समाधी मंदिर. * गोदावरी नदी किनारी * गाव-पुणतांबा, तालुका: राहता, जिल्हा: अहिल्यानगर (अहमदनगर). ==चांगदेव राऊळ== [[चक्रधरस्वामी|चक्रधरस्वामींच्या]] काळात होऊन गेलेले (पंचावतारातला चौथा अवतार समजले गेलेले) चांगदेव राऊळ उपाख्य ''चक्रपाणी'' हे वेगळे चांगदेव आहेत. {{विस्तार}} <br /> {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:मराठी संत]] jcmypo6quheus1bkyod7hucwrjdnv0q 2707688 2707687 2026-09-03T08:36:09Z Ketaki Modak 21590 2707688 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव=चांगदेव|चित्र=Dnyaneshwar humbles Changdev.jpg |चित्र_आकार=(उजवीकडून चांगदेव वाघावर विराजमान),(डावीकडून ज्ञानेश्वर व त्यांची भावंडे भिंतीवर),(मध्याभागी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना शरण जाताना) |जन्म_दिनांक= |पेशा= |ख्याती= संत, योगी |धर्म= हिंदु }} '''चांगदेव''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] नाथपंथी कवी आणि संत होते.  चांगदेव हे योगमार्गातील अधिकारी पुरुष होते. योगसामर्थ्याने ते चौदाशे वर्षे जगले अशी मान्यता आहे. यांच्या गुरूचे नाव वटेश्वर म्हणून यांना चांगावटेश्वर असेही म्हणतात. (काहींच्या मते, वटेश्वर म्हणजे चांगदेवांच्या अंतरंगात प्रकाशणारे ईश्वराचे रूप). [[तापी]]-[[पूर्णा नदी|पूर्णा नदी]]च्या तीरावर चांगदेव या गावाजवळच्या वनात डोळे बंद करून तपश्चर्या करीतच हे योगी झाले होते. त्यांच्या चांगल्या रूपावरून लोक त्यांना चांगदेव म्हणू लागले. एकदा त्‍यांच्या कानावर संत ज्ञानेश्वराची कीर्ती पडली तेव्हा त्यांना ज्ञानेश्वरांच्या भेटीची उत्कंठा लागली. भेटण्यापूर्वी पत्र पाठवावे असा विचार करून त्यांनी पत्र लिहिण्यास घेतले, पण मायना काय लिहावा या संभ्रमातून त्यांनी कोरेच पत्र पाठविले. योगी असूनही चांगदेवांमध्ये आत्मज्ञानाची आणि गुरुकृपेची कमतरता आहे असे [[निवृत्तीनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] लक्षात आले. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पत्राचे उत्तर लिहिण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी जे उत्तर लिहिले, ते [[चांगदेव पासष्टी]] या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर चांगदेव, [[निवृत्तीनाथ]], [[ज्ञानेश्वर]], [[मुक्ताबाई]] व [[सोपानदेव|सोपान]] यांची भेट झाली. पुढे [[चांगदेव|चांगदेवांनी]] [[मुक्ताबाई|मुक्ताबाईंना]] गुरू मानले. सन १३०५ (शके १२२७)मध्ये चांगदेवांनी समाधी घेतली (या तारखेबद्दल अनेक मतभेद आहेत.) जेव्हा योगी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना भेटण्यासाठी येत होते, तेव्हा ते आपल्या योग सिद्धीचा बळावर वाघावर सवार झाले सोबतच हातात नाग घेऊन आपल्या शिष्यांसोबत ज्ञानेश्वरांकडे आले. भेटीगाठीचा वेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसोबत एका भिंतीवर बसलेले होते, चांगदेवांना बघून त्यांना त्याचा अहंकाराची जाणीव झाली याच्यातून चांगदेव मुक्त व्हावा. त्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी आपल्या दिव्य साधनेचा बळावर भिंतीला पुढे चालण्याचे आदेश दिले आणि काय आश्चर्य? भिंत आपल्या जागेवरून पुढे सरकू लागली, हा चमत्कार पाहून चांगदेव महाराज अचंभित झाले व ज्ञानेश्वरांना शरण गेले. पुढे निवृत्ती नाथांनी चांगदेवांना आपल्या धाकट्या बहिणीचं शिष्य व्हावं अशी आज्ञा दिली. == चांगदेवांनी केलेले लेखन == === '''तत्त्वसार''' ग्रंथाचे स्वरूप - === * '''तत्त्वसार''' हा ग्रंथ (४०४ ओव्या) - सन १९३३ मध्ये 'तत्त्वसार' हा ग्रंथ डॉ. ह.रा.दिवेकर यांना त्रुटित स्वरूपात उपलब्ध झाला. प्रा. [[दत्तो वामन पोतदार]] यांची या ग्रंथाच्या प्राचीनत्वाबद्दल खात्री झाल्यावर मग हा ग्रंथ प्राच्य ग्रंथसंग्रहालय, उज्जयिनी यांनी छापून प्रसिद्ध केला. तत्त्वसार या ग्रंथात सुरुवातीच्या पहिल्या पाच ओव्यात गणेशस्तवन आले असून पुढे शारदास्तवन, गुरुस्तवन आहे. यानंतरच्या ज्या ओव्या सापडल्या नाहीत त्यात स्थूल व सूक्ष्म भक्तीचे ज्ञान वैराग्य-संमतीने वर्णन केलेले असावे असे वाटते. याप्रमाणे स्थूल व सूक्ष्म भक्ती सांगून चांगदेव निर्गुणभक्तीकडे वळले आहेत. या निर्गुणभक्तीचे विवरण करण्यापूर्वी चांगदेवाने पद, पिंड, रूप व रूपातीत या चार गोष्टींचा विचार केला आहे. पद म्हणजे श्वासोच्छ्वासाबरोबर होणारे सोऽहम सोऽहम् हे शब्द. पद, पिंड इत्यादीचे वर्णन झाल्यानंतर त्यांनी पुढे हठयोगाचे वर्णन केले आहे. या ग्रंथात पुढे योगमार्गातील अनेक सिद्धांची नावे आली आहेत. त्यापुढे गुरुभक्तीचे माहात्म्य व गुरुद्रोहाचे दोष यांचे वर्णन येते. शिष्य आणि गुरू यांच्या अद्वैताने या ग्रंथाची समाप्ती झालेली आहे.<ref>मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref> * ज्ञानदेव गाथेतील ७७ अभंग * मुद्रित स्वरूपात न आलेली काही स्फुट पदे, अभंग आणि ओव्या, वगैरे. == चांगदेवांसंबंधी लेखन == * चांगदेव (चरित्र, लेखक [[ज.र. आजगावकर]]) * योगी चांगदेवाचा तत्त्वसार (लेख - विनायकराव कळमळकर) * चांगदेव वटेश्वरकृत तत्त्वसाराची समाप्ति-तिथी (लेख - [[स.ल. कात्रे]]) * शामजी गोसावी मरुद्गणकृत चांगदेव चरित्र (संपादक [[वि.ल. भावे]] * मुक्ताई जीवन चांगया दिधले (मुक्ताबाई आणि चांगदेव यांच्यातील अनुबंध) (लेख) - डॉ. केतकी मोडक <ref>डॉ.मोडक, केतकी (२००५). ''<nowiki/>'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्मय)''. पुणे.</ref> * यांशिवाय [[रा.चिं. ढेरे]], बा.ना. मुंडी, पांडुरंगशर्मा, द.ग. काळे, [[गो.का. चांदोरकर]] आदींचे संशोधनलेख == मंदिर == === चांगदेव महाराजांचे मंदिर === गाव - चांगदेव, [[मुक्ताईनगर‌ तालुका]], [[जळगाव जिल्हा]] === चांगदेव महाराज समाधी मंदिर. === * गोदावरी नदी किनारी * गाव-पुणतांबा, तालुका: राहता, जिल्हा: अहिल्यानगर (अहमदनगर). ==चांगदेव राऊळ== [[चक्रधरस्वामी|चक्रधरस्वामींच्या]] काळात होऊन गेलेले (पंचावतारातला चौथा अवतार समजले गेलेले) चांगदेव राऊळ उपाख्य ''चक्रपाणी'' हे वेगळे चांगदेव आहेत. {{विस्तार}} <br /> {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:मराठी संत]] pzbthocwng8y0q1a67hcn581ooeanur 2707689 2707688 2026-09-03T08:36:19Z Ketaki Modak 21590 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707689 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव=चांगदेव|चित्र=Dnyaneshwar humbles Changdev.jpg |चित्र_आकार=(उजवीकडून चांगदेव वाघावर विराजमान),(डावीकडून ज्ञानेश्वर व त्यांची भावंडे भिंतीवर),(मध्याभागी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना शरण जाताना) |जन्म_दिनांक= |पेशा= |ख्याती= संत, योगी |धर्म= हिंदु }} '''चांगदेव''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] नाथपंथी कवी आणि संत होते.  चांगदेव हे योगमार्गातील अधिकारी पुरुष होते. योगसामर्थ्याने ते चौदाशे वर्षे जगले अशी मान्यता आहे. यांच्या गुरूचे नाव वटेश्वर म्हणून यांना चांगावटेश्वर असेही म्हणतात. (काहींच्या मते, वटेश्वर म्हणजे चांगदेवांच्या अंतरंगात प्रकाशणारे ईश्वराचे रूप). [[तापी]]-[[पूर्णा नदी|पूर्णा नदी]]च्या तीरावर चांगदेव या गावाजवळच्या वनात डोळे बंद करून तपश्चर्या करीतच हे योगी झाले होते. त्यांच्या चांगल्या रूपावरून लोक त्यांना चांगदेव म्हणू लागले. एकदा त्‍यांच्या कानावर संत ज्ञानेश्वराची कीर्ती पडली तेव्हा त्यांना ज्ञानेश्वरांच्या भेटीची उत्कंठा लागली. भेटण्यापूर्वी पत्र पाठवावे असा विचार करून त्यांनी पत्र लिहिण्यास घेतले, पण मायना काय लिहावा या संभ्रमातून त्यांनी कोरेच पत्र पाठविले. योगी असूनही चांगदेवांमध्ये आत्मज्ञानाची आणि गुरुकृपेची कमतरता आहे असे [[निवृत्तीनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] लक्षात आले. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पत्राचे उत्तर लिहिण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी जे उत्तर लिहिले, ते [[चांगदेव पासष्टी]] या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर चांगदेव, [[निवृत्तीनाथ]], [[ज्ञानेश्वर]], [[मुक्ताबाई]] व [[सोपानदेव|सोपान]] यांची भेट झाली. पुढे [[चांगदेव|चांगदेवांनी]] [[मुक्ताबाई|मुक्ताबाईंना]] गुरू मानले. सन १३०५ (शके १२२७)मध्ये चांगदेवांनी समाधी घेतली (या तारखेबद्दल अनेक मतभेद आहेत.) जेव्हा योगी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना भेटण्यासाठी येत होते, तेव्हा ते आपल्या योग सिद्धीचा बळावर वाघावर सवार झाले सोबतच हातात नाग घेऊन आपल्या शिष्यांसोबत ज्ञानेश्वरांकडे आले. भेटीगाठीचा वेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसोबत एका भिंतीवर बसलेले होते, चांगदेवांना बघून त्यांना त्याचा अहंकाराची जाणीव झाली याच्यातून चांगदेव मुक्त व्हावा. त्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी आपल्या दिव्य साधनेचा बळावर भिंतीला पुढे चालण्याचे आदेश दिले आणि काय आश्चर्य? भिंत आपल्या जागेवरून पुढे सरकू लागली, हा चमत्कार पाहून चांगदेव महाराज अचंभित झाले व ज्ञानेश्वरांना शरण गेले. पुढे निवृत्ती नाथांनी चांगदेवांना आपल्या धाकट्या बहिणीचं शिष्य व्हावं अशी आज्ञा दिली. == चांगदेवांनी केलेले लेखन == === '''तत्त्वसार''' ग्रंथाचे स्वरूप - === * '''तत्त्वसार''' हा ग्रंथ (४०४ ओव्या) - सन १९३३ मध्ये 'तत्त्वसार' हा ग्रंथ डॉ. ह.रा.दिवेकर यांना त्रुटित स्वरूपात उपलब्ध झाला. प्रा. [[दत्तो वामन पोतदार]] यांची या ग्रंथाच्या प्राचीनत्वाबद्दल खात्री झाल्यावर मग हा ग्रंथ प्राच्य ग्रंथसंग्रहालय, उज्जयिनी यांनी छापून प्रसिद्ध केला. तत्त्वसार या ग्रंथात सुरुवातीच्या पहिल्या पाच ओव्यात गणेशस्तवन आले असून पुढे शारदास्तवन, गुरुस्तवन आहे. यानंतरच्या ज्या ओव्या सापडल्या नाहीत त्यात स्थूल व सूक्ष्म भक्तीचे ज्ञान वैराग्य-संमतीने वर्णन केलेले असावे असे वाटते. याप्रमाणे स्थूल व सूक्ष्म भक्ती सांगून चांगदेव निर्गुणभक्तीकडे वळले आहेत. या निर्गुणभक्तीचे विवरण करण्यापूर्वी चांगदेवाने पद, पिंड, रूप व रूपातीत या चार गोष्टींचा विचार केला आहे. पद म्हणजे श्वासोच्छ्वासाबरोबर होणारे सोऽहम सोऽहम् हे शब्द. पद, पिंड इत्यादीचे वर्णन झाल्यानंतर त्यांनी पुढे हठयोगाचे वर्णन केले आहे. या ग्रंथात पुढे योगमार्गातील अनेक सिद्धांची नावे आली आहेत. त्यापुढे गुरुभक्तीचे माहात्म्य व गुरुद्रोहाचे दोष यांचे वर्णन येते. शिष्य आणि गुरू यांच्या अद्वैताने या ग्रंथाची समाप्ती झालेली आहे.<ref>मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref> * ज्ञानदेव गाथेतील ७७ अभंग * मुद्रित स्वरूपात न आलेली काही स्फुट पदे, अभंग आणि ओव्या, वगैरे. == चांगदेवांसंबंधी लेखन == * चांगदेव (चरित्र, लेखक [[ज.र. आजगावकर]]) * योगी चांगदेवाचा तत्त्वसार (लेख - विनायकराव कळमळकर) * चांगदेव वटेश्वरकृत तत्त्वसाराची समाप्ति-तिथी (लेख - [[स.ल. कात्रे]]) * शामजी गोसावी मरुद्गणकृत चांगदेव चरित्र (संपादक [[वि.ल. भावे]] * मुक्ताई जीवन चांगया दिधले (मुक्ताबाई आणि चांगदेव यांच्यातील अनुबंध) (लेख) - डॉ. केतकी मोडक <ref>डॉ.मोडक, केतकी (२००५). ''<nowiki/>'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्मय)''. पुणे.</ref> * यांशिवाय [[रा.चिं. ढेरे]], बा.ना. मुंडी, पांडुरंगशर्मा, द.ग. काळे, [[गो.का. चांदोरकर]] आदींचे संशोधनलेख == मंदिर == === चांगदेव महाराजांचे मंदिर === गाव - चांगदेव, [[मुक्ताईनगर‌ तालुका]], [[जळगाव जिल्हा]] === चांगदेव महाराज समाधी मंदिर. === * गोदावरी नदी किनारी * गाव-पुणतांबा, तालुका: राहता, जिल्हा: अहिल्यानगर (अहमदनगर). ==चांगदेव राऊळ== [[चक्रधरस्वामी|चक्रधरस्वामींच्या]] काळात होऊन गेलेले (पंचावतारातला चौथा अवतार समजले गेलेले) चांगदेव राऊळ उपाख्य ''चक्रपाणी'' हे वेगळे चांगदेव आहेत. {{विस्तार}} <br /> {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:योगी]] bada15d48cwlnjvqouo7bsjrw8ealo2 2707690 2707689 2026-09-03T08:41:46Z Ketaki Modak 21590 आशयाची भर - संदर्भासहित 2707690 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव=चांगदेव|चित्र=Dnyaneshwar humbles Changdev.jpg |चित्र_आकार=(उजवीकडून चांगदेव वाघावर विराजमान),(डावीकडून ज्ञानेश्वर व त्यांची भावंडे भिंतीवर),(मध्याभागी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना शरण जाताना) |जन्म_दिनांक= |पेशा= |ख्याती= संत, योगी |धर्म= हिंदु }} '''चांगदेव''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] नाथपंथी कवी आणि संत होते.  == जीवन == चांगदेव हे योगमार्गातील अधिकारी पुरुष होते. योगसामर्थ्याने ते चौदाशे वर्षे जगले अशी मान्यता आहे. यांच्या गुरूचे नाव वटेश्वर म्हणून यांना चांगावटेश्वर असेही म्हणतात. (काहींच्या मते, वटेश्वर म्हणजे चांगदेवांच्या अंतरंगात प्रकाशणारे ईश्वराचे रूप). [[तापी]]-[[पूर्णा नदी|पूर्णा नदी]]च्या तीरावर चांगदेव या गावाजवळच्या वनात डोळे बंद करून तपश्चर्या करीतच हे योगी झाले होते. त्यांच्या चांगल्या रूपावरून लोक त्यांना चांगदेव म्हणू लागले. एकदा त्‍यांच्या कानावर संत ज्ञानेश्वराची कीर्ती पडली तेव्हा त्यांना ज्ञानेश्वरांच्या भेटीची उत्कंठा लागली. भेटण्यापूर्वी पत्र पाठवावे असा विचार करून त्यांनी पत्र लिहिण्यास घेतले, पण मायना काय लिहावा या संभ्रमातून त्यांनी कोरेच पत्र पाठविले. योगी असूनही चांगदेवांमध्ये आत्मज्ञानाची आणि गुरुकृपेची कमतरता आहे असे [[निवृत्तीनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] लक्षात आले. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पत्राचे उत्तर लिहिण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी जे उत्तर लिहिले, ते [[चांगदेव पासष्टी]] या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर चांगदेव, [[निवृत्तीनाथ]], [[ज्ञानेश्वर]], [[मुक्ताबाई]] व [[सोपानदेव|सोपान]] यांची भेट झाली. पुढे [[चांगदेव|चांगदेवांनी]] [[मुक्ताबाई|मुक्ताबाईंना]] गुरू मानले. सन १३०५ (शके १२२७)मध्ये चांगदेवांनी समाधी घेतली (या तारखेबद्दल अनेक मतभेद आहेत.) जेव्हा योगी चांगदेव ज्ञानेश्वरांना भेटण्यासाठी येत होते, तेव्हा ते आपल्या योग सिद्धीचा बळावर वाघावर सवार झाले सोबतच हातात नाग घेऊन आपल्या शिष्यांसोबत ज्ञानेश्वरांकडे आले. भेटीगाठीचा वेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसोबत एका भिंतीवर बसलेले होते, चांगदेवांना बघून त्यांना त्याचा अहंकाराची जाणीव झाली याच्यातून चांगदेव मुक्त व्हावा. त्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी आपल्या दिव्य साधनेचा बळावर भिंतीला पुढे चालण्याचे आदेश दिले आणि काय आश्चर्य? भिंत आपल्या जागेवरून पुढे सरकू लागली, हा चमत्कार पाहून चांगदेव महाराज अचंभित झाले व ज्ञानेश्वरांना शरण गेले. ज्ञानेश्वरादी भावंडांना शरण येण्यापूर्वी चांगदेव हे योगिराज म्हणून प्रसिद्धी पावलेले होते. त्यांना चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला अवगत होत्या, असे वर्णन त्यांच्या चरित्रकारांनी करून ठेवलेले आहे. हठयोगातील अनेक प्रकारच्या साधनापद्धतींवर त्यांचे प्रभुत्व होते. असे चांगदेव नंतर मुक्ताबाईंचे अनुगृहित शिष्य बनले. मुक्ताबाईंनी त्यांना नाथप्रतिपादित [[सोऽहम् (साधना)|सोऽहं]]<nowiki/>मंत्राची दीक्षा दिली. <ref name=":0" /> == चांगदेवांनी केलेले लेखन == === '''तत्त्वसार''' ग्रंथाचे स्वरूप - === * '''तत्त्वसार''' हा ग्रंथ (४०४ ओव्या) - सन १९३३ मध्ये 'तत्त्वसार' हा ग्रंथ डॉ. ह.रा.दिवेकर यांना त्रुटित स्वरूपात उपलब्ध झाला. प्रा. [[दत्तो वामन पोतदार]] यांची या ग्रंथाच्या प्राचीनत्वाबद्दल खात्री झाल्यावर मग हा ग्रंथ प्राच्य ग्रंथसंग्रहालय, उज्जयिनी यांनी छापून प्रसिद्ध केला. तत्त्वसार या ग्रंथात सुरुवातीच्या पहिल्या पाच ओव्यात गणेशस्तवन आले असून पुढे शारदास्तवन, गुरुस्तवन आहे. यानंतरच्या ज्या ओव्या सापडल्या नाहीत त्यात स्थूल व सूक्ष्म भक्तीचे ज्ञान वैराग्य-संमतीने वर्णन केलेले असावे असे वाटते. याप्रमाणे स्थूल व सूक्ष्म भक्ती सांगून चांगदेव निर्गुणभक्तीकडे वळले आहेत. या निर्गुणभक्तीचे विवरण करण्यापूर्वी चांगदेवाने पद, पिंड, रूप व रूपातीत या चार गोष्टींचा विचार केला आहे. पद म्हणजे श्वासोच्छ्वासाबरोबर होणारे सोऽहम सोऽहम् हे शब्द. पद, पिंड इत्यादीचे वर्णन झाल्यानंतर त्यांनी पुढे हठयोगाचे वर्णन केले आहे. या ग्रंथात पुढे योगमार्गातील अनेक सिद्धांची नावे आली आहेत. त्यापुढे गुरुभक्तीचे माहात्म्य व गुरुद्रोहाचे दोष यांचे वर्णन येते. शिष्य आणि गुरू यांच्या अद्वैताने या ग्रंथाची समाप्ती झालेली आहे.<ref name=":0">मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref> * ज्ञानदेव गाथेतील ७७ अभंग * मुद्रित स्वरूपात न आलेली काही स्फुट पदे, अभंग आणि ओव्या, वगैरे. == चांगदेवांसंबंधी लेखन == * चांगदेव (चरित्र, लेखक [[ज.र. आजगावकर]]) * योगी चांगदेवाचा तत्त्वसार (लेख - विनायकराव कळमळकर) * चांगदेव वटेश्वरकृत तत्त्वसाराची समाप्ति-तिथी (लेख - [[स.ल. कात्रे]]) * शामजी गोसावी मरुद्गणकृत चांगदेव चरित्र (संपादक [[वि.ल. भावे]] * मुक्ताई जीवन चांगया दिधले (मुक्ताबाई आणि चांगदेव यांच्यातील अनुबंध) (लेख) - डॉ. केतकी मोडक <ref>डॉ.मोडक, केतकी (२००५). ''<nowiki/>'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्मय)''. पुणे.</ref> * यांशिवाय [[रा.चिं. ढेरे]], बा.ना. मुंडी, पांडुरंगशर्मा, द.ग. काळे, [[गो.का. चांदोरकर]] आदींचे संशोधनलेख == मंदिर == === चांगदेव महाराजांचे मंदिर === गाव - चांगदेव, [[मुक्ताईनगर‌ तालुका]], [[जळगाव जिल्हा]] === चांगदेव महाराज समाधी मंदिर. === * गोदावरी नदी किनारी * गाव-पुणतांबा, तालुका: राहता, जिल्हा: अहिल्यानगर (अहमदनगर). ==चांगदेव राऊळ== [[चक्रधरस्वामी|चक्रधरस्वामींच्या]] काळात होऊन गेलेले (पंचावतारातला चौथा अवतार समजले गेलेले) चांगदेव राऊळ उपाख्य ''चक्रपाणी'' हे वेगळे चांगदेव आहेत. {{विस्तार}} <br /> {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:योगी]] 3hnxzwxizylpwca9h7w3czagirb2ku0 0 84971 2707605 2486862 2026-09-02T15:38:25Z ~2026-47873-18 186997 /* */ 2707605 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट नाटक | नाव = नटसम्राट | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | लेखक = [[वि.वा. शिरवाडकर]] | व्यक्तिरेखा = | भाषा = मराठी | देश = | नाट्यप्रकार = | नाट्यविषय = | पार्श्वभूमी = | निर्मिती_वर्ष = इ.स. १९७० | निर्मिती = | दिग्दर्शक = | गीतकार = | संगीतकार = | नृत्यदिग्दर्शक = | नेपथ्यकार = | प्रकाशयोजना = | ध्वनिव्यवस्था = | रंगभूषा = | वेशभूषा = | कलाकार = [[श्रीराम लागू]] | पुरस्कार = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''नटसम्राट''' हे [[विष्णू वामन शिरवाडकर]] उर्फ ''कुसुमाग्रज'' यांनी लिहिलेले [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] नाटक आहे. या नाटकाचा पहिला प्रयोग ''दि गोवा हिंदू असोशिएशन, कला विभाग'' या संस्थेने २३ डिसेंबर, [[इ.स. १९७०]] रोजी ''बिर्ला मातोश्री सभागृह'', [[मुंबई]] येथे सादर केला. == कलाकार == या नाटकातील ''नटसम्राट'' गणपतराव ऊर्फ अप्पासाहेब [[बेलवलकर]] ही प्रमुख भूमिका डॉ. [[श्रीराम लागू]] यांनी अनेक वर्षे रंगवली. ही भूमिका करण्याची संधी मिळणे ही मराठी नाट्याभिनेत्यांची उत्कट इच्छा असते. ही भूमिका करणे म्हणजे शिवधनुष्य पेलणे असे समजले जाते. श्रीराम लागूंनंतर [[सतीश दुभाषी]], [[उपेंद्र दाते]], [[यशवंत महाडिक|यशवंत दत्त]], [[चंद्रकांत रघुनाथ गोखले|चंद्रकांत गोखले]], [[दत्ता भट]], [[मधुसूदन कोल्हटकर]], [[राजा गोसावी]], गिरीश देशपांडे, [[नाना पाटेकर]] हेही नटसम्राट अप्पासाहेब बेलवलकर झाले होते. नटसम्राट हे नाटक मुळात विल्यम शेक्सपियरच्या एकाहून अधिक अजरामर कलाकृतींवर बेतले होते. मूळ नाट्यांशांचे ते भाषांतर किंवा रूपांतर नाही. असे असले त्या कथानकांना वि.वा.शिरवाडकरांनी आपल्या प्रतिभेने विस्तारले आणि मराठीत एक एकमेवाद्वितीय नाटक अवरतरले. या नाटकाला रंगभूमीवर येऊन दशके लोटली, पण नाटकाचे नावीन्य अजून ओसरलेले नाही.न या नाटकामध्ये अप्पा बेलवलकर यांच्या पत्नीची "कावेरी" ही भूमिका, 'शांता जोग' यांनी अतिशय प्रभावीपणे साकारली होती .कलेसाठी स्वताला वाहून घेतलेल्या माणसासोबत संसार करताना कराव्या लागणाऱ्या तडजोडी व ताण-तणावाच्या काळात प्रेमाने आणि संयमाने घर सावरणारी एक हळवी व खंबीर स्त्री 'कावेरी' या पात्रातून साकारली गेली.नटाची मुले देशोधडीला लागतात अशी त्यावेळी लोकांची समजूत असायची पण "नटसम्राट" नाटकामध्ये कावेरी' ने मात्र मुलांना शिक्षण व विचारांनी समृद्ध बनवले. "नटसम्राट" हे नाटक अभिनयाचा अभ्यास करायला शिकवते, व खूप गोष्टी शिकवून जाते. ==नटसम्राटचे सलग आठ प्रयोग== या नाटकाच्या प्रयोगात अप्पासाहेब बेलवलकारांची भूमिका करणाऱ्या नटाला मानसिक थकवा येतो. असे असून २७ ऑगस्ट २०१३ या दिवशी सकाळी पावणेसहा वाजता सुरू झालेले आणि एकापाठोपाठ सलग चाललेले ’नटसम्राटचे’ एकाच नटसंचातले एकूण आठ प्रयोग २८ ऑगस्टच्या दुपारी दीड वाजता संपले. हे प्रयोग पुण्याच्या [[नारायण श्रीपाद राजहंस|बालगंधर्व]] मंदिरात एकूण ३१ तास ४५ मिनिटे चालले होते. हा बहुधा जागतिक विक्रम असावा. ’तीर्थराज’, ’रंगमैत्री’ आणि दादा कोंडके फाउंडेशन यांनी हे प्रयोग रंगमंचावर सादर केले होते. गिरीश देशपांडे यांनी या नाटकाचे दिग्दर्शन केले होते व अप्पासाहेब बेलवलकरांची भूमिकाही केली होती. == माध्यमांतर == नटसम्राट या नाटकावरून [[महेश मांजरेकर ]]<nowiki/>यांनी मराठीभाषेत चित्रपट बनवला आहे. या चित्रपटात [[नाना पाटेकर]] मुख्य भूमिकेत आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}[[यूट्यूब]] वर आपण हे नाटक पाहू शकतो.{{नाटक}} [[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]] [[वर्ग:मराठी साहित्य यादी]] [[वर्ग:वि.वा. शिरवाडकर यांचे साहित्य]] 2kfs9whdy42z6dm95vfnjha2m0gzmqu 10 97300 2707711 1877685 2026-09-03T11:56:39Z Dharmadhyaksha 28394 2707711 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = हिंदू सण | title = [[हिंदू सण]] | titlestyle = background-color:#FFBF00; | bodystyle = width:100%; vertical-align:middle; | groupstyle = background-color:#FFDF00; | state = autocollapse | bodyclass = hlist |abovestyle = line-height:0.75em; padding:0.2em; background-color:#FFC569; |above = {{spaces|2}} [[चित्र:Mahamantra.svg|20px]]{{spaces|2}} [[चित्र:JainismSymbol.PNG|20px]]{{spaces|2}} [[चित्र:SriYantra color.svg|20px]]'''[[हिंदू धर्म]]''' {{spaces|6}}• '''[[हिंदू सण]]''' •{{spaces|6}} '''[[हिंदू पंचांग]]'''{{spaces|2}} [[चित्र:HinduismSymbol.PNG|20px]]{{spaces|2}} [[चित्र:Brosen sritilaka.svg|10px]]{{spaces|2}} | group2 = उत्तर भारतीय सण | list2 = * [[वसंत पंचमी]] * [[मकर संक्रांति]] * [[महाशिवरात्र]] * [[होळी]] * [[राम नवमी]] * [[जन्माष्टमी]] * [[गणेश चतुर्थी]] ** [[अनंत चतुर्दशी]] * [[चकचंदा]] * [[रक्षाबंधन]] * [[नवरात्र]] ** [[दसरा]] ** [[विजयादशमी]] ** [[दुर्गा पूजा]] * [[करवा चौथ]] * [[अहोई अष्टमी]] * [[दिवाळी]] ** [[लक्ष्मीपूजन]] ** [[नरक चतुर्दशी]] ** [[गोवर्धन पूजा]] ** [[भाऊबीज]] * [[तुळशीपूजन]] * [[कार्तिक पौर्णिमा]] | group3 = दक्षिण भारतीय सण | list3 = * [[ओणम]] * [[पोंगल]] * [[रथयात्रा]] * [[अराणमुला नौका शर्यत]] * [[त्रिचूर पुरम]] * [[विषुक्कणि]] * [[गणेश चतुर्थी|विनायक चतुर्थी]] * [[कारतीगई दीपम]] * [[दीपावली]] * [[मकर संक्रांति]] * [[उगादि]] * [[महाशिवरात्र]] * [[विशाखा उत्सव]] * [[तिरुवतिरा]] | group4 = पवित्र दिवस व इतर तिथी | list4 = * [[पौर्णिमा]] * [[अमावस्या]] * [[एकादशी]] * [[प्रदोष]] * [[अनंत चतुर्दशी]] * [[अक्षय्य तृतीया]] * [[पितृपक्ष]] <!---- | group5 = '''साप्ताहिक व्रत''' | list5 = [[सोमवार व्रत कथा|सोमवार]] • [[मंगळवार व्रत कथा|मंगळवार]] • [[बुधवार व्रत कथा|बुधवार]] • [[गुरूवार व्रत कथा|गुरूवार]] • [[शुक्रवार व्रत कथा|शुक्रवार]] • [[शनिवार व्रत कथा|शनिवार]] • [[रविवार व्रत कथा|रविवार]] • ---> | group6 = [[एकादशी]] | list6 = {{•}} [[कामदा एकादशी]] {{•}}[[वरूथिनी एकादशी]] {{•}} [[मोहिनी एकादशी]] {{•}} [[अपरा एकादशी ]] {{•}} [[निर्जला एकादशी ]] {{•}} [[योगिनी एकादशी ]] {{•}} [[देवशयनी एकादशी ]] {{•}} [[कामिका एकादशी ]] {{•}} [[पुत्रदा एकादशी]] {{•}} [[अजा एकादशी ]] {{•}} [[परिवर्तिनी(पद्मा) एकादशी ]] {{•}} [[इंदिरा एकादशी ]] {{•}} [[पाशांकुशा(पापांकुशा) एकादशी ]] {{•}} [[रमा एकादशी ]] {{•}}[[प्रबोधिनी एकादशी ]] {{•}} [[उत्पत्ति(उत्पन्ना) एकादशी ]] {{•}} [[मोक्षदा(मौनी) एकादशी ]] {{•}} [[सफला एकादशी ]] {{•}} [[पुत्रदा एकादशी-२ ]] {{•}} [[षट्‌तिला एकादशी ]] {{•}} [[जया एकादशी ]] {{•}} [[विजया एकादशी ]] {{•}} [[आमलकी एकादशी ]] {{•}} [[पापमोचिनी एकादशी ]] {{•}} [[पद्‌मिनी एकादशी ]] {{•}} [[परमा(हरिवल्लभा) एकादशी ]] {{•}} | group7 = [[पौर्णिमा]] | list7 = [[चैत्र पौर्णिमा]]{{•}} [[वैशाख पौर्णिमा]]{{•}} [[ज्येष्ठ पौर्णिमा]]{{•}} [[आषाढ पौर्णिमा]]{{•}} [[श्रावण पौर्णिमा]]{{•}} [[भाद्रपद पौर्णिमा]]{{•}} [[आश्विन पौर्णिमा]]{{•}} [[कार्तिक पौर्णिमा]]{{•}} [[मार्गशीर्ष पौर्णिमा]]{{•}} [[पौष पौर्णिमा]]{{•}} [[माघ पौर्णिमा]]{{•}} [[फाल्गुन पौर्णिमा]]{{•}} | group8 = [[महाराष्ट्रातील सण व व्रते]] | list8 = {{•}} [[सत्य नारायण व्रत कथा|सत्य नारायण कथा]] {{•}} [[विठ्ठलाची वारी]] {{•}} [[कार्तिकी एकादशी]] {{•}} [[गुढी पाडवा]] {{•}} [[रंगपंचमी]] {{•}} [[धुळवड]] {{•}} [[हनुमान जयंती]] {{•}} [[चैत्रगौर]] {{•}} [[वटपौर्णिमा]] [[आषाढी एकादशी]] {{•}} [[गुरुपौर्णिमा]] {{•}} [[नागपंचमी]] {{•}} [[नारळी पौर्णिमा]] {{•}} [[राखी पौर्णिमा]] {{•}} [[गोकुळाष्टमी]] {{•}} [[पोळा]] {{•}} [[हरितालिका]] {{•}} [[गणेशोत्सव]] {{•}} [[गौरीपूजन]] {{•}} [[नवरात्र]] {{•}} [[दसरा]] {{•}} [[कोजागिरी पौर्णिमा]] {{•}} [[दीपावली]] {{•}} [[वसुबारस]] {{•}} [[धनत्रयोदशी]] {{•}} [[नरकचतुर्दशी]] {{•}} [[लक्ष्मीपूजन]] {{•}} [[बलिप्रतिपदा]] {{•}} [[भाऊबीज]] {{•}} [[कार्तिकी एकादशी]] {{•}} [[तुलसी विवाह]] {{•}} [[त्रिपुरी पौर्णिमा]] {{•}} [[भगवद् गीता जयंती]] {{•}} [[दत्तजयंती]] {{•}} [[मकर संक्रात]] {{•}} [[महाशिवरात्र]] {{•}} [[होळीपौर्णिमा]] {{•}} }}<noinclude> [[वर्ग:हिंदू धर्मविषयक मार्गक्रमण साचे]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव|साचा,हिंदू सण]] </noinclude> fv1md2udxxepoi2505xj7qq1pnri8u1 0 99956 2707703 2564231 2026-09-03T11:37:35Z Dharmadhyaksha 28394 2707703 wikitext text/x-wiki '''पितृपक्ष''' म्हणजे भाद्रपद महिन्याचा कृष्ण पक्ष होय.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fMMyDwAAQBAJ&pg=PA55&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjz4L_O9NDdAhVMPY8KHfkRCbEQ6AEIJjAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&f=false|title=Sadhana Path September 2017: साधना पथ सप्टेंबर २०१७|last=Shashikant|date=२८-८-२०१७|publisher=Diamond Magazine Pvt. Ltd|language=हिंदी}}</ref> (मध्य प्रदेश आदी पौर्णिमान्त महिने पाळणाऱ्या प्रदेशांत हा आश्विन महिन्यातील पहिला पंधरवडा असतो.) हा [[भाद्रपद]] महिन्यातला [[कृष्ण पक्ष]] असतो. यास 'महालय' असेही नाव आहे.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=w2ABAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjtlt2IvbnkAhWr6XMBHRh0DJUQ6AEISDAE|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sã̄skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> आपल्या नातेवाइकाचा [[मृत्यू]] ज्या [[तिथी|तिथीस]] झाला असेल, त्या नातेवाइकाचे [[श्राद्ध]], पितृपक्षातील त्याच तिथीस करण्याची हिंदू परंपरा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IdJjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi89vD58NDdAhUS5o8KHUUpBJYQ6AEIZjAJ|title=Lokagītoṃ ke sandarbha aura āyāma|last=Jaina|first=Śānti|date=१९९९|publisher=Viśvavidyālya Prakāśana|language=हिंदी}}</ref> या निमित्ताने आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण केले जाते. या [[श्राद्ध]]विधीत आपल्या गोत्रातील ज्ञात-अज्ञात अशा सर्वांचे पिंडरूपाने पूजन केले जाते.<ref name=":2" /> या पक्षात [[यम]]लोकातून पितर (आपले मृत पूर्वज) आपल्या कुटुंबीयांच्या घरी वास्तव्य करण्यासाठी येतात अशी समजूत असल्याने, हा पक्ष (पंधरवडा) अशा पितृकार्याला योग्य समजला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fMMyDwAAQBAJ&pg=PA55&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83+%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjml_zdqtzkAhWE_XMBHWtgBZ0Q6AEILzAB#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%20%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&f=false|title=Sadhana Path September 2017: साधना पथ सप्टेंबर 2017|last=Shashikant|date=2017-08-28|publisher=Diamond Magazine Pvt. Ltd|language=hi}}</ref> भाद्रपद पौर्णिमेपासून अमावास्येपर्यंत रोज महालय [[श्राद्ध]] करावे असे शास्त्रवचन आहे. पण ते शक्य नसल्यास ज्या तिथीला आपला पिता मृत झाला असेल, त्या दिवशी या पक्षात सर्व पितरांच्या उद्देशाने महालय [[श्राद्ध]] करण्याचा परिपाठ आहे. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=धर्मशास्त्र का इतिहास|last=डॉ. काणे|first=पांडुरंग|publisher=अर्जुन चौबे (कश्यप)|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:श्राद्ध विधी.jpg|thumb|श्राद्धविधीतील पिंडदान]] पितृपक्षात आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण करणे विहित असल्याने अन्य शुभ कार्ये वा उत्सव या काळात न करणयाचा संकेत हिंदू धर्मशास्त्रात रूढ आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=oPUFiGRH07IC&pg=PA66&dq=pitrupaksha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjLqJubmNrkAhV4_XMBHbImCLwQ6AEIKjAA#v=onepage&q=pitrupaksha&f=false|title=Kutch in Festival and Custom|last=Dilipsinh|first=K. S.|date=2004|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124109984|language=en}}</ref> ==महत्त्व== पितरांविषयी आदर बाळगणे,त्यांच्या नावे दानधर्म करणे व त्यांना संतोष होईल अशी कृत्ये करणे हे वंशजांचे कर्तव्य आहे असे धर्मशास्त्र सांगते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=iQRuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-vIW-9dDdAhWIv48KHVCFA3k4FBDoAQg5MAM|title=Bhāratīya saṃskr̥ti kośa|last=Parvatīya|first=Līlādhara Śarmā|date=१९९५|publisher=Rājapāla|language=हिंदी}}</ref>देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । देव आणि पितर यांच्या कार्यात हेळसांड करू नये असा उपनिषदांचा आदेश आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोष खंड पाचवा|last=जोशी , होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ प्रकाशन|year=२००१ (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==विधीचे स्वरूप== महालय [[श्राद्ध|श्राद्धात]] कुटुंबातील दिवंगत व्यक्तींचे पिंडरूपाने स्मरण –पूजन करण्याची परंपरा आहे. यामध्ये दिवंगत [[आई]], [[वडील]], [[आजी]], [[आजोबा]], पणजी, पणजोबा, सावत्र नातेवाईक, भाऊ-बहीण, काका-काकू, मामा-मामी, मावशी, आत्या, सासू-सासरे, व्याही, विहीण व अन्य नातेवाईक या सर्वाना उद्देशून पिंडदान करतात. आपण विविध गुरूंकडून आयुष्यभर काहीना काही शिकत असतो, आणि काही लोकांना आपण शिकवत असतो. त्यामुळे या निमित्ताने निधन पावलेले आपले [[गुरू]] आणि शिष्य त्यांचेही आपण स्मरण करतो. आपले हितचिंतक, स्नेही, अन्य आप्त, आपल्या घरी मदतनीस म्हणून राहिलेल्या व्यक्ती, आपल्या घरातील पाळीव प्राणी हे दिवंगत असतील तर त्यांचेही यात स्मरण होते. याखेरीज जगाच्या पाठीवर दिवंगत असलेल्या आपल्या ओळखीच्या एवढेच नव्हे तर, अनोळखी असलेल्या दिवंगत व्यक्तीना उद्देशूनही हे [[श्राद्ध]] करतात. जे कोणी जिवंत असतील ते वगळून इतरांच्या नावाचा उल्लेख करतात. [[पूर्व]], [[पश्चिम]], [[दक्षिण]], [[उत्तर]] या चार दिशांना चार धर्मपिंडे देण्याची पद्धत या [[श्राद्ध|श्राद्धात}} विशेषकरून आहे. चार दिशांना मृत झालेल्या ज्ञात-अज्ञात जीवांसाठी यजमान हे पिंडदान करतात.<ref name=":0" /> महालय श्राद्धात क्षणदान, अर्घ्यदान, पूजा, अग्नौकरण, पिंडदान, विकिरदान, स्वधावाचन वगैरे विधी करावयाचे असतात. योग्य तिथीवर महालय करणे अशक्य झाल्यास पुढे [[सूर्य]] [[वृश्चिक]] राशीला जाईपर्यंत कोणत्याही योग्य तिथीला महालय केला तरी चालतो.<ref name=":0" /> [[File:पितृपक्षातील श्राद्धाचा नैवेद्य.jpg|thumb|पितृपक्षातील श्राद्धाचा नैवेद्य]] ==भरणी [[श्राद्ध]]== चालू वर्षी मृत झालेल्या व्यक्तीचे [[श्राद्ध]] या पक्षातल्या [[चतुर्थी]]ला किंवा [[पंचमी]]ला [[भरणी (नक्षत्र)|भरणी नक्षत्र]] असताना करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=snrXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiHnJiDqtzkAhXiILcAHZF9Cd4Q6AEISjAF|title=Dharmasindhuḥ: "Dharmadīpikā" Viśadahindīvyakhyayā, "Sudhā" ṭippaṇyā ca samalaṅkr̥taḥ ; Dharmadīpīkākāraḥ Vasiśṭhadattamiśraḥ ; Sudāmāṭippaṇīkāraḥ Sudāmāmiśraśāstrī ; prastāvanāklekhakaḥ Sadāśivaśāstrimusalagāṁvakara|last=Upādhyāya|first=Kāśīnātha|last2=Miśra|first2=Vaśiṣṭhadatta|last3=Śāstrī|first3=Sudāmāmiśra|date=2000|publisher=Caukhambhā Saṃskr̥ta Saṃsthāna|language=hi}}</ref> ==अविधवा नवमी== भाद्रपद वद्य नवमीला अविधवा नवमी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ue-b_OJrR1wC&pg=PA225&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjYs8n8vbnkAhWO73MBHRWFD8wQ6AEIMDAB#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80&f=false|title=Rasachandrika: Saraswat Cookery Book with Notes and Home Remedies, Useful Hints and Hindu Festivals|date=1991|publisher=Popular Prakashan|isbn=9788171542901|language=en}}</ref> या दिवशी अहेवपणी (नवरा जिवंत असताना) मृत झालेल्या स्त्रीचे [[श्राद्ध]] करण्याचा किंवा सवाष्णीला भोजन घालण्याचा प्रघात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=snrXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80++%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80++%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiO7J3H89DdAhWBq48KHWmYB1kQ6AEIJjAA|title=Dharmasindhuḥ: "Dharmadīpikā" Viśadahindīvyakhyayā, "Sudhā" ṭippaṇyā ca samalaṅkr̥taḥ ; Dharmadīpīkākāraḥ Vasiśṭhadattamiśraḥ ; Sudāmāṭippaṇīkāraḥ Sudāmāmiśraśāstrī ; prastāvanāklekhakaḥ Sadāśivaśāstrimusalagāṁvakara|last=Upādhyāya|first=Kāśīnātha|last2=Miśra|first2=Vaśiṣṭhadatta|last3=Śāstrī|first3=Sudāmāmiśra|date=२०००|publisher=Caukhambhā Saṃskr̥ta Saṃsthāna|language=हिंदी}}</ref> [[गुजरात|गुजराते]]त या नवमीला डोशी नवमी म्हणात. ==सर्वपित्री अमावास्या== [[भाद्रपद अमावास्या|भाद्रपद अमावास्येला]] मातामह [[श्राद्ध]] (आईच्या वडिलांचे [[श्राद्ध]]) असतेच, पण या शिवाय, या दिवशी ज्यांचा मृत्युदिन नक्की माहित नाही त्या सर्वच पितरांचे [[श्राद्ध]] करण्याचाही प्रघात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QbAue3-KXAoC&q=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi4kf2h89DdAhWFp48KHRFqCsAQ6AEINTAC|title=Marāṭhī viśvakośa|date=१९७३|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FRQwAQAAIAAJ&q=pitrupaksha&dq=pitrupaksha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjwpYzondrkAhVc_XMBHe6EALQ4ChDoAQguMAE|title=People of India|last=Singh|first=Kumar Suresh|last2=India|first2=Anthropological Survey of|date=2003|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=9788185938981|language=en}}</ref>तसेच महालयातील विशिष्ट तिथींना करण्यात येणारे [[श्राद्ध]] कोणत्याही कारणाने किंवा अडचणीमुळे राहिले असेल तर ते या दिवशी करता येते. <ref name=":1" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jWQBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjTjZbavbnkAhVH6nMBHVWcAXwQ6AEISzAF|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sã̄skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> == हे ही पहा== [[भाद्रपद]]<br> [[पितर]]<br> == संदर्भ व नोंदी== [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती‎]] [[वर्ग:धार्मिक आचार]] [[वर्ग:संस्कृती]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] otlkdisw3t5qxk43uhdxm439s095kja 2707705 2707703 2026-09-03T11:39:38Z Dharmadhyaksha 28394 2707705 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''पितृपक्ष''' म्हणजे भाद्रपद महिन्याचा कृष्ण पक्ष होय.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fMMyDwAAQBAJ&pg=PA55&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjz4L_O9NDdAhVMPY8KHfkRCbEQ6AEIJjAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&f=false|title=Sadhana Path September 2017: साधना पथ सप्टेंबर २०१७|last=Shashikant|date=२८-८-२०१७|publisher=Diamond Magazine Pvt. Ltd|language=हिंदी}}</ref> (मध्य प्रदेश आदी पौर्णिमान्त महिने पाळणाऱ्या प्रदेशांत हा आश्विन महिन्यातील पहिला पंधरवडा असतो.) हा [[भाद्रपद]] महिन्यातला [[कृष्ण पक्ष]] असतो. यास 'महालय' असेही नाव आहे.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=w2ABAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjtlt2IvbnkAhWr6XMBHRh0DJUQ6AEISDAE|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sã̄skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> आपल्या नातेवाइकाचा [[मृत्यू]] ज्या [[तिथी|तिथीस]] झाला असेल, त्या नातेवाइकाचे [[श्राद्ध]], पितृपक्षातील त्याच तिथीस करण्याची हिंदू परंपरा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IdJjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi89vD58NDdAhUS5o8KHUUpBJYQ6AEIZjAJ|title=Lokagītoṃ ke sandarbha aura āyāma|last=Jaina|first=Śānti|date=१९९९|publisher=Viśvavidyālya Prakāśana|language=हिंदी}}</ref> या निमित्ताने आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण केले जाते. या [[श्राद्ध]]विधीत आपल्या गोत्रातील ज्ञात-अज्ञात अशा सर्वांचे पिंडरूपाने पूजन केले जाते.<ref name=":2" /> या पक्षात [[यम]]लोकातून पितर (आपले मृत पूर्वज) आपल्या कुटुंबीयांच्या घरी वास्तव्य करण्यासाठी येतात अशी समजूत असल्याने, हा पक्ष (पंधरवडा) अशा पितृकार्याला योग्य समजला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fMMyDwAAQBAJ&pg=PA55&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83+%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjml_zdqtzkAhWE_XMBHWtgBZ0Q6AEILzAB#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%20%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&f=false|title=Sadhana Path September 2017: साधना पथ सप्टेंबर 2017|last=Shashikant|date=2017-08-28|publisher=Diamond Magazine Pvt. Ltd|language=hi}}</ref> भाद्रपद पौर्णिमेपासून अमावास्येपर्यंत रोज महालय [[श्राद्ध]] करावे असे शास्त्रवचन आहे. पण ते शक्य नसल्यास ज्या तिथीला आपला पिता मृत झाला असेल, त्या दिवशी या पक्षात सर्व पितरांच्या उद्देशाने महालय [[श्राद्ध]] करण्याचा परिपाठ आहे. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=धर्मशास्त्र का इतिहास|last=डॉ. काणे|first=पांडुरंग|publisher=अर्जुन चौबे (कश्यप)|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:श्राद्ध विधी.jpg|thumb|श्राद्धविधीतील पिंडदान]] पितृपक्षात आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण करणे विहित असल्याने अन्य शुभ कार्ये वा उत्सव या काळात न करणयाचा संकेत हिंदू धर्मशास्त्रात रूढ आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=oPUFiGRH07IC&pg=PA66&dq=pitrupaksha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjLqJubmNrkAhV4_XMBHbImCLwQ6AEIKjAA#v=onepage&q=pitrupaksha&f=false|title=Kutch in Festival and Custom|last=Dilipsinh|first=K. S.|date=2004|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124109984|language=en}}</ref> ==महत्त्व== पितरांविषयी आदर बाळगणे,त्यांच्या नावे दानधर्म करणे व त्यांना संतोष होईल अशी कृत्ये करणे हे वंशजांचे कर्तव्य आहे असे धर्मशास्त्र सांगते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=iQRuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-vIW-9dDdAhWIv48KHVCFA3k4FBDoAQg5MAM|title=Bhāratīya saṃskr̥ti kośa|last=Parvatīya|first=Līlādhara Śarmā|date=१९९५|publisher=Rājapāla|language=हिंदी}}</ref>देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । देव आणि पितर यांच्या कार्यात हेळसांड करू नये असा उपनिषदांचा आदेश आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोष खंड पाचवा|last=जोशी , होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ प्रकाशन|year=२००१ (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==विधीचे स्वरूप== महालय [[श्राद्ध|श्राद्धात]] कुटुंबातील दिवंगत व्यक्तींचे पिंडरूपाने स्मरण –पूजन करण्याची परंपरा आहे. यामध्ये दिवंगत [[आई]], [[वडील]], [[आजी]], [[आजोबा]], पणजी, पणजोबा, सावत्र नातेवाईक, भाऊ-बहीण, काका-काकू, मामा-मामी, मावशी, आत्या, सासू-सासरे, व्याही, विहीण व अन्य नातेवाईक या सर्वाना उद्देशून पिंडदान करतात. आपण विविध गुरूंकडून आयुष्यभर काहीना काही शिकत असतो, आणि काही लोकांना आपण शिकवत असतो. त्यामुळे या निमित्ताने निधन पावलेले आपले [[गुरू]] आणि शिष्य त्यांचेही आपण स्मरण करतो. आपले हितचिंतक, स्नेही, अन्य आप्त, आपल्या घरी मदतनीस म्हणून राहिलेल्या व्यक्ती, आपल्या घरातील पाळीव प्राणी हे दिवंगत असतील तर त्यांचेही यात स्मरण होते. याखेरीज जगाच्या पाठीवर दिवंगत असलेल्या आपल्या ओळखीच्या एवढेच नव्हे तर, अनोळखी असलेल्या दिवंगत व्यक्तीना उद्देशूनही हे [[श्राद्ध]] करतात. जे कोणी जिवंत असतील ते वगळून इतरांच्या नावाचा उल्लेख करतात. [[पूर्व]], [[पश्चिम]], [[दक्षिण]], [[उत्तर]] या चार दिशांना चार धर्मपिंडे देण्याची पद्धत या [[श्राद्ध|श्राद्धात}} विशेषकरून आहे. चार दिशांना मृत झालेल्या ज्ञात-अज्ञात जीवांसाठी यजमान हे पिंडदान करतात.<ref name=":0" /> महालय श्राद्धात क्षणदान, अर्घ्यदान, पूजा, अग्नौकरण, पिंडदान, विकिरदान, स्वधावाचन वगैरे विधी करावयाचे असतात. योग्य तिथीवर महालय करणे अशक्य झाल्यास पुढे [[सूर्य]] [[वृश्चिक]] राशीला जाईपर्यंत कोणत्याही योग्य तिथीला महालय केला तरी चालतो.<ref name=":0" /> [[File:पितृपक्षातील श्राद्धाचा नैवेद्य.jpg|thumb|पितृपक्षातील श्राद्धाचा नैवेद्य]] ==तिथी== ===भरणी श्राद्ध=== चालू वर्षी मृत झालेल्या व्यक्तीचे [[श्राद्ध]] या पक्षातल्या [[चतुर्थी]]ला किंवा [[पंचमी]]ला [[भरणी (नक्षत्र)|भरणी नक्षत्र]] असताना करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=snrXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiHnJiDqtzkAhXiILcAHZF9Cd4Q6AEISjAF|title=Dharmasindhuḥ: "Dharmadīpikā" Viśadahindīvyakhyayā, "Sudhā" ṭippaṇyā ca samalaṅkr̥taḥ ; Dharmadīpīkākāraḥ Vasiśṭhadattamiśraḥ ; Sudāmāṭippaṇīkāraḥ Sudāmāmiśraśāstrī ; prastāvanāklekhakaḥ Sadāśivaśāstrimusalagāṁvakara|last=Upādhyāya|first=Kāśīnātha|last2=Miśra|first2=Vaśiṣṭhadatta|last3=Śāstrī|first3=Sudāmāmiśra|date=2000|publisher=Caukhambhā Saṃskr̥ta Saṃsthāna|language=hi}}</ref> ===अविधवा नवमी=== भाद्रपद वद्य नवमीला अविधवा नवमी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ue-b_OJrR1wC&pg=PA225&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjYs8n8vbnkAhWO73MBHRWFD8wQ6AEIMDAB#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80&f=false|title=Rasachandrika: Saraswat Cookery Book with Notes and Home Remedies, Useful Hints and Hindu Festivals|date=1991|publisher=Popular Prakashan|isbn=9788171542901|language=en}}</ref> या दिवशी अहेवपणी (नवरा जिवंत असताना) मृत झालेल्या स्त्रीचे [[श्राद्ध]] करण्याचा किंवा सवाष्णीला भोजन घालण्याचा प्रघात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=snrXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80++%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80++%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiO7J3H89DdAhWBq48KHWmYB1kQ6AEIJjAA|title=Dharmasindhuḥ: "Dharmadīpikā" Viśadahindīvyakhyayā, "Sudhā" ṭippaṇyā ca samalaṅkr̥taḥ ; Dharmadīpīkākāraḥ Vasiśṭhadattamiśraḥ ; Sudāmāṭippaṇīkāraḥ Sudāmāmiśraśāstrī ; prastāvanāklekhakaḥ Sadāśivaśāstrimusalagāṁvakara|last=Upādhyāya|first=Kāśīnātha|last2=Miśra|first2=Vaśiṣṭhadatta|last3=Śāstrī|first3=Sudāmāmiśra|date=२०००|publisher=Caukhambhā Saṃskr̥ta Saṃsthāna|language=हिंदी}}</ref> [[गुजरात|गुजराते]]त या नवमीला डोशी नवमी म्हणात. ===सर्वपित्री अमावास्या=== [[भाद्रपद अमावास्या|भाद्रपद अमावास्येला]] मातामह [[श्राद्ध]] (आईच्या वडिलांचे [[श्राद्ध]]) असतेच, पण या शिवाय, या दिवशी ज्यांचा मृत्युदिन नक्की माहित नाही त्या सर्वच पितरांचे [[श्राद्ध]] करण्याचाही प्रघात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QbAue3-KXAoC&q=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi4kf2h89DdAhWFp48KHRFqCsAQ6AEINTAC|title=Marāṭhī viśvakośa|date=१९७३|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FRQwAQAAIAAJ&q=pitrupaksha&dq=pitrupaksha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjwpYzondrkAhVc_XMBHe6EALQ4ChDoAQguMAE|title=People of India|last=Singh|first=Kumar Suresh|last2=India|first2=Anthropological Survey of|date=2003|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=9788185938981|language=en}}</ref>तसेच महालयातील विशिष्ट तिथींना करण्यात येणारे [[श्राद्ध]] कोणत्याही कारणाने किंवा अडचणीमुळे राहिले असेल तर ते या दिवशी करता येते. <ref name=":1" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jWQBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjTjZbavbnkAhVH6nMBHVWcAXwQ6AEISzAF|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sã̄skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> == हे ही पहा== * [[भाद्रपद]] * [[पितर]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती‎]] [[वर्ग:धार्मिक आचार]] [[वर्ग:संस्कृती]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] 5k4kuci1bkey88k3hfi1m3iib1xzsto 2707712 2707705 2026-09-03T11:56:56Z Dharmadhyaksha 28394 /* संदर्भ */ 2707712 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''पितृपक्ष''' म्हणजे भाद्रपद महिन्याचा कृष्ण पक्ष होय.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fMMyDwAAQBAJ&pg=PA55&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjz4L_O9NDdAhVMPY8KHfkRCbEQ6AEIJjAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&f=false|title=Sadhana Path September 2017: साधना पथ सप्टेंबर २०१७|last=Shashikant|date=२८-८-२०१७|publisher=Diamond Magazine Pvt. Ltd|language=हिंदी}}</ref> (मध्य प्रदेश आदी पौर्णिमान्त महिने पाळणाऱ्या प्रदेशांत हा आश्विन महिन्यातील पहिला पंधरवडा असतो.) हा [[भाद्रपद]] महिन्यातला [[कृष्ण पक्ष]] असतो. यास 'महालय' असेही नाव आहे.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=w2ABAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjtlt2IvbnkAhWr6XMBHRh0DJUQ6AEISDAE|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sã̄skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> आपल्या नातेवाइकाचा [[मृत्यू]] ज्या [[तिथी|तिथीस]] झाला असेल, त्या नातेवाइकाचे [[श्राद्ध]], पितृपक्षातील त्याच तिथीस करण्याची हिंदू परंपरा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IdJjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi89vD58NDdAhUS5o8KHUUpBJYQ6AEIZjAJ|title=Lokagītoṃ ke sandarbha aura āyāma|last=Jaina|first=Śānti|date=१९९९|publisher=Viśvavidyālya Prakāśana|language=हिंदी}}</ref> या निमित्ताने आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण केले जाते. या [[श्राद्ध]]विधीत आपल्या गोत्रातील ज्ञात-अज्ञात अशा सर्वांचे पिंडरूपाने पूजन केले जाते.<ref name=":2" /> या पक्षात [[यम]]लोकातून पितर (आपले मृत पूर्वज) आपल्या कुटुंबीयांच्या घरी वास्तव्य करण्यासाठी येतात अशी समजूत असल्याने, हा पक्ष (पंधरवडा) अशा पितृकार्याला योग्य समजला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fMMyDwAAQBAJ&pg=PA55&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83+%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjml_zdqtzkAhWE_XMBHWtgBZ0Q6AEILzAB#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%20%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&f=false|title=Sadhana Path September 2017: साधना पथ सप्टेंबर 2017|last=Shashikant|date=2017-08-28|publisher=Diamond Magazine Pvt. Ltd|language=hi}}</ref> भाद्रपद पौर्णिमेपासून अमावास्येपर्यंत रोज महालय [[श्राद्ध]] करावे असे शास्त्रवचन आहे. पण ते शक्य नसल्यास ज्या तिथीला आपला पिता मृत झाला असेल, त्या दिवशी या पक्षात सर्व पितरांच्या उद्देशाने महालय [[श्राद्ध]] करण्याचा परिपाठ आहे. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=धर्मशास्त्र का इतिहास|last=डॉ. काणे|first=पांडुरंग|publisher=अर्जुन चौबे (कश्यप)|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:श्राद्ध विधी.jpg|thumb|श्राद्धविधीतील पिंडदान]] पितृपक्षात आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण करणे विहित असल्याने अन्य शुभ कार्ये वा उत्सव या काळात न करणयाचा संकेत हिंदू धर्मशास्त्रात रूढ आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=oPUFiGRH07IC&pg=PA66&dq=pitrupaksha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjLqJubmNrkAhV4_XMBHbImCLwQ6AEIKjAA#v=onepage&q=pitrupaksha&f=false|title=Kutch in Festival and Custom|last=Dilipsinh|first=K. S.|date=2004|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124109984|language=en}}</ref> ==महत्त्व== पितरांविषयी आदर बाळगणे,त्यांच्या नावे दानधर्म करणे व त्यांना संतोष होईल अशी कृत्ये करणे हे वंशजांचे कर्तव्य आहे असे धर्मशास्त्र सांगते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=iQRuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-vIW-9dDdAhWIv48KHVCFA3k4FBDoAQg5MAM|title=Bhāratīya saṃskr̥ti kośa|last=Parvatīya|first=Līlādhara Śarmā|date=१९९५|publisher=Rājapāla|language=हिंदी}}</ref>देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । देव आणि पितर यांच्या कार्यात हेळसांड करू नये असा उपनिषदांचा आदेश आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोष खंड पाचवा|last=जोशी , होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ प्रकाशन|year=२००१ (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==विधीचे स्वरूप== महालय [[श्राद्ध|श्राद्धात]] कुटुंबातील दिवंगत व्यक्तींचे पिंडरूपाने स्मरण –पूजन करण्याची परंपरा आहे. यामध्ये दिवंगत [[आई]], [[वडील]], [[आजी]], [[आजोबा]], पणजी, पणजोबा, सावत्र नातेवाईक, भाऊ-बहीण, काका-काकू, मामा-मामी, मावशी, आत्या, सासू-सासरे, व्याही, विहीण व अन्य नातेवाईक या सर्वाना उद्देशून पिंडदान करतात. आपण विविध गुरूंकडून आयुष्यभर काहीना काही शिकत असतो, आणि काही लोकांना आपण शिकवत असतो. त्यामुळे या निमित्ताने निधन पावलेले आपले [[गुरू]] आणि शिष्य त्यांचेही आपण स्मरण करतो. आपले हितचिंतक, स्नेही, अन्य आप्त, आपल्या घरी मदतनीस म्हणून राहिलेल्या व्यक्ती, आपल्या घरातील पाळीव प्राणी हे दिवंगत असतील तर त्यांचेही यात स्मरण होते. याखेरीज जगाच्या पाठीवर दिवंगत असलेल्या आपल्या ओळखीच्या एवढेच नव्हे तर, अनोळखी असलेल्या दिवंगत व्यक्तीना उद्देशूनही हे [[श्राद्ध]] करतात. जे कोणी जिवंत असतील ते वगळून इतरांच्या नावाचा उल्लेख करतात. [[पूर्व]], [[पश्चिम]], [[दक्षिण]], [[उत्तर]] या चार दिशांना चार धर्मपिंडे देण्याची पद्धत या [[श्राद्ध|श्राद्धात}} विशेषकरून आहे. चार दिशांना मृत झालेल्या ज्ञात-अज्ञात जीवांसाठी यजमान हे पिंडदान करतात.<ref name=":0" /> महालय श्राद्धात क्षणदान, अर्घ्यदान, पूजा, अग्नौकरण, पिंडदान, विकिरदान, स्वधावाचन वगैरे विधी करावयाचे असतात. योग्य तिथीवर महालय करणे अशक्य झाल्यास पुढे [[सूर्य]] [[वृश्चिक]] राशीला जाईपर्यंत कोणत्याही योग्य तिथीला महालय केला तरी चालतो.<ref name=":0" /> [[File:पितृपक्षातील श्राद्धाचा नैवेद्य.jpg|thumb|पितृपक्षातील श्राद्धाचा नैवेद्य]] ==तिथी== ===भरणी श्राद्ध=== चालू वर्षी मृत झालेल्या व्यक्तीचे [[श्राद्ध]] या पक्षातल्या [[चतुर्थी]]ला किंवा [[पंचमी]]ला [[भरणी (नक्षत्र)|भरणी नक्षत्र]] असताना करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=snrXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiHnJiDqtzkAhXiILcAHZF9Cd4Q6AEISjAF|title=Dharmasindhuḥ: "Dharmadīpikā" Viśadahindīvyakhyayā, "Sudhā" ṭippaṇyā ca samalaṅkr̥taḥ ; Dharmadīpīkākāraḥ Vasiśṭhadattamiśraḥ ; Sudāmāṭippaṇīkāraḥ Sudāmāmiśraśāstrī ; prastāvanāklekhakaḥ Sadāśivaśāstrimusalagāṁvakara|last=Upādhyāya|first=Kāśīnātha|last2=Miśra|first2=Vaśiṣṭhadatta|last3=Śāstrī|first3=Sudāmāmiśra|date=2000|publisher=Caukhambhā Saṃskr̥ta Saṃsthāna|language=hi}}</ref> ===अविधवा नवमी=== भाद्रपद वद्य नवमीला अविधवा नवमी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ue-b_OJrR1wC&pg=PA225&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjYs8n8vbnkAhWO73MBHRWFD8wQ6AEIMDAB#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80&f=false|title=Rasachandrika: Saraswat Cookery Book with Notes and Home Remedies, Useful Hints and Hindu Festivals|date=1991|publisher=Popular Prakashan|isbn=9788171542901|language=en}}</ref> या दिवशी अहेवपणी (नवरा जिवंत असताना) मृत झालेल्या स्त्रीचे [[श्राद्ध]] करण्याचा किंवा सवाष्णीला भोजन घालण्याचा प्रघात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=snrXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80++%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%80++%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiO7J3H89DdAhWBq48KHWmYB1kQ6AEIJjAA|title=Dharmasindhuḥ: "Dharmadīpikā" Viśadahindīvyakhyayā, "Sudhā" ṭippaṇyā ca samalaṅkr̥taḥ ; Dharmadīpīkākāraḥ Vasiśṭhadattamiśraḥ ; Sudāmāṭippaṇīkāraḥ Sudāmāmiśraśāstrī ; prastāvanāklekhakaḥ Sadāśivaśāstrimusalagāṁvakara|last=Upādhyāya|first=Kāśīnātha|last2=Miśra|first2=Vaśiṣṭhadatta|last3=Śāstrī|first3=Sudāmāmiśra|date=२०००|publisher=Caukhambhā Saṃskr̥ta Saṃsthāna|language=हिंदी}}</ref> [[गुजरात|गुजराते]]त या नवमीला डोशी नवमी म्हणात. ===सर्वपित्री अमावास्या=== [[भाद्रपद अमावास्या|भाद्रपद अमावास्येला]] मातामह [[श्राद्ध]] (आईच्या वडिलांचे [[श्राद्ध]]) असतेच, पण या शिवाय, या दिवशी ज्यांचा मृत्युदिन नक्की माहित नाही त्या सर्वच पितरांचे [[श्राद्ध]] करण्याचाही प्रघात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QbAue3-KXAoC&q=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi4kf2h89DdAhWFp48KHRFqCsAQ6AEINTAC|title=Marāṭhī viśvakośa|date=१९७३|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FRQwAQAAIAAJ&q=pitrupaksha&dq=pitrupaksha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjwpYzondrkAhVc_XMBHe6EALQ4ChDoAQguMAE|title=People of India|last=Singh|first=Kumar Suresh|last2=India|first2=Anthropological Survey of|date=2003|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=9788185938981|language=en}}</ref>तसेच महालयातील विशिष्ट तिथींना करण्यात येणारे [[श्राद्ध]] कोणत्याही कारणाने किंवा अडचणीमुळे राहिले असेल तर ते या दिवशी करता येते. <ref name=":1" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jWQBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjTjZbavbnkAhVH6nMBHVWcAXwQ6AEISzAF|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sã̄skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> == हे ही पहा== * [[भाद्रपद]] * [[पितर]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती‎]] [[वर्ग:धार्मिक आचार]] [[वर्ग:संस्कृती]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] qw8lcxj33oq4v7yeauwuseg51n6inui 0 119866 2707682 2232594 2026-09-03T07:40:14Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2707682 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[हरियाणा|हरियाणा राज्याचे]] प्रशासकीय विभाग सहा आहेत. त्यापैकी हिसार विभाग एक आहे. या विभागात खालील जिल्हे येतात. * [[हिसार जिल्हा|हिसार]] * [[फतेहाबाद जिल्हा|फतेहाबाद]] * [[सिरसा जिल्हा|सिरसा]] * [[जिंद जिल्हा|जिंद]] ==हे पहा== * [[हरियाणामधील जिल्हे]] {{हरियाणा - जिल्हे}} [[वर्ग:हरियाणा]] [[वर्ग:हरियाणामधील विभाग]] t41jb45c5ag09sbjjfhd0xuhep1xl5n 0 119867 2707683 2232593 2026-09-03T07:40:35Z Dharmadhyaksha 28394 2707683 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[हरियाणा|हरियाणा राज्याचे]] प्रशासकीय विभाग सहा आहेत. त्यापैकी रोहतक विभाग एक आहे. या विभागात खालील जिल्हे येतात. * [[रोहतक जिल्हा|रोहतक]] * [[सोनीपत जिल्हा|सोनीपत]] * [[चरखी दादरी जिल्हा|चरखी दादरी]] * [[भिवानी जिल्हा|भिवानी]] * [[झज्जर जिल्हा|झज्जर]] ==हे पहा== * [[हरियाणामधील जिल्हे]] {{हरियाणा - जिल्हे}} [[वर्ग:हरियाणा]] [[वर्ग:हरियाणामधील विभाग]] 6a579c6b8fadx21x3bneam75o80wor3 0 124399 2707699 2627304 2026-09-03T11:13:16Z ~2026-47677-65 187021 दिनांक ९ ऑक्टोबर २०२४ च्या शासन निर्णयानुसार अप्पर पैनगंगा प्रकल्प इसापूर या धरणाचे नाव "आद्यक्रांतीवीर राजे नोवसाजी नाईक जलाशय" असे देण्यात आले आहे. सदर शासन निर्णय महाराष्ट्र सरकारच्या संकेतस्थळावर देण्यात आला आहे व त्याचा संगणक संकेतांक २०२४१००९१५१०२०९६२७ असा आहे. पैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात राजे नोवसाजी नाईक व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी वीस (१७९९-१८१९) वर्षाहून अधिक काळ निझाम व ब्रिटिशांविरोधात निकराचा लढा लढला असल्यामुळे त्यांच्या स्मरणार्थ ह्या धरणाचे नामकरण करण्यात आले आहे. 2707699 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धरण | नाव = इसापूर धरण | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = {{लेखनाव}} | अधिकृत_नाव = {{लेखनाव}} | उद्देश = सिंचन | नदी_प्रवाह_नावे = | स्थान = | वार्षिक_पाऊस = | लांबी = | उंची = | रुंदी = | बांधकाम_आरंभ = | उद्घाटन = | पाडले = | खर्च = | ओलिताखालील_क्षेत्रफळ = | जलाशय = | जलाशय_क्षमता = | जलसंधारण_क्षेत्रफळ = | जलाशय_क्षेत्रफळ = | स्थापित_उत्पादनक्षमता = | टर्बाइने = | महत्तम_उत्पादनक्षमता = | वार्षिक_विद्युतनिर्मिती = | पुलाचा_प्रकार = | पुलाची_रुंदी = | पूल_क्लिअरन्स = | दैनंदिन_वाहतूक = | पुलाचा_टोल = | पूल_आयडी = | नकाशा_क्यू = | नकाशा_चित्र = | नकाशा_रुंदी = | नकाशा_शीर्षक = | भौगोलिक_निर्देशांक = | अक्षांश = | रेखांश = | व्यवस्थापन = | संकेतस्थळ = | संकीर्ण = }} भारतातील [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[हिंगोली]] आणि [[यवतमाळ]] ह्या दोन जिल्ह्यांच्या सीमेवर [[पुसद]] तालुक्यातील [[इसापुर]] गावानजीक हे धरण [[पैनगंगा नदी]]च्या स्रोताकडुन-मुखाकडचं पहिलं मातीचे मोठे धरण आहे. (या अगोदर पेनटाकळी धरण आहे) दिनांक ९ ऑक्टोबर २०२४ च्या शासन निर्णयानुसार अप्पर पैनगंगा प्रकल्प इसापूर या धरणाचे नाव "आद्यक्रांतीवीर राजे नोवसाजी नाईक जलाशय" असे करण्यात आले आहे. सदर शासन निर्णय महाराष्ट्र सरकारच्या संकेतस्थळावर देण्यात आला आहे व त्याचा संगणक संकेतांक २०२४१००९१५१०२०९६२७ असा आहे. पैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात राजे नोवसाजी नाईक व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी वीस (१७९९-१८१९) वर्षाहून अधिक काळ निझाम व ब्रिटिशांविरोधात निकराचा लढा लढला असल्यामुळे त्यांच्या स्मरणार्थ ह्या धरणाचे नामकरण करण्यात आले आहे. पहा : [[महाराष्ट्रातील जिल्हावार नद्या]] पहा : [[महाराष्ट्रातील जिल्हावार धरणे]] {{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}} इसापुर धरण हे एक संपुर्ण मातीचे धरण असुन. या करीता जवळ जवळ ४५ गाव संपादीत केली गेली आहे. सदर प्रकल्पास पूर्वी [[पूर्णा प्रकल्प]] म्हणून ही ओळखले जात असे. या धरणाच्या कामा करीता १२ गावे हिंगोली जिल्ह्यातील, १३ गावे यवतमाळ जिल्ह्यातील व उर्वरित उजाड गावे घेऊन धरण बांधण्यात आले आहे. क्षेत्रफळ :- क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने इसापुर धरण हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [संपूर्ण मातीच्या धरणा]] पैकी सर्वात मोठे धरण आहे. याची चतुसीमा पूर्व- पश्चिम ३० किमी तर उत्तर-दक्षीण ८ किमी आहे. उपयोग:- सदर धरणाच्या जलाशयाचा उपयोग प्रामुख्याने शेतीच्या सिंचना साठी होतो. जवळच्या कळमनुरी तालुक्यात पेयजल उपलब्ध करण्यासाठी सुद्धा या जलाशयाचा उपयोग होतो. सदर धरण विदर्भातील असुन योग्य व्यवस्थापना अभावी यवतमाळ जिल्ह्यापेक्षा मराठवाड्यातील हिंगोली व नांदेड परीसरातील शेतीसाठी संचयीत पाण्याचा वापर जास्त प्रमाणात होतो. [[मेहकर]] तालुक्यातील टाकळी जवळ [[पेनटाकळी]] नावाने छोटे धरण बनविले गेल्यामुळे ते धरण पूर्ण भरल्यानंतरच इसापुर धरनात पाणी संचयन सुरू होते. पर्यटन:- सदर धरण व जवळील प्रदेश राज्यातील एक चांगले पर्यटन स्थळ आहे परंतु या कडे शासनाचे दुर्लक्ष झाले आहे. राजकीय उदासिनते मुळे पर्यटनास वाव असुन सुद्धा पुरेसा फायदा महसुल विभाग किंवा स्थानिकांस होत नाही. शासनाने जलाशय सभोवती [[इसापुर पक्षी अभयारण्य]] व नंतर [[इसापुर प्राणी अभयारण्य]] प्रकल्पास सुरुवात केली असल्याने जलाशया सभोवताली वेगवेगळे पक्षी, व प्राणी सहज पाहता येतात. गावा लगत मुस्लिम संत (पिर)" फक्रोद्दिन चिश्ती उर्फ [[फकिर शाह" बाबा]] दरगाह आहे. संदल १६ फेब्रुवारी व ११ एप्रिल ला असतो; तरी भाविक भक्त, श्रद्धाळु नेहमी येत असतात. धरणाच्या भिंतीला लागुन [[सातेफळ हनुमान मन्दिर]] असुन जवळच [[सैलानीबाग]] येथे (केटी खान) [[कासीम खान गांजापुरी]] च्या शेतात [[सैलानी दरबार दर्गाह]] आहे. जवळच्या जंगलात तिन्ही बाजु ने जलाशय व एक बाजुस जमीन असलेल्या ठिकानी महादेवाचे जागृत [[अंचुळेश्वर मंदीर]] आहे. राहण्याची व्यवस्था:- राहण्यासाठी शासकीय विश्राम गृह असुन; गावातही भाड्याने खोल्या मिळतात. दळणवळण:- जवळचे रेल्वे स्थानक रेल्वे स्थानक [[हिंगोली]] ३० किमी अंतरावर आहे. [[नांदेड]] पासून ८० किमी [[पुसद]], [[हदगांव]] व [[उमरखेड]] पासून थेट बस चालु आहे. राज्यमहामार्ग पाहुनी 3 किमी अंतरावर असलेल्या या परिसरात बससेवा उपलब्ध आहे. खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. {{महाराष्ट्रातील धरणे}} [[वर्ग:नांदेड जिल्हा]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील धरणे]] [[वर्ग:अत्यंत छोटी पाने]] r0fgggyjyb7rmkxjfdx3vld8x26fi52 0 142258 2707691 2705049 2026-09-03T08:48:04Z Ketaki Modak 21590 पहिला संदर्भ नोंदवला. 2707691 wikitext text/x-wiki '''संत विसोबा खेचर - हे [[ नामदेव|संत नामदेवांचे]] गुरू होते.''' {{माहितीचौकट हिंदू संत| नाव=संत विसोबा खेचर | मूळ_पूर्ण_नाव=विश्वनाथ महामुनी ( सोनार )| उपास्यदैवत=पूर्वीचे शिव नंतर [[विठ्ठल]]| गुरू=चांगदेव नंतर मुक्ताई| शिष्य=[[नामदेव |संत नामदेव महाराज]].| पंथ=[[वारकरी]], वैष्णव संप्रदाय| साहित्यरचना=षडूस्थळी व अभंग रचना| भाषा=मराठी| कार्य=समाज उद्धार| वडील_नाव=| आई_नाव=}} == जीवन == शैवागमा वरती 'षट्स्थल' हा ग्रंथ व अनेक अभंग रचना विसोबा खेचर यांनी केलेल्या आहेत. संत विसोबा खेचर हे मुळचे छ.संभाजीनगर जिल्ह्यातील मुंगी पैठण गावचे नाईक किंवा सराफ. ते मुळ पांचाळ सुवर्णकार समाजातील होते.<ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> रा. चि. ढेरे यांनी विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तकात विसोबा हे पांचाळांमधील सोनार समाजाचे होते असे दाखवून दिले आहे. त्यांचे मुळ नाव विश्वनाथ महामुनी ( सोनार ) असे होते. विसा सोनार असा ही उल्लेख आढळतो. त्यांनी लिहिलेल्या षट्स्थळ वा षडूस्याथळी या शैवागम ग्रंथात स्वतः ते सांगतात आणि विश्व ब्राह्मण वा शैव ब्राह्मण व विश्वकर्मांचा आचार्य असल्याचा उल्लेख करतात. परंतु काही लोक त्यांना लिंगायत जंगम, ब्राह्मण, चाटी, शिंपी समाजाचे समजतात. मुंगी गाव सोडून ते अलंकापुर ( आळंदी ) येथे चाटीचा ( कपडे विकण्याचा ) व्यवसाय करू लागले. संत [[ज्ञानेश्वर|ज्ञानदेवां]]<nowiki/>ना मांडे भाजण्यासाठी मडके मिळू दिले नाही. संत ज्ञानदेवांचा अधिकार कळाल्यानंतर संत [[मुक्ताबाई|मुक्ताईं]]<nowiki/>चा उपदेश घेऊन जुनाट शैव पीठ अमर्दकपुर म्हणजे आत्ताचे ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढे नागनाथ]] येथे वात्स्व्य करू लागले. याचं ठिकाणी संत नामदेवांना गुरू मंत्र दिला. शैव नाथ पंथातील नागनाथा वा चांगदेवा कडून जंगम दिक्षा, संत चांगदेवाकडून योग दिक्षा प्राप्त केल्या होत्या. ते मुळात शैव होते नंतर वारकरी संप्रदायाशी संबंध आला. त्यासाठी त्यांनी शिल्पशास्त्र या ग्रंथाचा आधार घेतला आहे. संत नामदेवांच्या अभंगातून उपलब्ध संदर्भाच्या आधारे असे म्हणता येते की बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील आठवे प्रसिद्ध स्थान औंढ्या नागनाथ हे विसोबांचे मूळ गाव असावे. औंढ्या नागनाथ हे पंढरपूरापासून ३६६ किलोमीटर दूर हिंगोली जिल्ह्यात आहे. संत नामदेवांनी तिथे जाऊन विसोबांची भेट घेतली तेव्हा ते मंदिरातील शिवलिंगावर पाय ठेवून निवांत झोपले होते. त्यांना विचारल्यावर ते उत्तरले ‘जिथे देव नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव’. यावर विचार करताना नामदेवांना साक्षात्कार झाला, ‘देवाविण ठाव रिता कोठे’. या घटनेने डोळे उघडलेल्या नामदेवांना विसोबांनी सर्वव्यापी निर्गुण निराकार परमेश्वराची जाणीव करून दिली. त्यामुळेच नामदेवांनी आपल्या अनेक अभंगातून विसोबांचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केलेला आढळतो. पुढे ‘द्वादशीचे गावी जाहला उपदेश’ असे नामदेवांनी म्हणले आहे. द्वादशीचे गाव म्हणजे बार्शी होय. या बार्शी (जि. सोलापूर) येथे विसोबांची समाधी आहे. ही समाधी शके १२३१ (सन १३०९) मध्ये घेण्यात आली. तेरावे शतक वारकरी संप्रदायातील आद्यसंत. महान योगी. खेचर हे आडनाव नव्हे. देह आकाशगमन करण्याइतका हलका, तरल करण्याची सिद्धी प्राप्त असलेला योगी म्हणजे खेचर. योगमार्गात खेचरी मुद्रेला विशेष महत्त्व असते. त्या टप्प्यावर पोहोचलेला, खेचरी विद्या प्राप्त असल्याने त्यांना खेचर हे उपाख्य प्राप्त झाले. खेचर म्हणजे गाढव, योगी, मुक्त पुरुष. या अर्थाने खेचर हे उपनाम मिळाले असावे. विसोबांची ज्ञाती व व्यवसाय याबाबत मतभिन्नता आहे. संतचरित्रकार महिपतींच्या भक्तविजय ग्रंथात ते चाटी म्हणजे कापडव्यापार करणारे ब्राह्मण मानले आहेत. आंबेजोगाई येथील दत्तसंप्रदायी कवी दासो दिगंबर यांच्या संतविजय ग्रंथात विसोबा खेचर जाण | राहे मुंगीमाजी आपण | ख्रिस्तीचा उदीम करून | काळक्रमण करितसे | असा उल्लेख आहे. ख्रिस्ती म्हणजे सावकारी करणारा व्यापारी. परंतु याबाबत विश्वसनीय माहिती हाती लागत नाही. जेव्हा जेव्हा दुष्काळ पडत असते तेव्हा तेव्हा विसोबा सराफांच्या जवळ जे काही असेल ते दुष्काळपीड़ितांना वाटून देत. असे असूनही अनेक लोक भुकेने प्राण सोडत. विसोवांनी विचार केला की माझी एवढी पत आहे की मला कुणीही कर्ज देईल. का न कर्ज काढून भुकेल्यांचे पोट भरू? जेव्हा अकाल संपेल तेव्हा ते कर्ज फेडता येईल. त्यांच्या पत्नीलाही हा विचार पसंत पडला. विसोवांनी एका पठाणाकडून कर्ज घेतले, आणि त्यातून अन्न विकत घेऊन ते भुकेलेल्यांना वाटू लागले. कुणीतरी चुगली केली आणि पठाणाला विसोवा दिवाळखोर झाल्याची बातमी कळवली. पठाण बिथरला आणि त्याने विसोवा सराफांना सात दिवसाच्या आत कर्जाची परतफेड करायला सांगितले. मुसलमानी राजवटीत पठाणांचेच म्हणणॆे ऐकले जात असे, न्याय वगैरे काही नव्हता. विसोवा सराफांच्याकडे काहीच नव्हते, ते कुठून कर्ज फेडणार? जेव्हा कर्ज चुकवण्याची काहीही व्यवस्था होऊ शकली नाही, तेव्हा पठाण विसोवा सराफांवर क्रूर अत्याचार करून त्यांना अपमानित करू लागला. विसोवांनी सर्व मुकाटपणे सहन केले. ते फक्त एवढेच सांगत की 'मी आपले कर्ज घेतले आहे, जेव्हा जमेल तेव्हा मी ते सव्याज फेडीन.' विसोवा सराफांचे हाल पाहून विसोवांच्या मुनीमाने आपली सर्व स्थावर मालमत्ता विकून व जवळची सर्व पुंजी देऊन पठाणाचे कर्ज फेडले. त्यानंतर तो मुनीम विसोवा सराफांच्या साथीने परोपकार करू लागला आणि ईश्वर भक्तीत रममाण झाला. महिपतबुवा ताहराबादकर यांनी विसोवा सराफांचे ओवीबद्ध चरित्र लिहिले आहे. विसोबा खेचर लिखित शडूस्छळी (षट्‌स्थळ) ग्रंथाच्या हस्तलिखिताचा शोध ज्येष्ठ संशोधन रा.चि.ढेरे यांना सासवड येथील सोपानदेव समाधी मंदिरातील कागदपत्रांच्या गठोळ्यात १९६९ मध्ये लागला. या ग्रंथात विसोबा खेचरांची गुरुपरंपरा आदिनाथ – मत्येंद्रनाथ – गोरक्षनाथ – मुक्ताई – चांगा वटेश्र्वर – कृष्णनाथ (रामकृष्णनाथ) – खेचर विसा अशी आलेली आहे. या परंपरेतील मुक्ताई म्हणजे ज्ञानेश्वरभगिनी मुक्ताबाई नव्हे. या ६७७ ओवीसंख्या व तीन अध्याय (विभाग) असलेल्या ग्रंथात वीरशैव तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडते. त्यामुळे वीरशैव लिंगायतांमध्ये या ग्रंथाला महत्त्व आहे. श्री नामदेव महाराज गाथामध्ये विसोबांचे दोन अभंग आढळतात. विसोबा- नामदेवांचे नाते गुरुशिष्यापेक्षा सख्यत्वाचे / मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी विसोबांचा काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला, तरी त्यांनी विसोबांचा योगमार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबाच पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आढळतात. विसोबा खेचर आणि नामदेव यांची भेट पंढरपूर तालुक्यातील कोर्टी येथील श्री सप्तकोटेश्वर मंदिरातील शिवपिंडी संत नामदेव महाराज यांची भेट झाली काही ठिकाणी औंढा नागनाथ या ठिकाणी सांगतात. पांडुरंगाच्या सांगण्याप्रमाणे नामदेव महाराज विसोबा खेचर यांना भेटण्यासाठी गेले. ते एका ज्योतिर्लिंग मंदिरात त्यांचे सद्गुरू विसोबा खेचर पाय पसरून बसले होते. त्यांची अवस्था स्वीकार वृद्ध पुरुषाप्रमाणे होती. ज्यांच्या अंगाला ठिकाणी जखमा झाल्या होत्या आणि त्यातून पू वाहत होता. त्यांच्या अंगावर असलेल्या सर्व जखमां वरून माशा फिरत होत्या. तसेच त्यांच्या अंगातून दुर्गंधी सुटली होती. पायात तेलाने मढवलेल्या वाहना असून शंकराच्या पिंडीवर त्यांनी आपले चरण ठेवले होते. आपल्या भावी सद्गुरूंची अशी दुरावस्था पाहून नामदेव महाराजांना खूप दुःख झाले; पण संत विसोबा खेचर नाटकच करत होते. हे नामदेव महाराजांना माहित नव्हते. नामदेव महाराज संत विसोबा यांच्यापाशी गेले आणि म्हणाले अहो तुम्ही शंकराच्या पिंडीवर पाय ठेवून बसला आहात. चला, उठून बसा नीट त्यावर संत विसोबा खेचर नामदेव महाराजांना म्हणाले, “बाबारे काय करू? इतका देह क्षीण झाला आहे कि मी हलू शकत नाही. ती वात्रट मुला आली आणि त्यांनी माझे पाय धरले व पिंडीवर नेऊन ठेवले. पाय हलवायचे सुद्धा त्राण उरले नाहीत. त्यामुळे तूच आता माझ्यावर कृपा कर आणि जिथे पिंडी नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव. नामदेव महाराजांना त्यांचे बोलणे स्वभाविक वाटले आणि त्यांनी त्यांचे चरण उचलून बाजूला केले. तर तिथे पुन्हा पिंडी तयार झाली. ज्या दिशेने पाय हलवावीत त्या दिशेने पिंड निर्माण होत असे. हा सर्व चमत्कार पाहून नामदेव महाराज आश्चर्यचकित झाले. श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या परिसरात असलेल्या या शिवपिंड म्हणजे नामदेव महाराजांना संत विसोबा नि ईश्वर सर्वत्र असल्याची अनुभूती दिल्याचे पवित्र स्थान आहे. जेव्हा नामदेव महाराजांनी आश्चर्याने विसोबाकडे पाहिले, तेव्हा त्यांच्या शरीराची सर्व दुर्गंधी नाहीशी झाली होती. अगदी तप्त मुद्रांकित ब्राह्मण असे एकदम तेजस्वी शरीर नामदेव महाराजांना दिसले. संत विसोबा यांनी नामदेव महाराजांच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्यावेळी नामदेव महाराजांना सगळीकडे पांडुरंग पांडुरंग दिसायला लागले. पांडुरंगांनी सांगितल्याप्रमाणे खरोखर हे अधिकारी पुरुष आहेत. याची खात्री पटताच नामदेव महाराजांनी ताबडतोब संत विसोबा यांचे चरण धरले आणि त्यांच्या चरणावर मस्तक ठेवून त्यांना वंदन केले. श्री नामदेव महाराज गाथेमध्ये विषयांचे दोन अभंग आपल्याला पहायला मिळतात. विसोबा नामदेवांचे नाते गुरू शिक्षणापेक्षा सदस्यत्वाचे, मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला तरी त्यांनी विसोबांचा योग्य मार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबा पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आपल्याला आढळतात. == संदर्भ == {{वारकरी संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] n4phvidteglx7g557csakb5ul2jb994 2707692 2707691 2026-09-03T08:55:35Z Ketaki Modak 21590 2707692 wikitext text/x-wiki '''संत विसोबा खेचर -''' हे संत [[नामदेव|नामदेवां]]<nowiki/>चे गुरू होते. महान योगी म्हणून विख्यात आहेत. शैवागमावरती 'षट्स्थल' हा ग्रंथ व अनेक अभंग रचना विसोबा खेचर यांनी केलेल्या आहेत. {{माहितीचौकट हिंदू संत| नाव=संत विसोबा खेचर | मूळ_पूर्ण_नाव=विश्वनाथ महामुनी ( सोनार )| उपास्यदैवत=पूर्वीचे शिव नंतर [[विठ्ठल]]| गुरू=चांगदेव नंतर मुक्ताई| शिष्य=[[नामदेव |संत नामदेव महाराज]].| पंथ=[[वारकरी]], वैष्णव संप्रदाय| साहित्यरचना=षडूस्थळी व अभंग रचना| भाषा=मराठी| कार्य=समाज उद्धार| वडील_नाव=| आई_नाव=}} == जीवन == संत विसोबा खेचर हे मुळचे छ.संभाजीनगर जिल्ह्यातील मुंगी पैठण गावचे नाईक किंवा सराफ. ते मुळ पांचाळ सुवर्णकार समाजातील होते.<ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> रा. चि. ढेरे यांनी विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तकात विसोबा हे पांचाळांमधील सोनार समाजाचे होते असे दाखवून दिले आहे. त्यासाठी त्यांनी शिल्पशास्त्र या ग्रंथाचा आधार घेतला आहे. त्यांचे मुळ नाव विश्वनाथ महामुनी ( सोनार ) असे होते. विसा सोनार असा ही उल्लेख आढळतो. त्यांनी लिहिलेल्या षट्स्थळ वा षडूस्याथळी या शैवागम ग्रंथात स्वतः ते सांगतात आणि विश्व ब्राह्मण वा शैव ब्राह्मण व विश्वकर्मांचा आचार्य असल्याचा उल्लेख करतात. परंतु काही लोक त्यांना लिंगायत जंगम, ब्राह्मण, चाटी, शिंपी समाजाचे समजतात. मुंगी गाव सोडून ते अलंकापुर ( आळंदी ) येथे चाटीचा ( कपडे विकण्याचा ) व्यवसाय करू लागले. संत [[ज्ञानेश्वर|ज्ञानदेवां]]<nowiki/>ना मांडे भाजण्यासाठी मडके मिळू दिले नाही. संत ज्ञानदेवांचा अधिकार कळाल्यानंतर संत [[मुक्ताबाई|मुक्ताईं]]<nowiki/>चा उपदेश घेऊन जुनाट शैव पीठ अमर्दकपुर म्हणजे आत्ताचे ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढे नागनाथ]] येथे वात्स्व्य करू लागले. याचं ठिकाणी संत नामदेवांना गुरू मंत्र दिला. शैव नाथ पंथातील नागनाथा वा चांगदेवा कडून जंगम दिक्षा, संत चांगदेवाकडून योग दिक्षा प्राप्त केल्या होत्या. ते मुळात शैव होते नंतर वारकरी संप्रदायाशी संबंध आला. संत नामदेवांच्या अभंगातून उपलब्ध संदर्भाच्या आधारे असे म्हणता येते की बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील आठवे प्रसिद्ध स्थान औंढ्या नागनाथ हे विसोबांचे मूळ गाव असावे. औंढ्या नागनाथ हे पंढरपूरापासून ३६६ किलोमीटर दूर हिंगोली जिल्ह्यात आहे. संत नामदेवांनी तिथे जाऊन विसोबांची भेट घेतली तेव्हा ते मंदिरातील शिवलिंगावर पाय ठेवून निवांत झोपले होते. त्यांना विचारल्यावर ते उत्तरले ‘जिथे देव नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव’. यावर विचार करताना नामदेवांना साक्षात्कार झाला, ‘देवाविण ठाव रिता कोठे’. या घटनेने डोळे उघडलेल्या नामदेवांना विसोबांनी सर्वव्यापी निर्गुण निराकार परमेश्वराची जाणीव करून दिली. त्यामुळेच नामदेवांनी आपल्या अनेक अभंगातून विसोबांचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केलेला आढळतो. पुढे ‘द्वादशीचे गावी जाहला उपदेश’ असे नामदेवांनी म्हणले आहे. द्वादशीचे गाव म्हणजे बार्शी होय. या बार्शी (जि. सोलापूर) येथे विसोबांची समाधी आहे. ही समाधी शके १२३१ (सन १३०९) मध्ये घेण्यात आली. == खेचर म्हणजे काय? == खेचर हे आडनाव नव्हे. देह आकाशगमन करण्याइतका हलका, तरल करण्याची सिद्धी प्राप्त असलेला योगी म्हणजे खेचर. योगमार्गात खेचरी मुद्रेला विशेष महत्त्व असते. त्या टप्प्यावर पोहोचलेला, खेचरी विद्या प्राप्त असल्याने त्यांना खेचर हे उपाख्य प्राप्त झाले. खेचर म्हणजे गाढव, योगी, मुक्त पुरुष. या अर्थाने खेचर हे उपनाम मिळाले असावे. == व्यवसाय == विसोबांची ज्ञाती व व्यवसाय याबाबत मतभिन्नता आहे. महिपतबुवा ताहराबादकर यांनी विसोवा सराफांचे ओवीबद्ध चरित्र लिहिले आहे. संतचरित्रकार [[महिपती|महिपतींच्या]] भक्तविजय ग्रंथात ते चाटी म्हणजे कापडव्यापार करणारे ब्राह्मण मानले आहेत. आंबेजोगाई येथील दत्तसंप्रदायी कवी [[दासो दिगंबर देशपांडे|दासो दिगंबर]] यांच्या संतविजय ग्रंथात 'विसोबा खेचर जाण | राहे मुंगीमाजी आपण | ख्रिस्तीचा उदीम करून | काळक्रमण करितसे |' असा उल्लेख आहे. ख्रिस्ती म्हणजे सावकारी करणारा व्यापारी. परंतु याबाबत विश्वसनीय माहिती हाती लागत नाही. जेव्हा जेव्हा दुष्काळ पडत असते तेव्हा तेव्हा विसोबा सराफांच्या जवळ जे काही असेल ते दुष्काळपीड़ितांना वाटून देत. असे असूनही अनेक लोक भुकेने प्राण सोडत. विसोवांनी विचार केला की माझी एवढी पत आहे की मला कुणीही कर्ज देईल. का न कर्ज काढून भुकेल्यांचे पोट भरू? जेव्हा अकाल संपेल तेव्हा ते कर्ज फेडता येईल. त्यांच्या पत्नीलाही हा विचार पसंत पडला. विसोवांनी एका पठाणाकडून कर्ज घेतले, आणि त्यातून अन्न विकत घेऊन ते भुकेलेल्यांना वाटू लागले. कुणीतरी चुगली केली आणि पठाणाला विसोवा दिवाळखोर झाल्याची बातमी कळवली. पठाण बिथरला आणि त्याने विसोवा सराफांना सात दिवसाच्या आत कर्जाची परतफेड करायला सांगितले. मुसलमानी राजवटीत पठाणांचेच म्हणणॆे ऐकले जात असे, न्याय वगैरे काही नव्हता. विसोवा सराफांच्याकडे काहीच नव्हते, ते कुठून कर्ज फेडणार? जेव्हा कर्ज चुकवण्याची काहीही व्यवस्था होऊ शकली नाही, तेव्हा पठाण विसोवा सराफांवर क्रूर अत्याचार करून त्यांना अपमानित करू लागला. विसोवांनी सर्व मुकाटपणे सहन केले. ते फक्त एवढेच सांगत की 'मी आपले कर्ज घेतले आहे, जेव्हा जमेल तेव्हा मी ते सव्याज फेडीन.' विसोवा सराफांचे हाल पाहून विसोवांच्या मुनीमाने आपली सर्व स्थावर मालमत्ता विकून व जवळची सर्व पुंजी देऊन पठाणाचे कर्ज फेडले. त्यानंतर तो मुनीम विसोवा सराफांच्या साथीने परोपकार करू लागला आणि ईश्वर भक्तीत रममाण झाला. {{संदर्भ हवा}} == लेखन == विसोबा खेचर लिखित शडूस्छळी (षट्‌स्थळ) ग्रंथाच्या हस्तलिखिताचा शोध ज्येष्ठ संशोधक [[रामचंद्र चिंतामण ढेरे|रा.चि.ढेरे]] यांना सासवड येथील [[सोपानदेव]] समाधी मंदिरातील कागदपत्रांच्या गठोळ्यात १९६९ मध्ये लागला. या ग्रंथात विसोबा खेचरांची गुरुपरंपरा आदिनाथ – [[मच्छिंद्रनाथ|मत्येंद्रनाथ]] – [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] – [[मुक्ताबाई|मुक्ताई]] – [[चांगदेव|चांगा वटेश्र्वर]] – कृष्णनाथ (रामकृष्णनाथ) – खेचर विसा अशी आलेली आहे. या ६७७ ओवीसंख्या व तीन अध्याय (विभाग) असलेल्या ग्रंथात [[वीरशैव]] तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडते. त्यामुळे वीरशैव लिंगायतांमध्ये या ग्रंथाला महत्त्व आहे. श्री नामदेव महाराज गाथामध्ये विसोबांचे दोन अभंग आढळतात. विसोबा- नामदेवांचे नाते गुरुशिष्यापेक्षा सख्यत्वाचे / मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी विसोबांचा काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला, तरी त्यांनी विसोबांचा योगमार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबाच पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आढळतात. == विसोबा खेचर आणि नामदेव यांची भेट == पंढरपूर तालुक्यातील कोर्टी येथील श्री सप्तकोटेश्वर मंदिरातील शिवपिंडी संत नामदेव महाराज यांची भेट झाली काही ठिकाणी औंढा नागनाथ या ठिकाणी सांगतात. पांडुरंगाच्या सांगण्याप्रमाणे नामदेव महाराज विसोबा खेचर यांना भेटण्यासाठी गेले. ते एका ज्योतिर्लिंग मंदिरात त्यांचे सद्गुरू विसोबा खेचर पाय पसरून बसले होते. त्यांची अवस्था स्वीकार वृद्ध पुरुषाप्रमाणे होती. ज्यांच्या अंगाला ठिकाणी जखमा झाल्या होत्या आणि त्यातून पू वाहत होता. त्यांच्या अंगावर असलेल्या सर्व जखमां वरून माशा फिरत होत्या. तसेच त्यांच्या अंगातून दुर्गंधी सुटली होती. पायात तेलाने मढवलेल्या वाहना असून शंकराच्या पिंडीवर त्यांनी आपले चरण ठेवले होते. आपल्या भावी सद्गुरूंची अशी दुरावस्था पाहून नामदेव महाराजांना खूप दुःख झाले; पण संत विसोबा खेचर नाटकच करत होते. हे नामदेव महाराजांना माहित नव्हते. नामदेव महाराज संत विसोबा यांच्यापाशी गेले आणि म्हणाले अहो तुम्ही शंकराच्या पिंडीवर पाय ठेवून बसला आहात. चला, उठून बसा नीट त्यावर संत विसोबा खेचर नामदेव महाराजांना म्हणाले, “बाबारे काय करू? इतका देह क्षीण झाला आहे कि मी हलू शकत नाही. ती वात्रट मुला आली आणि त्यांनी माझे पाय धरले व पिंडीवर नेऊन ठेवले. पाय हलवायचे सुद्धा त्राण उरले नाहीत. त्यामुळे तूच आता माझ्यावर कृपा कर आणि जिथे पिंडी नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव. नामदेव महाराजांना त्यांचे बोलणे स्वभाविक वाटले आणि त्यांनी त्यांचे चरण उचलून बाजूला केले. तर तिथे पुन्हा पिंडी तयार झाली. ज्या दिशेने पाय हलवावीत त्या दिशेने पिंड निर्माण होत असे. हा सर्व चमत्कार पाहून नामदेव महाराज आश्चर्यचकित झाले. श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या परिसरात असलेल्या या शिवपिंड म्हणजे नामदेव महाराजांना संत विसोबा नि ईश्वर सर्वत्र असल्याची अनुभूती दिल्याचे पवित्र स्थान आहे. जेव्हा नामदेव महाराजांनी आश्चर्याने विसोबाकडे पाहिले, तेव्हा त्यांच्या शरीराची सर्व दुर्गंधी नाहीशी झाली होती. अगदी तप्त मुद्रांकित ब्राह्मण असे एकदम तेजस्वी शरीर नामदेव महाराजांना दिसले. संत विसोबा यांनी नामदेव महाराजांच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्यावेळी नामदेव महाराजांना सगळीकडे पांडुरंग पांडुरंग दिसायला लागले. पांडुरंगांनी सांगितल्याप्रमाणे खरोखर हे अधिकारी पुरुष आहेत. याची खात्री पटताच नामदेव महाराजांनी ताबडतोब संत विसोबा यांचे चरण धरले आणि त्यांच्या चरणावर मस्तक ठेवून त्यांना वंदन केले. श्री नामदेव महाराज गाथेमध्ये विषयांचे दोन अभंग आपल्याला पहायला मिळतात. विसोबा नामदेवांचे नाते गुरू शिक्षणापेक्षा सदस्यत्वाचे, मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला तरी त्यांनी विसोबांचा योग्य मार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबा पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आपल्याला आढळतात. == संदर्भ == {{वारकरी संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] fxvxriqwqfca9p3tle8o8dup855bv35 2707693 2707692 2026-09-03T09:10:31Z Ketaki Modak 21590 पुनरावृत्ती काढली. 2707693 wikitext text/x-wiki '''संत विसोबा खेचर -''' हे संत [[नामदेव|नामदेवां]]<nowiki/>चे गुरू होते. महान योगी म्हणून विख्यात आहेत. शैवागमावरती 'षट्स्थल' हा ग्रंथ व अनेक अभंग रचना विसोबा खेचर यांनी केलेल्या आहेत. {{माहितीचौकट हिंदू संत| नाव=संत विसोबा खेचर | मूळ_पूर्ण_नाव=विश्वनाथ महामुनी ( सोनार )| उपास्यदैवत=पूर्वीचे शिव नंतर [[विठ्ठल]]| गुरू=चांगदेव नंतर मुक्ताई| शिष्य=[[नामदेव |संत नामदेव महाराज]].| पंथ=[[वारकरी]], वैष्णव संप्रदाय| साहित्यरचना=षडूस्थळी व अभंग रचना| भाषा=मराठी| कार्य=समाज उद्धार| वडील_नाव=| आई_नाव=}} == जीवन == संत विसोबा खेचर हे मुळचे छ.संभाजीनगर जिल्ह्यातील मुंगी पैठण गावचे नाईक किंवा सराफ. ते मुळ पांचाळ सुवर्णकार समाजातील होते.<ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> रा. चि. ढेरे यांनी विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तकात विसोबा हे पांचाळांमधील सोनार समाजाचे होते असे दाखवून दिले आहे. त्यासाठी त्यांनी शिल्पशास्त्र या ग्रंथाचा आधार घेतला आहे. त्यांचे मुळ नाव विश्वनाथ महामुनी ( सोनार ) असे होते. विसा सोनार असा ही उल्लेख आढळतो. त्यांनी लिहिलेल्या षट्स्थळ वा षडूस्याथळी या शैवागम ग्रंथात स्वतः ते सांगतात आणि विश्व ब्राह्मण वा शैव ब्राह्मण व विश्वकर्मांचा आचार्य असल्याचा उल्लेख करतात. परंतु काही लोक त्यांना लिंगायत जंगम, ब्राह्मण, चाटी, शिंपी समाजाचे समजतात. मुंगी गाव सोडून ते अलंकापुर ( आळंदी ) येथे चाटीचा ( कपडे विकण्याचा ) व्यवसाय करू लागले. संत [[ज्ञानेश्वर|ज्ञानदेवां]]<nowiki/>ना मांडे भाजण्यासाठी मडके मिळू दिले नाही. संत ज्ञानदेवांचा अधिकार कळाल्यानंतर संत [[मुक्ताबाई|मुक्ताईं]]<nowiki/>चा उपदेश घेऊन जुनाट शैव पीठ अमर्दकपुर म्हणजे आत्ताचे ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढे नागनाथ]] येथे वात्स्व्य करू लागले. याचं ठिकाणी संत नामदेवांना गुरू मंत्र दिला. शैव नाथ पंथातील नागनाथा वा चांगदेवा कडून जंगम दिक्षा, संत चांगदेवाकडून योग दिक्षा प्राप्त केल्या होत्या. ते मुळात शैव होते नंतर वारकरी संप्रदायाशी संबंध आला. संत नामदेवांच्या अभंगातून उपलब्ध संदर्भाच्या आधारे असे म्हणता येते की बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील आठवे प्रसिद्ध स्थान औंढ्या नागनाथ हे विसोबांचे मूळ गाव असावे. औंढ्या नागनाथ हे पंढरपूरापासून ३६६ किलोमीटर दूर हिंगोली जिल्ह्यात आहे. संत नामदेवांनी तिथे जाऊन विसोबांची भेट घेतली तेव्हा ते मंदिरातील शिवलिंगावर पाय ठेवून निवांत झोपले होते. त्यांना विचारल्यावर ते उत्तरले ‘जिथे देव नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव’. यावर विचार करताना नामदेवांना साक्षात्कार झाला, ‘देवाविण ठाव रिता कोठे’. या घटनेने डोळे उघडलेल्या नामदेवांना विसोबांनी सर्वव्यापी निर्गुण निराकार परमेश्वराची जाणीव करून दिली. त्यामुळेच नामदेवांनी आपल्या अनेक अभंगातून विसोबांचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केलेला आढळतो. पुढे ‘द्वादशीचे गावी जाहला उपदेश’ असे नामदेवांनी म्हणले आहे. द्वादशीचे गाव म्हणजे बार्शी होय. या बार्शी (जि. सोलापूर) येथे विसोबांची समाधी आहे. ही समाधी शके १२३१ (सन १३०९) मध्ये घेण्यात आली. == खेचर म्हणजे काय? == खेचर हे आडनाव नव्हे. देह आकाशगमन करण्याइतका हलका, तरल करण्याची सिद्धी प्राप्त असलेला योगी म्हणजे खेचर. योगमार्गात खेचरी मुद्रेला विशेष महत्त्व असते. त्या टप्प्यावर पोहोचलेला, खेचरी विद्या प्राप्त असल्याने त्यांना खेचर हे उपाख्य प्राप्त झाले. खेचर म्हणजे गाढव, योगी, मुक्त पुरुष. या अर्थाने खेचर हे उपनाम मिळाले असावे. == व्यवसाय == विसोबांची ज्ञाती व व्यवसाय याबाबत मतभिन्नता आहे. महिपतबुवा ताहराबादकर यांनी विसोवा सराफांचे ओवीबद्ध चरित्र लिहिले आहे. संतचरित्रकार [[महिपती|महिपतींच्या]] भक्तविजय ग्रंथात ते चाटी म्हणजे कापडव्यापार करणारे ब्राह्मण मानले आहेत. आंबेजोगाई येथील दत्तसंप्रदायी कवी [[दासो दिगंबर देशपांडे|दासो दिगंबर]] यांच्या संतविजय ग्रंथात 'विसोबा खेचर जाण | राहे मुंगीमाजी आपण | ख्रिस्तीचा उदीम करून | काळक्रमण करितसे |' असा उल्लेख आहे. ख्रिस्ती म्हणजे सावकारी करणारा व्यापारी. परंतु याबाबत विश्वसनीय माहिती हाती लागत नाही. जेव्हा जेव्हा दुष्काळ पडत असते तेव्हा तेव्हा विसोबा सराफांच्या जवळ जे काही असेल ते दुष्काळपीड़ितांना वाटून देत. असे असूनही अनेक लोक भुकेने प्राण सोडत. विसोवांनी विचार केला की माझी एवढी पत आहे की मला कुणीही कर्ज देईल. का न कर्ज काढून भुकेल्यांचे पोट भरू? जेव्हा अकाल संपेल तेव्हा ते कर्ज फेडता येईल. त्यांच्या पत्नीलाही हा विचार पसंत पडला. विसोवांनी एका पठाणाकडून कर्ज घेतले, आणि त्यातून अन्न विकत घेऊन ते भुकेलेल्यांना वाटू लागले. कुणीतरी चुगली केली आणि पठाणाला विसोवा दिवाळखोर झाल्याची बातमी कळवली. पठाण बिथरला आणि त्याने विसोवा सराफांना सात दिवसाच्या आत कर्जाची परतफेड करायला सांगितले. मुसलमानी राजवटीत पठाणांचेच म्हणणॆे ऐकले जात असे, न्याय वगैरे काही नव्हता. विसोवा सराफांच्याकडे काहीच नव्हते, ते कुठून कर्ज फेडणार? जेव्हा कर्ज चुकवण्याची काहीही व्यवस्था होऊ शकली नाही, तेव्हा पठाण विसोवा सराफांवर क्रूर अत्याचार करून त्यांना अपमानित करू लागला. विसोवांनी सर्व मुकाटपणे सहन केले. ते फक्त एवढेच सांगत की 'मी आपले कर्ज घेतले आहे, जेव्हा जमेल तेव्हा मी ते सव्याज फेडीन.' विसोवा सराफांचे हाल पाहून विसोवांच्या मुनीमाने आपली सर्व स्थावर मालमत्ता विकून व जवळची सर्व पुंजी देऊन पठाणाचे कर्ज फेडले. त्यानंतर तो मुनीम विसोवा सराफांच्या साथीने परोपकार करू लागला आणि ईश्वर भक्तीत रममाण झाला. {{संदर्भ हवा}} == विसोबा खेचर आणि नामदेव यांची भेट == पंढरपूर तालुक्यातील कोर्टी येथील श्री सप्तकोटेश्वर मंदिरातील शिवपिंडी संत नामदेव महाराज यांची भेट झाली काही ठिकाणी औंढा नागनाथ या ठिकाणी सांगतात. पांडुरंगाच्या सांगण्याप्रमाणे नामदेव महाराज विसोबा खेचर यांना भेटण्यासाठी गेले. ते एका ज्योतिर्लिंग मंदिरात त्यांचे सद्गुरू विसोबा खेचर पाय पसरून बसले होते. त्यांची अवस्था स्वीकार वृद्ध पुरुषाप्रमाणे होती. ज्यांच्या अंगाला ठिकाणी जखमा झाल्या होत्या आणि त्यातून पू वाहत होता. त्यांच्या अंगावर असलेल्या सर्व जखमां वरून माशा फिरत होत्या. तसेच त्यांच्या अंगातून दुर्गंधी सुटली होती. पायात तेलाने मढवलेल्या वाहना असून शंकराच्या पिंडीवर त्यांनी आपले चरण ठेवले होते. आपल्या भावी सद्गुरूंची अशी दुरावस्था पाहून नामदेव महाराजांना खूप दुःख झाले; पण संत विसोबा खेचर नाटकच करत होते. हे नामदेव महाराजांना माहित नव्हते. नामदेव महाराज संत विसोबा यांच्यापाशी गेले आणि म्हणाले अहो तुम्ही शंकराच्या पिंडीवर पाय ठेवून बसला आहात. चला, उठून बसा नीट त्यावर संत विसोबा खेचर नामदेव महाराजांना म्हणाले, “बाबारे काय करू? इतका देह क्षीण झाला आहे कि मी हलू शकत नाही. ती वात्रट मुला आली आणि त्यांनी माझे पाय धरले व पिंडीवर नेऊन ठेवले. पाय हलवायचे सुद्धा त्राण उरले नाहीत. त्यामुळे तूच आता माझ्यावर कृपा कर आणि जिथे पिंडी नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव. नामदेव महाराजांना त्यांचे बोलणे स्वभाविक वाटले आणि त्यांनी त्यांचे चरण उचलून बाजूला केले. तर तिथे पुन्हा पिंडी तयार झाली. ज्या दिशेने पाय हलवावीत त्या दिशेने पिंड निर्माण होत असे. हा सर्व चमत्कार पाहून नामदेव महाराज आश्चर्यचकित झाले. श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या परिसरात असलेल्या या शिवपिंड म्हणजे नामदेव महाराजांना संत विसोबा नि ईश्वर सर्वत्र असल्याची अनुभूती दिल्याचे पवित्र स्थान आहे. जेव्हा नामदेव महाराजांनी आश्चर्याने विसोबाकडे पाहिले, तेव्हा त्यांच्या शरीराची सर्व दुर्गंधी नाहीशी झाली होती. अगदी तप्त मुद्रांकित ब्राह्मण असे एकदम तेजस्वी शरीर नामदेव महाराजांना दिसले. संत विसोबा यांनी नामदेव महाराजांच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्यावेळी नामदेव महाराजांना सगळीकडे पांडुरंग पांडुरंग दिसायला लागले. पांडुरंगांनी सांगितल्याप्रमाणे खरोखर हे अधिकारी पुरुष आहेत. याची खात्री पटताच नामदेव महाराजांनी ताबडतोब संत विसोबा यांचे चरण धरले आणि त्यांच्या चरणावर मस्तक ठेवून त्यांना वंदन केले. श्री नामदेव महाराज गाथेमध्ये विषयांचे दोन अभंग आपल्याला पहायला मिळतात. विसोबा नामदेवांचे नाते गुरू शिक्षणापेक्षा सदस्यत्वाचे, मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला तरी त्यांनी विसोबांचा योग्य मार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबा पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आपल्याला आढळतात. == लेखन == विसोबा खेचर लिखित शडूस्छळी (षट्‌स्थळ) ग्रंथाच्या हस्तलिखिताचा शोध ज्येष्ठ संशोधक [[रामचंद्र चिंतामण ढेरे|रा.चि.ढेरे]] यांना सासवड येथील [[सोपानदेव]] समाधी मंदिरातील कागदपत्रांच्या गठोळ्यात १९६९ मध्ये लागला. या ग्रंथात विसोबा खेचरांची गुरुपरंपरा आदिनाथ – [[मच्छिंद्रनाथ|मत्येंद्रनाथ]] – [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] – [[मुक्ताबाई|मुक्ताई]] – [[चांगदेव|चांगा वटेश्र्वर]] – कृष्णनाथ (रामकृष्णनाथ) – खेचर विसा अशी आलेली आहे. या ६७७ ओवीसंख्या व तीन अध्याय (विभाग) असलेल्या ग्रंथात [[वीरशैव]] तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडते. त्यामुळे वीरशैव लिंगायतांमध्ये या ग्रंथाला महत्त्व आहे. == संदर्भ == {{वारकरी संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] mqxn4pfu5rzg7vwe401bl94kdk2435q 2707694 2707693 2026-09-03T09:11:46Z Ketaki Modak 21590 2707694 wikitext text/x-wiki '''संत विसोबा खेचर -''' हे संत [[नामदेव|नामदेवां]]<nowiki/>चे गुरू होते. महान योगी म्हणून विख्यात आहेत. शैवागमावरती 'षट्स्थल' हा ग्रंथ व अनेक अभंग रचना विसोबा खेचर यांनी केलेल्या आहेत. {{माहितीचौकट हिंदू संत| नाव=संत विसोबा खेचर | मूळ_पूर्ण_नाव=विश्वनाथ महामुनी ( सोनार )| उपास्यदैवत=पूर्वीचे शिव नंतर [[विठ्ठल]]| गुरू=चांगदेव नंतर मुक्ताई| शिष्य=[[नामदेव |संत नामदेव महाराज]].| पंथ=[[वारकरी]], वैष्णव संप्रदाय| साहित्यरचना=षडूस्थळी व अभंग रचना| भाषा=मराठी| कार्य=समाज उद्धार| वडील_नाव=| आई_नाव=}} == जीवन == संत विसोबा खेचर हे मुळचे छ.संभाजीनगर जिल्ह्यातील मुंगी पैठण गावचे नाईक किंवा सराफ. ते मुळ पांचाळ सुवर्णकार समाजातील होते.<ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> रा. चि. ढेरे यांनी विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तकात विसोबा हे पांचाळांमधील सोनार समाजाचे होते असे दाखवून दिले आहे. त्यासाठी त्यांनी शिल्पशास्त्र या ग्रंथाचा आधार घेतला आहे. त्यांचे मुळ नाव विश्वनाथ महामुनी ( सोनार ) असे होते. विसा सोनार असा ही उल्लेख आढळतो. त्यांनी लिहिलेल्या षट्स्थळ वा षडूस्याथळी या शैवागम ग्रंथात स्वतः ते सांगतात आणि विश्व ब्राह्मण वा शैव ब्राह्मण व विश्वकर्मांचा आचार्य असल्याचा उल्लेख करतात. परंतु काही लोक त्यांना लिंगायत जंगम, ब्राह्मण, चाटी, शिंपी समाजाचे समजतात. मुंगी गाव सोडून ते अलंकापुर ( आळंदी ) येथे चाटीचा ( कपडे विकण्याचा ) व्यवसाय करू लागले. संत [[ज्ञानेश्वर|ज्ञानदेवां]]<nowiki/>ना मांडे भाजण्यासाठी मडके मिळू दिले नाही. संत ज्ञानदेवांचा अधिकार कळाल्यानंतर संत [[मुक्ताबाई|मुक्ताईं]]<nowiki/>चा उपदेश घेऊन जुनाट शैव पीठ अमर्दकपुर म्हणजे आत्ताचे ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढे नागनाथ]] येथे वात्स्व्य करू लागले. याचं ठिकाणी संत नामदेवांना गुरू मंत्र दिला. शैव नाथ पंथातील नागनाथा वा चांगदेवा कडून जंगम दिक्षा, संत चांगदेवाकडून योग दिक्षा प्राप्त केल्या होत्या. ते मुळात शैव होते नंतर वारकरी संप्रदायाशी संबंध आला. संत नामदेवांच्या अभंगातून उपलब्ध संदर्भाच्या आधारे असे म्हणता येते की बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील आठवे प्रसिद्ध स्थान औंढ्या नागनाथ हे विसोबांचे मूळ गाव असावे. औंढ्या नागनाथ हे पंढरपूरापासून ३६६ किलोमीटर दूर हिंगोली जिल्ह्यात आहे. संत नामदेवांनी तिथे जाऊन विसोबांची भेट घेतली तेव्हा ते मंदिरातील शिवलिंगावर पाय ठेवून निवांत झोपले होते. त्यांना विचारल्यावर ते उत्तरले ‘जिथे देव नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव’. यावर विचार करताना नामदेवांना साक्षात्कार झाला, ‘देवाविण ठाव रिता कोठे’. या घटनेने डोळे उघडलेल्या नामदेवांना विसोबांनी सर्वव्यापी निर्गुण निराकार परमेश्वराची जाणीव करून दिली. त्यामुळेच नामदेवांनी आपल्या अनेक अभंगातून विसोबांचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केलेला आढळतो. पुढे ‘द्वादशीचे गावी जाहला उपदेश’ असे नामदेवांनी म्हणले आहे. द्वादशीचे गाव म्हणजे बार्शी होय. या बार्शी (जि. सोलापूर) येथे विसोबांची समाधी आहे. ही समाधी शके १२३१ (सन १३०९) मध्ये घेण्यात आली. == खेचर म्हणजे काय? == खेचर हे आडनाव नव्हे. देह आकाशगमन करण्याइतका हलका, तरल करण्याची सिद्धी प्राप्त असलेला योगी म्हणजे खेचर. योगमार्गात खेचरी मुद्रेला विशेष महत्त्व असते. त्या टप्प्यावर पोहोचलेला, खेचरी विद्या प्राप्त असल्याने त्यांना खेचर हे उपाख्य प्राप्त झाले. खेचर म्हणजे गाढव, योगी, मुक्त पुरुष. या अर्थाने खेचर हे उपनाम मिळाले असावे. == व्यवसाय == विसोबांची ज्ञाती व व्यवसाय याबाबत मतभिन्नता आहे. महिपतबुवा ताहराबादकर यांनी विसोवा सराफांचे ओवीबद्ध चरित्र लिहिले आहे. संतचरित्रकार [[महिपती|महिपतींच्या]] भक्तविजय ग्रंथात ते चाटी म्हणजे कापडव्यापार करणारे ब्राह्मण मानले आहेत. आंबेजोगाई येथील दत्तसंप्रदायी कवी [[दासो दिगंबर देशपांडे|दासो दिगंबर]] यांच्या संतविजय ग्रंथात 'विसोबा खेचर जाण | राहे मुंगीमाजी आपण | ख्रिस्तीचा उदीम करून | काळक्रमण करितसे |' असा उल्लेख आहे. ख्रिस्ती म्हणजे सावकारी करणारा व्यापारी. परंतु याबाबत विश्वसनीय माहिती हाती लागत नाही. जेव्हा जेव्हा दुष्काळ पडत असते तेव्हा तेव्हा विसोबा सराफांच्या जवळ जे काही असेल ते दुष्काळपीड़ितांना वाटून देत. असे असूनही अनेक लोक भुकेने प्राण सोडत. विसोवांनी विचार केला की माझी एवढी पत आहे की मला कुणीही कर्ज देईल. का न कर्ज काढून भुकेल्यांचे पोट भरू? जेव्हा अकाल संपेल तेव्हा ते कर्ज फेडता येईल. त्यांच्या पत्नीलाही हा विचार पसंत पडला. विसोवांनी एका पठाणाकडून कर्ज घेतले, आणि त्यातून अन्न विकत घेऊन ते भुकेलेल्यांना वाटू लागले. कुणीतरी चुगली केली आणि पठाणाला विसोवा दिवाळखोर झाल्याची बातमी कळवली. पठाण बिथरला आणि त्याने विसोवा सराफांना सात दिवसाच्या आत कर्जाची परतफेड करायला सांगितले. मुसलमानी राजवटीत पठाणांचेच म्हणणॆे ऐकले जात असे, न्याय वगैरे काही नव्हता. विसोवा सराफांच्याकडे काहीच नव्हते, ते कुठून कर्ज फेडणार? जेव्हा कर्ज चुकवण्याची काहीही व्यवस्था होऊ शकली नाही, तेव्हा पठाण विसोवा सराफांवर क्रूर अत्याचार करून त्यांना अपमानित करू लागला. विसोवांनी सर्व मुकाटपणे सहन केले. ते फक्त एवढेच सांगत की 'मी आपले कर्ज घेतले आहे, जेव्हा जमेल तेव्हा मी ते सव्याज फेडीन.' विसोवा सराफांचे हाल पाहून विसोवांच्या मुनीमाने आपली सर्व स्थावर मालमत्ता विकून व जवळची सर्व पुंजी देऊन पठाणाचे कर्ज फेडले. त्यानंतर तो मुनीम विसोवा सराफांच्या साथीने परोपकार करू लागला आणि ईश्वर भक्तीत रममाण झाला. {{संदर्भ हवा}} == विसोबा खेचर आणि नामदेव यांची भेट == पंढरपूर तालुक्यातील कोर्टी येथील श्री सप्तकोटेश्वर मंदिरातील शिवपिंडी संत नामदेव महाराज यांची भेट झाली काही ठिकाणी औंढा नागनाथ या ठिकाणी सांगतात. पांडुरंगाच्या सांगण्याप्रमाणे नामदेव महाराज विसोबा खेचर यांना भेटण्यासाठी गेले. ते एका ज्योतिर्लिंग मंदिरात त्यांचे सद्गुरू विसोबा खेचर पाय पसरून बसले होते. त्यांची अवस्था स्वीकार वृद्ध पुरुषाप्रमाणे होती. ज्यांच्या अंगाला ठिकाणी जखमा झाल्या होत्या आणि त्यातून पू वाहत होता. त्यांच्या अंगावर असलेल्या सर्व जखमां वरून माशा फिरत होत्या. तसेच त्यांच्या अंगातून दुर्गंधी सुटली होती. पायात तेलाने मढवलेल्या वाहना असून शंकराच्या पिंडीवर त्यांनी आपले चरण ठेवले होते. आपल्या भावी सद्गुरूंची अशी दुरावस्था पाहून नामदेव महाराजांना खूप दुःख झाले; पण संत विसोबा खेचर नाटकच करत होते. हे नामदेव महाराजांना माहित नव्हते. नामदेव महाराज संत विसोबा यांच्यापाशी गेले आणि म्हणाले अहो तुम्ही शंकराच्या पिंडीवर पाय ठेवून बसला आहात. चला, उठून बसा नीट त्यावर संत विसोबा खेचर नामदेव महाराजांना म्हणाले, “बाबारे काय करू? इतका देह क्षीण झाला आहे कि मी हलू शकत नाही. ती वात्रट मुला आली आणि त्यांनी माझे पाय धरले व पिंडीवर नेऊन ठेवले. पाय हलवायचे सुद्धा त्राण उरले नाहीत. त्यामुळे तूच आता माझ्यावर कृपा कर आणि जिथे पिंडी नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव. नामदेव महाराजांना त्यांचे बोलणे स्वभाविक वाटले आणि त्यांनी त्यांचे चरण उचलून बाजूला केले. तर तिथे पुन्हा पिंडी तयार झाली. ज्या दिशेने पाय हलवावीत त्या दिशेने पिंड निर्माण होत असे. हा सर्व चमत्कार पाहून नामदेव महाराज आश्चर्यचकित झाले. श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या परिसरात असलेल्या या शिवपिंड म्हणजे नामदेव महाराजांना संत विसोबा नि ईश्वर सर्वत्र असल्याची अनुभूती दिल्याचे पवित्र स्थान आहे. जेव्हा नामदेव महाराजांनी आश्चर्याने विसोबाकडे पाहिले, तेव्हा त्यांच्या शरीराची सर्व दुर्गंधी नाहीशी झाली होती. अगदी तप्त मुद्रांकित ब्राह्मण असे एकदम तेजस्वी शरीर नामदेव महाराजांना दिसले. संत विसोबा यांनी नामदेव महाराजांच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्यावेळी नामदेव महाराजांना सगळीकडे पांडुरंग पांडुरंग दिसायला लागले. पांडुरंगांनी सांगितल्याप्रमाणे खरोखर हे अधिकारी पुरुष आहेत. याची खात्री पटताच नामदेव महाराजांनी ताबडतोब संत विसोबा यांचे चरण धरले आणि त्यांच्या चरणावर मस्तक ठेवून त्यांना वंदन केले. श्री नामदेव महाराज गाथेमध्ये विषयांचे दोन अभंग आपल्याला पहायला मिळतात. विसोबा नामदेवांचे नाते गुरू शिक्षणापेक्षा सदस्यत्वाचे, मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला तरी त्यांनी विसोबांचा योग्य मार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबा पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आपल्याला आढळतात. == लेखन == विसोबा खेचर लिखित शडूस्छळी (षट्‌स्थळ) ग्रंथाच्या हस्तलिखिताचा शोध ज्येष्ठ संशोधक [[रामचंद्र चिंतामण ढेरे|रा.चि.ढेरे]] यांना सासवड येथील [[सोपानदेव]] समाधी मंदिरातील कागदपत्रांच्या गठोळ्यात १९६९ मध्ये लागला. पुढे १९८९ च्या 'गुरूमाऊली'च्या दिवाळी अंकात त्यांनी हा ग्रंथ समग्र समाविष्ट केलेला आहे. त्यामुळे तो अभ्यासकांच्याही नजरेस पडू शकला.<ref>'गुरूमाऊली' दिवाळी अंक, १९८९ </ref> या ग्रंथात विसोबा खेचरांची गुरुपरंपरा आदिनाथ – [[मच्छिंद्रनाथ|मत्येंद्रनाथ]] – [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] – [[मुक्ताबाई|मुक्ताई]] – [[चांगदेव|चांगा वटेश्र्वर]] – कृष्णनाथ (रामकृष्णनाथ) – खेचर विसा अशी आलेली आहे. या ६७७ ओवीसंख्या व तीन अध्याय (विभाग) असलेल्या ग्रंथात [[वीरशैव]] तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडते. त्यामुळे वीरशैव लिंगायतांमध्ये या ग्रंथाला महत्त्व आहे. == संदर्भ == {{वारकरी संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] 9ztuvou7849mphvhrqc73bfybm51oq4 2707696 2707694 2026-09-03T09:26:14Z Ketaki Modak 21590 2707696 wikitext text/x-wiki '''संत विसोबा खेचर -''' हे संत [[नामदेव|नामदेवां]]<nowiki/>चे गुरू होते. महान योगी म्हणून विख्यात आहेत. शैवागमावरती 'षट्स्थल' हा ग्रंथ व अनेक अभंग रचना विसोबा खेचर यांनी केलेल्या आहेत. {{माहितीचौकट हिंदू संत| नाव=संत विसोबा खेचर | मूळ_पूर्ण_नाव=विश्वनाथ महामुनी ( सोनार )| उपास्यदैवत=पूर्वीचे शिव नंतर [[विठ्ठल]]| गुरू=चांगदेव नंतर मुक्ताई| शिष्य=[[नामदेव |संत नामदेव महाराज]].| पंथ=[[वारकरी]], वैष्णव संप्रदाय| साहित्यरचना=षडूस्थळी व अभंग रचना| भाषा=मराठी| कार्य=समाज उद्धार| वडील_नाव=| आई_नाव=}} == जीवन == संत विसोबा खेचर हे मुळचे छ.संभाजीनगर जिल्ह्यातील मुंगी पैठण गावचे नाईक किंवा सराफ. ते मुळ पांचाळ सुवर्णकार समाजातील होते.<ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> रा. चि. ढेरे यांनी विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तकात विसोबा हे पांचाळांमधील सोनार समाजाचे होते असे दाखवून दिले आहे. त्यासाठी त्यांनी शिल्पशास्त्र या ग्रंथाचा आधार घेतला आहे. त्यांचे मुळ नाव विश्वनाथ महामुनी ( सोनार ) असे होते. विसा सोनार असा ही उल्लेख आढळतो. त्यांनी लिहिलेल्या षट्स्थळ वा षडूस्याथळी या शैवागम ग्रंथात स्वतः ते सांगतात आणि विश्व ब्राह्मण वा शैव ब्राह्मण व विश्वकर्मांचा आचार्य असल्याचा उल्लेख करतात. परंतु काही लोक त्यांना लिंगायत जंगम, ब्राह्मण, चाटी, शिंपी समाजाचे समजतात. मुंगी गाव सोडून ते अलंकापुर ( आळंदी ) येथे चाटीचा ( कपडे विकण्याचा ) व्यवसाय करू लागले. संत [[ज्ञानेश्वर|ज्ञानदेवां]]<nowiki/>ना मांडे भाजण्यासाठी मडके मिळू दिले नाही. संत ज्ञानदेवांचा अधिकार कळाल्यानंतर संत [[मुक्ताबाई|मुक्ताईं]]<nowiki/>चा उपदेश घेऊन जुनाट शैव पीठ अमर्दकपुर म्हणजे आत्ताचे ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढे नागनाथ]] येथे वात्स्व्य करू लागले. याचं ठिकाणी संत नामदेवांना गुरू मंत्र दिला. शैव नाथ पंथातील नागनाथा वा चांगदेवा कडून जंगम दिक्षा, संत चांगदेवाकडून योग दिक्षा प्राप्त केल्या होत्या. ते मुळात शैव होते नंतर वारकरी संप्रदायाशी संबंध आला. संत नामदेवांच्या अभंगातून उपलब्ध संदर्भाच्या आधारे असे म्हणता येते की बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील आठवे प्रसिद्ध स्थान औंढ्या नागनाथ हे विसोबांचे मूळ गाव असावे. औंढ्या नागनाथ हे पंढरपूरापासून ३६६ किलोमीटर दूर हिंगोली जिल्ह्यात आहे. संत नामदेवांनी तिथे जाऊन विसोबांची भेट घेतली तेव्हा ते मंदिरातील शिवलिंगावर पाय ठेवून निवांत झोपले होते. त्यांना विचारल्यावर ते उत्तरले ‘जिथे देव नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव’. यावर विचार करताना नामदेवांना साक्षात्कार झाला, ‘देवाविण ठाव रिता कोठे’. या घटनेने डोळे उघडलेल्या नामदेवांना विसोबांनी सर्वव्यापी निर्गुण निराकार परमेश्वराची जाणीव करून दिली. त्यामुळेच नामदेवांनी आपल्या अनेक अभंगातून विसोबांचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केलेला आढळतो. पुढे ‘द्वादशीचे गावी जाहला उपदेश’ असे नामदेवांनी म्हणले आहे. द्वादशीचे गाव म्हणजे बार्शी होय. या बार्शी (जि. सोलापूर) येथे विसोबांची समाधी आहे. ही समाधी शके १२३१ (सन १३०९) मध्ये घेण्यात आली. == खेचर म्हणजे काय? == खेचर हे आडनाव नव्हे. देह आकाशगमन करण्याइतका हलका, तरल करण्याची सिद्धी प्राप्त असलेला योगी म्हणजे खेचर. योगमार्गात खेचरी मुद्रेला विशेष महत्त्व असते. त्या टप्प्यावर पोहोचलेला, खेचरी विद्या प्राप्त असल्याने त्यांना खेचर हे उपाख्य प्राप्त झाले. खेचर म्हणजे गाढव, योगी, मुक्त पुरुष. या अर्थाने खेचर हे उपनाम मिळाले असावे. == व्यवसाय == विसोबांची ज्ञाती व व्यवसाय याबाबत मतभिन्नता आहे. महिपतबुवा ताहराबादकर यांनी विसोवा सराफांचे ओवीबद्ध चरित्र लिहिले आहे. संतचरित्रकार [[महिपती|महिपतींच्या]] भक्तविजय ग्रंथात ते चाटी म्हणजे कापडव्यापार करणारे ब्राह्मण मानले आहेत. आंबेजोगाई येथील दत्तसंप्रदायी कवी [[दासो दिगंबर देशपांडे|दासो दिगंबर]] यांच्या संतविजय ग्रंथात 'विसोबा खेचर जाण | राहे मुंगीमाजी आपण | ख्रिस्तीचा उदीम करून | काळक्रमण करितसे |' असा उल्लेख आहे. ख्रिस्ती म्हणजे सावकारी करणारा व्यापारी. परंतु याबाबत विश्वसनीय माहिती हाती लागत नाही. जेव्हा जेव्हा दुष्काळ पडत असते तेव्हा तेव्हा विसोबा सराफांच्या जवळ जे काही असेल ते दुष्काळपीड़ितांना वाटून देत. असे असूनही अनेक लोक भुकेने प्राण सोडत. विसोवांनी विचार केला की माझी एवढी पत आहे की मला कुणीही कर्ज देईल. का न कर्ज काढून भुकेल्यांचे पोट भरू? जेव्हा अकाल संपेल तेव्हा ते कर्ज फेडता येईल. त्यांच्या पत्नीलाही हा विचार पसंत पडला. विसोवांनी एका पठाणाकडून कर्ज घेतले, आणि त्यातून अन्न विकत घेऊन ते भुकेलेल्यांना वाटू लागले. कुणीतरी चुगली केली आणि पठाणाला विसोवा दिवाळखोर झाल्याची बातमी कळवली. पठाण बिथरला आणि त्याने विसोवा सराफांना सात दिवसाच्या आत कर्जाची परतफेड करायला सांगितले. मुसलमानी राजवटीत पठाणांचेच म्हणणॆे ऐकले जात असे, न्याय वगैरे काही नव्हता. विसोवा सराफांच्याकडे काहीच नव्हते, ते कुठून कर्ज फेडणार? जेव्हा कर्ज चुकवण्याची काहीही व्यवस्था होऊ शकली नाही, तेव्हा पठाण विसोवा सराफांवर क्रूर अत्याचार करून त्यांना अपमानित करू लागला. विसोवांनी सर्व मुकाटपणे सहन केले. ते फक्त एवढेच सांगत की 'मी आपले कर्ज घेतले आहे, जेव्हा जमेल तेव्हा मी ते सव्याज फेडीन.' विसोवा सराफांचे हाल पाहून विसोवांच्या मुनीमाने आपली सर्व स्थावर मालमत्ता विकून व जवळची सर्व पुंजी देऊन पठाणाचे कर्ज फेडले. त्यानंतर तो मुनीम विसोवा सराफांच्या साथीने परोपकार करू लागला आणि ईश्वर भक्तीत रममाण झाला. {{संदर्भ हवा}} == विसोबा खेचर आणि नामदेव यांची भेट == पंढरपूर तालुक्यातील कोर्टी येथील श्री सप्तकोटेश्वर मंदिरातील शिवपिंडी संत नामदेव महाराज यांची भेट झाली काही ठिकाणी औंढा नागनाथ या ठिकाणी सांगतात. पांडुरंगाच्या सांगण्याप्रमाणे नामदेव महाराज विसोबा खेचर यांना भेटण्यासाठी गेले. ते एका ज्योतिर्लिंग मंदिरात त्यांचे सद्गुरू विसोबा खेचर पाय पसरून बसले होते. त्यांची अवस्था स्वीकार वृद्ध पुरुषाप्रमाणे होती. ज्यांच्या अंगाला ठिकाणी जखमा झाल्या होत्या आणि त्यातून पू वाहत होता. त्यांच्या अंगावर असलेल्या सर्व जखमां वरून माशा फिरत होत्या. तसेच त्यांच्या अंगातून दुर्गंधी सुटली होती. पायात तेलाने मढवलेल्या वाहना असून शंकराच्या पिंडीवर त्यांनी आपले चरण ठेवले होते. आपल्या भावी सद्गुरूंची अशी दुरावस्था पाहून नामदेव महाराजांना खूप दुःख झाले; पण संत विसोबा खेचर नाटकच करत होते. हे नामदेव महाराजांना माहित नव्हते. नामदेव महाराज संत विसोबा यांच्यापाशी गेले आणि म्हणाले अहो तुम्ही शंकराच्या पिंडीवर पाय ठेवून बसला आहात. चला, उठून बसा नीट त्यावर संत विसोबा खेचर नामदेव महाराजांना म्हणाले, “बाबारे काय करू? इतका देह क्षीण झाला आहे कि मी हलू शकत नाही. ती वात्रट मुला आली आणि त्यांनी माझे पाय धरले व पिंडीवर नेऊन ठेवले. पाय हलवायचे सुद्धा त्राण उरले नाहीत. त्यामुळे तूच आता माझ्यावर कृपा कर आणि जिथे पिंडी नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव. नामदेव महाराजांना त्यांचे बोलणे स्वभाविक वाटले आणि त्यांनी त्यांचे चरण उचलून बाजूला केले. तर तिथे पुन्हा पिंडी तयार झाली. ज्या दिशेने पाय हलवावीत त्या दिशेने पिंड निर्माण होत असे. हा सर्व चमत्कार पाहून नामदेव महाराज आश्चर्यचकित झाले. श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या परिसरात असलेल्या या शिवपिंड म्हणजे नामदेव महाराजांना संत विसोबा नि ईश्वर सर्वत्र असल्याची अनुभूती दिल्याचे पवित्र स्थान आहे. जेव्हा नामदेव महाराजांनी आश्चर्याने विसोबाकडे पाहिले, तेव्हा त्यांच्या शरीराची सर्व दुर्गंधी नाहीशी झाली होती. अगदी तप्त मुद्रांकित ब्राह्मण असे एकदम तेजस्वी शरीर नामदेव महाराजांना दिसले. संत विसोबा यांनी नामदेव महाराजांच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्यावेळी नामदेव महाराजांना सगळीकडे पांडुरंग पांडुरंग दिसायला लागले. पांडुरंगांनी सांगितल्याप्रमाणे खरोखर हे अधिकारी पुरुष आहेत. याची खात्री पटताच नामदेव महाराजांनी ताबडतोब संत विसोबा यांचे चरण धरले आणि त्यांच्या चरणावर मस्तक ठेवून त्यांना वंदन केले. श्री नामदेव महाराज गाथेमध्ये विषयांचे दोन अभंग आपल्याला पहायला मिळतात. विसोबा नामदेवांचे नाते गुरू शिक्षणापेक्षा सदस्यत्वाचे, मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला तरी त्यांनी विसोबांचा योग्य मार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबा पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आपल्याला आढळतात. == लेखन == विसोबा खेचर लिखित शडूस्छळी (षट्‌स्थळ) ग्रंथाच्या हस्तलिखिताचा शोध ज्येष्ठ संशोधक [[रामचंद्र चिंतामण ढेरे|रा.चि.ढेरे]] यांना सासवड येथील [[सोपानदेव]] समाधी मंदिरातील कागदपत्रांच्या गठोळ्यात १९६९ मध्ये लागला. पुढे १९८९ च्या 'गुरूमाऊली'च्या दिवाळी अंकात त्यांनी हा ग्रंथ समग्र समाविष्ट केलेला आहे. त्यामुळे तो अभ्यासकांच्याही नजरेस पडू शकला.<ref>'गुरूमाऊली' दिवाळी अंक, १९८९ </ref> या ग्रंथात विसोबा खेचरांची गुरुपरंपरा आदिनाथ – [[मच्छिंद्रनाथ|मत्येंद्रनाथ]] – [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] – [[मुक्ताबाई|मुक्ताई]] – [[चांगदेव|चांगा वटेश्र्वर]] – कृष्णनाथ (रामकृष्णनाथ) – खेचर विसा अशी आलेली आहे. या ६७७ ओवीसंख्या व तीन अध्याय (विभाग) असलेल्या ग्रंथात [[वीरशैव]] तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडते. त्यामुळे वीरशैव लिंगायतांमध्ये या ग्रंथाला महत्त्व आहे. {{वारकरी संप्रदाय}} == संदर्भ == [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] k7cqz0k4z1jrzxvdc9gh37fmf0yp5rh 0 235270 2707617 2008142 2026-09-02T16:47:30Z ~2026-46633-05 186998 2707617 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेटपटू संपूर्ण माहिती | नाव = ओबेड मकॉय | image = | देश= वेस्ट इंडीज | देश_इंग्लिश_नाव = West Indies | पूर्ण नाव = ओबेड ख्रिस्तोफर मकॉय | उपाख्य = | living = true | दिनांकजन्म = ४ | महिनाजन्म = १ | वर्षजन्म = १९९७ | स्थान_जन्म = [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]] | देश_जन्म = [[वेस्ट इंडीज]] | दिनांकमृत्यू = | महिनामृत्यू = | वर्षमृत्यू = | स्थान_मृत्यू = | देश_मृत्यू = | heightft = | heightinch = | heightm = | फलंदाजीची पद्धत = | गोलंदाजीची पद्धत = | विशेषता = [[गोलंदाज]] | नाते = | oneT२०I = true | international = true | कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = | कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = | कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = | कसोटी सामने = | शेवटचा कसोटी सामना दिनांक = | शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = | शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = २४ ऑक्टोबर | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = २०१८ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = भारत | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = १८७ | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरूद्ध = | एकदिवसीय शर्ट क्र = | T२०Iपदार्पण दिनांक = | T२०Iपदार्पणवर्ष = | T२०Iपदार्पण विरूद्ध = | T२०Icap = | lastT२०Iदिनांक= | lastT२०Iवर्ष = | lastT२०Iagainst = | संघ१ = [[सेंट लुसिया स्टार्स]] | वर्ष१ = २०१७ | संघ क्र.१ = | columns = ४ | column१ = [[कसोटी सामना|कसोटी]] | सामने१ = | धावा१ = | फलंदाजीची सरासरी१ = | शतके/अर्धशतके१ = | सर्वोच्च धावसंख्या१ = | चेंडू१ = | बळी१ = | गोलंदाजीची सरासरी१ = | ५ बळी१ = | १० बळी१ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = | झेल/यष्टीचीत१ = | column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]] | सामने२ = | धावा२ = | फलंदाजीची सरासरी२ = | शतके/अर्धशतके२ = | सर्वोच्च धावसंख्या२ = | चेंडू२ = | बळी२ = | गोलंदाजीची सरासरी२ = | ५ बळी२ = | १० बळी२ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = | झेल/यष्टीचीत२ = ; | column३ = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | सामने३ = | धावा३ = | फलंदाजीची सरासरी३ = | शतके/अर्धशतके३ = | सर्वोच्च धावसंख्या३ = | चेंडू३ = | बळी३ = | गोलंदाजीची सरासरी३ = | ५ बळी३ = | १० बळी३ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = | झेल/यष्टीचीत३ = | column४ = [[लिस्ट - अ सामने|लि.अ.]] | सामने४ = | धावा४ = | फलंदाजीची सरासरी४ = | शतके/अर्धशतके४ = | सर्वोच्च धावसंख्या४ = | चेंडू४ = | बळी४ = | गोलंदाजीची सरासरी४ = | ५ बळी४ = | १० बळी४ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = | झेल/यष्टीचीत४ = | दिनांक= १६ ऑगस्ट | वर्ष = २०१६ | source = }} '''ओबेड मकॉय''' ([[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९९७|१९९७]]:[[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]] - ) हा {{Cr|WIN}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] खेळणारा खेळाडू आहे. 49qhol8a9afwqy8si6jczf8sqpserag 2707618 2707617 2026-09-02T16:50:54Z ~2026-46633-05 186998 2707618 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेटपटू संपूर्ण माहिती | नाव = ओबेड मकॉय | image = | देश= वेस्ट इंडीज | देश_इंग्लिश_नाव = West Indies | पूर्ण नाव = ओबेड ख्रिस्तोफर मकॉय | उपाख्य = | living = true | दिनांकजन्म = ४ | महिनाजन्म = १ | वर्षजन्म = १९९७ | स्थान_जन्म = | देश_जन्म = [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]] | दिनांकमृत्यू = | महिनामृत्यू = | वर्षमृत्यू = | स्थान_मृत्यू = | देश_मृत्यू = | heightft = | heightinch = | heightm = | फलंदाजीची पद्धत = | गोलंदाजीची पद्धत = | विशेषता = [[गोलंदाज]] | नाते = | oneT२०I = true | international = true | कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = | कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = | कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = | कसोटी सामने = | शेवटचा कसोटी सामना दिनांक = | शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = | शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = २४ ऑक्टोबर | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = २०१८ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = भारत | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = १८७ | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरूद्ध = | एकदिवसीय शर्ट क्र = | T२०Iपदार्पण दिनांक = | T२०Iपदार्पणवर्ष = | T२०Iपदार्पण विरूद्ध = | T२०Icap = | lastT२०Iदिनांक= | lastT२०Iवर्ष = | lastT२०Iagainst = | संघ१ = [[सेंट लुसिया स्टार्स]] | वर्ष१ = २०१७ | संघ क्र.१ = | columns = ४ | column१ = [[कसोटी सामना|कसोटी]] | सामने१ = | धावा१ = | फलंदाजीची सरासरी१ = | शतके/अर्धशतके१ = | सर्वोच्च धावसंख्या१ = | चेंडू१ = | बळी१ = | गोलंदाजीची सरासरी१ = | ५ बळी१ = | १० बळी१ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = | झेल/यष्टीचीत१ = | column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]] | सामने२ = | धावा२ = | फलंदाजीची सरासरी२ = | शतके/अर्धशतके२ = | सर्वोच्च धावसंख्या२ = | चेंडू२ = | बळी२ = | गोलंदाजीची सरासरी२ = | ५ बळी२ = | १० बळी२ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = | झेल/यष्टीचीत२ = ; | column३ = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | सामने३ = | धावा३ = | फलंदाजीची सरासरी३ = | शतके/अर्धशतके३ = | सर्वोच्च धावसंख्या३ = | चेंडू३ = | बळी३ = | गोलंदाजीची सरासरी३ = | ५ बळी३ = | १० बळी३ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = | झेल/यष्टीचीत३ = | column४ = [[लिस्ट - अ सामने|लि.अ.]] | सामने४ = | धावा४ = | फलंदाजीची सरासरी४ = | शतके/अर्धशतके४ = | सर्वोच्च धावसंख्या४ = | चेंडू४ = | बळी४ = | गोलंदाजीची सरासरी४ = | ५ बळी४ = | १० बळी४ = | सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = | झेल/यष्टीचीत४ = | दिनांक= १६ ऑगस्ट | वर्ष = २०१६ | source = }} '''ओबेड मकॉय''' ([[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९९७|१९९७]]:[[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स]] - ) हा {{Cr|WIN}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] खेळणारा खेळाडू आहे. hg4wo1p4zwve5ql0mfvggzad2j3ydtu 0 239833 2707588 2707263 2026-09-02T14:24:23Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:आसाममधील विभाग]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707588 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{मट्रा}} '''बराक व्हॅली''' किंवा '''डोंगरी आणि बराक खोरे विभाग'''<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-01-25|title=Barak Valley|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Barak_Valley&oldid=880187279|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> हे [[आसाम]]मधील भारतीय राज्याच्या दक्षिणेकडील प्रदेशात आहे. बरक नदीच्या नावामुळे या प्रदेशाला बराक व्हॅली असे नाव पडले. बराक व्हॅलीमध्ये मुख्यतः आसाम राज्याचे तीन प्रशासकीय जिल्हे आहेत - [[काछाड जिल्हा]], [[हैलाकंडी जिल्हा]] आणि [[करीमगंज जिल्हा]]. या तीन जिल्ह्यांपैकी, काछाड आणि हैलाकंडी हे ब्रिटिश साम्राज्यापूर्वी काचरी साम्राज्याशी संबंधित होते तर करीमगंज हे आसाममधील सिल्हा जिल्हेचे होते. १९४७ नंतर करीमगंज सिलेतून वेगळे झाले; उर्वरित सिल्हेत पूर्वेकडील [[पाकिस्तान]] (आता [[बांगलादेश]]) आणि करीमगंज या भारताच्या अंतर्गत येत होते. == व्युत्पत्तिशास्त्र == "बराक" हे नाव दिमासा शब्द 'ब्रॅ' आणि 'क्रो' शब्दांतून आले आहे. 'ब्रॅ' याचा अर्थ विभाजन आणि क्रो अप्पर भाग / प्रवाह होय. बराक नदी करीमगंज जिल्ह्यातील हरितिकारजवळ सुम्मा नदी आणि कुशीयारा नदीवर विभागली जाते. या नदीच्या वरच्या दिशेने स्थानिक दिमासा लोकांनी ब्रॅक्रो म्हणले होते. बऱ्याच वर्षांपासून ब्रॅको बराकमध्ये रूपांतरित झाले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-81-322-1807-4_3|title=Emergencies of the Orbit and Adnexa|last=Bhattacharjee|first=Harsha|last2=Barman|first2=Manabjyoti|last3=Bhattacharjee|first3=Kasturi|date=2016-12-17|publisher=Springer India|isbn=9788132218067|location=New Delhi|pages=9–17}}</ref> == लोकसंख्या == == धर्म == या भागातील मुख्य समुदाय बंगाली [[हिंदू धर्म|हिंदू]] आणि [[मुसलमान]] आहेत जे बहुसंख्य आहेत आणि ते [[बंगाली भाषा]] बोलतात. इतर समुदायांमध्ये गुरखा, बिहारिस, नागस, खासी, कोच राजबोन्शी, [[मणिपुरी]], [[मारवाडी भाषा|मारवारी]] आणि [[पंजाब|पंजाबी]] लोकांचा समावेश आहे. बराक व्हॅलीमध्ये हिंदू धर्म बहुसंख्य आहे. २०११ च्या मतानुसार, व्हॅली लोकसंख्येची धार्मिक रचना खालीलप्रमाणे आहे: हिंदू ५०.१% (१,८१२,१४१), मुसलमान ४८.१% (१,७४४,९५८), [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]] १.६% (५८,६७५) आणि इतर ००.२%. कचर जिल्ह्यात हिंदू बहुसंख्य आहेत (५९.८३%), तर मुसलमान हेलाकंदी जिल्ह्यात (६०.३१%) आणि करीमगंज जिल्ह्यात (५६.२६%) बहुसंख्य आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2007-06-15|title=NETWATCH: Botany's Wayback Machine|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.316.5831.1547d|journal=Science|volume=316|issue=5831|pages=1547d–1547d|doi=10.1126/science.316.5831.1547d|issn=0036-8075}}</ref> == इतिहास == मुख्य लेख: कचरी साम्राज्य हा प्रदेश मूळतः त्रिपुरा साम्राज्याचा भाग आहे. १५६२ मध्ये चिलेराई यांनी कचर प्रदेशाला कोच साम्राज्याला जोडले आणि त्याचे अर्ध भाऊ कमलनारायण यांनी प्रशासित केले. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-01-25|title=Barak Valley|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Barak_Valley&oldid=880187279|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> नारायण यांच्या मृत्यूनंतर, ज्या राज्याला खसपूरचा राजा म्हणून संबोधण्यात आले, ते स्वतंत्र झाले आणि कमलनारायण वंशजांनी त्याचे राज्य केले. १७ व्या शतकात, शेवटच्या कोच शासकांच्या मुलीने काचरी साम्राज्याचा राजाशी विवाह केला आणि खसपूरचा राज्य कचरी शासकांच्या हाती गेला, ज्याने अखेरीस माईबांग ते खासपूर पर्यंत आपली राजधानी हलविली. १८ व्या शतकात, कच्छी राजा ने हेल कंदिलाकाचरी साम्राज्यात नेले. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-01-25|title=Barak Valley|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Barak_Valley&oldid=880187279|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> काचरी साम्राज्य १८३२ मध्ये ब्रिटिश-भारतशी संलग्न करण्यात आले. जिल्ह्याचे मुख्यालय सिलचर होते. ब्रिटिश कंपन्यांनी या क्षेत्रातील खूप मोठी चाय बागांची (एकूण १५७) स्थापन केली आणि या भागातील [[सिलचर]] हे एक महत्त्वाचे केंद्र म्हणून उभारा. बीसवीं शतकाच्या सुरुवातीस सर्व आधुनिक क्षेत्रांना या प्रदेशात आणले गेले. १९४७ मध्ये जेव्हा सिल्हात एक जनमत संग्रह करण्यात आला तेव्हा जिल्हा दोन विभागात विभागले गेले; करीमगंज म्हणून ओळखले जाणारे सिल्लेचा पूर्वी भाग भारत सोबतच राहिला तर दुसरा भाग पूर्वी [[पाकिस्तान]]<nowiki/>मध्ये आला. भौगोलिकदृष्ट्या ही क्षेत्र [[बांगलादेश|बांग्लादेशा]]<nowiki/>सह आपल्या पश्चिमी सीमा वगळता तीनही बाजूंनी टेकड्यांनी घसरलेला आहे. बंगालीर इतिहासचे लेखक निहार रंजन राय यांचे म्हणणे आहे की "दक्षिण [[आसाम]] / पूर्वोत्तर बंगाल किंवा बराक व्हॅली बंगालच्या ग्रेटर सुरमा / मेघना व्हॅलीची संस्कृतीपासून प्रत्येक भौगोलिक परिस्थितीत विस्तार आहे."<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pramanik|first=Soma|last2=Ray|first2=Deepshikha|date=2018-04-06|title=Subjective construal of happiness among urban educated Bengali youth: A preliminary study using grounded theory approach|url=http://dx.doi.org/10.15614/ijpp.v9i01.11747|journal=Indian Journal of Positive Psychology|volume=9|issue=01|doi=10.15614/ijpp.v9i01.11747|issn=2229-4937}}</ref> आसामच्या सुरमा व्हॅली (आता अंशतः बांग्लादेशात) मुस्लिम-बहुसंख्य लोकसंख्या आहे. विभाजनच्या पूर्वार्धात, काँग्रेसने पूर्वीच्या काठासह तीव्र आंदोलन केले. सिलेक्ट जिल्हासाठी जनमत प्रस्तावित केले गेले. मुलुवी मजूमदार आणि बसंत कुमार दास (तत्कालीन आसामचे गृहमंत्री) यांच्यासह व्हॅलीमध्ये काँग्रेसचे आयोजन करून धर्मनिरपेक्षतेच्या आधारावर जनतेला शिक्षित करण्याच्या बैठकीस संबोधित करताना सर्वत्र प्रवास केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sylhet_Referendum,_1947|title=Sylhet Referendum, 1947 - Banglapedia|संकेतस्थळ=en.banglapedia.org|ॲक्सेसदिनांक=2019-01-28}}</ref> २०  फेब्रुवारी १९४७ रोजी मुलुवी मजूमदार यांनी एका संमेलनाचे उद्घाटन केले - सिलचर येथे आसाम राष्ट्रवादी मुस्लिमांचे अधिवेशन. त्यानंतर ८  जून १९४७  रोजी सिलचर येथे एक मोठी बैठक आयोजित केली गेली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Labh|first=Kapileshwar|date=1977-10|title=Review Article : South Asia|url=http://dx.doi.org/10.1177/002088177701600412|journal=International Studies|volume=16|issue=4|pages=571–572|doi=10.1177/002088177701600412|issn=0020-8817}}</ref> आसाममधील बराक व्हॅली क्षेत्र, विशेषतः करीमगंज यांना भारतामध्ये राखून ठेवले गेले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-09387-8_25|title=Joseph Conrad|last=Pugh|first=Edwin|date=1990|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349093892|location=London|pages=96–99}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Tripura|first=Joseph|last2=Roy|first2=Parthajit|last3=Barbhuiya|first3=Abdul Karim|date=2018-08-31|title=Application of RBFNNs Incorporating MIMO Processes for Simultaneous River Flow Forecasting|url=http://dx.doi.org/10.5614/j.eng.technol.sci.2018.50.3.9|journal=Journal of Engineering and Technological Sciences|volume=50|issue=3|pages=434–449|doi=10.5614/j.eng.technol.sci.2018.50.3.9|issn=2337-5779}}</ref> मजूमदार हे मुस्लिम-बहुसंख्य (सध्याचे करीमगंज जिल्हा) असूनही सिलेत (आता बांग्लादेशात) भारतासह राहिले आहेत याची खात्री करून रॅडक्लिफ आयोगापुढे विनंती केली होती. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Matlib|first=M. Abdul|date=1991-06|title=Sodium-Calcium Exchange. T. Jeff A. Allen, Denis Noble , Harald Reuter|url=http://dx.doi.org/10.1086/417168|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=66|issue=2|pages=203–203|doi=10.1086/417168|issn=0033-5770}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thedailystar.net/op-ed/politics/assam-election-results-what-does-it-mean-bangladesh-1227193|title=Assam Election Results - What does it mean for Bangladesh?|दिनांक=2016-05-21|संकेतस्थळ=The Daily Star|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-01-28}}</ref> == जिल्हे == बराक व्हॅलीमध्ये तीन जिल्हे आहेत. * [[करीमगंज जिल्हा]] * [[हैलाकंडी जिल्हा]] * [[काछाड जिल्हा]] == मतदारसंघ == बराक व्हॅलीमध्ये दोन लोकसभा जागा आहेत. * [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ]]  * [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ]] == उल्लेखनीय लोक == * अब्दुल मटकाब मजूमदार * अरुण कुमार चंदा * मोईनुल होक चौधरी * कर्णेंद्र भट्टाचार्जी, राज्यसभेचे माजी खासदार, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस * देबजीत साहा (सिंगर अँड दूरचित्रवाणी होस्ट) * कबींद्र पुराकायस्थ (माजी लोकसभा सदस्य), भारतीय जनता पार्टी * संतोष मोहन देव (लोकसभेचे माजी सदस्य), भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, माजी केंद्रीय उद्योग मंत्री आणि सार्वजनिक उपक्रम केंद्रीय मंत्रिमंडळात * दिलीप कुमार पॉल (आसाम विधानसभा उपसभापती), भारतीय जनता पार्टी * प्रा. बी. बी. भट्टाचार्य (माजी कुलगुरू, जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ, नवी दिल्ली) * सुष्मिता देव * कालिक प्रसाद भट्टाचार्य, गायक == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{आसाम - जिल्हे}} 26na4esrs6jwdjbp59vcylzelnt6cwm 0 257781 2707679 1940988 2026-09-03T06:48:26Z संतोष गोरे 135680 2707679 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{गल्लत|शिवाजी विद्यापीठ}} '''छत्रपती शिवाजी महाराज विद्यापीठ''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक खासगी विद्यापीठ आहे == स्थान == जुना मुंबई-पुणे महामार्ग, टोलनाक्याजवळ, शेडुंग ता. पनवेल, जि. रायगड ४१०२०६ == विभाग == या विद्यापीठात ६ विद्याशाखांतर्गत १९ विभाग आहेत. {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://csmu.ac.in/}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे]] b4rl4hsyj1j0bajkdi7kob5tkac4nbn 0 264925 2707672 2688070 2026-09-03T06:29:03Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707672 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. भारताने १ जानेवारी १९७८ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. भारताने [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] साली महिला क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५]] आणि [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१७]] साली भारताला उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. भारताने १९७८, १९९७, २०१३ आणि २०२५ साली एकूण ४ वेळा महिला क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन केले. २०२५ सालचा विश्वचषक भारताने श्रीलंकेसोबत संयुक्तरित्या अयोजित केला. २६ सप्टेंबर २०२१ रोजी भारताने मॅके येथे झालेल्या तिसऱ्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा पराभव करून ऑस्ट्रेलियाची २६ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची जागतिक अखंड विजयी मालिका मोडित काढली. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || १ जानेवारी १९७८ |- |align=left|{{crw|NZL}} || ५ जानेवारी १९७८ |- |align=left|{{crw|AUS}} || ८ जानेवारी १९७८ |- |align=left|[[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || १७ जानेवारी १९८२ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २० जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|NED}} || २४ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|IRE}} || २६ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|DEN}} || २९ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || २२ डिसेंबर १९९७ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ डिसेंबर २००० |- |align=left|{{crw|PAK}} || ३० डिसेंबर २००५ |- |align=left|{{crw|BAN}} || ८ एप्रिल २०१३ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[एकदिवसीय क्रिकेट|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="9" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|Australia}} | ६४ || १२ || ५२ || ० || ० || १८.७५ || १९७८ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | ९ || ६ || १ || १ || १ || ६६.६६ || २०१३ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ८० || ३६ || ४२ || ० || २ || ४५.०० || १९७८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | १५ || १५ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | ५८ || २३ || ३४ || १ || ० || ३९.६५ || १९७८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Pakistan}} | १२ || १२ || ० || ० || ० || १००.०० || २००५ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | ३५ || २१ || १३ || ० || १ || ६०.०० || १९९७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३६ || ३२ || ३ || ० || १ || ८८.८८ || २००० || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २९ || २४ || ५ || ० || ० || ८२.७६ || १९९३ || २०२४ |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Denmark}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || १९९३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Netherlands}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || २००० |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|[[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || १९८२ || १९८२ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''३४५''' || '''१८८''' || '''१५०''' || '''२'''|| '''५''' || '''५४.४९''' || '''१९७८''' || '''२०२६''' |- |colspan=10|<small>''सदर आकडेवारी १ मार्च २०२६ रोजी [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|Australia}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला एकदिवसीय सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66907.html २६] || ५ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66908.html २७] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66916.html ३२] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क क्र.२]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} || rowspan=12 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66921.html ३७] || १४ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66931.html ४०] || १७ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66936.html ४७] || २४ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्सहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66944.html ४९] || २६ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66957.html ५२] || २८ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[हट रिक्रिएशन मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66966.html ५७] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66967.html ५८] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66968.html ६१] || ६ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66978.html ६३] || १९ जानेवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स मैदान]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|AUS}} || rowspan=13 | |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66979.html ६४] || २५ जानेवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|AUS}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66981.html ६५] || ८ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|AUS}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66985.html ६६] || २३ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66980.html ७७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67012.html ७८] || १९ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|NZ}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67014.html ७९] || २१ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66902.html ८०] || १३ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{crw|NZ}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66909.html ८१] || १५ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|IND}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67016.html ८२] || २४ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मौलाना आझाद स्टेडियम]], [[जम्मू]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67080.html १६१] || २० जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67103.html १६३] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉलिंगहॅम क्रिकेट क्लब मैदान]], [[यॉर्कशायर|कॉलिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67113.html १७०] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[विल्टन पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66873.html १८१] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67123.html १८४] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[चॅल्वे रोड]], [[बकिंगहॅमशायर|स्लॉ]] || {{crw|IND}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67093.html १९१] || १२ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} || |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67126.html १९३] || १६ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लेविन डोमेन]], [[न्यू झीलंड|लेविन]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66953.html १९४] || १८ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66923.html १९६] || २३ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67034.html १९७] || २५ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=5 | |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67190.html २४९] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67185.html २५४] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IND}} [[मोहन मेकीन्स क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाझियाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67015.html २५९] || १७ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66911.html २६७] || २२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67203.html २६९] || २४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[हरबाक्स सिंग स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{crw|AUS}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67162.html २९८] || २६ जून १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[कॅम्पबेल पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्प्टन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज क्रिकेट मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67096.html ३३४] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|RSA}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67275.html ३३८] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67253.html ३४४] || ६ डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67255.html ३४८] || ९ डिसेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67288.html ३५१] || ११ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले पार्क क्र.२]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67282.html ३५७] || १५ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67260.html ३६१] || २० डिसेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67308.html ३९९] || ७ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67310.html ४००] || १० मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67315.html ४०१] || १३ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{crw|RSA}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67318.html ४०२] || १६ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[ग्रीन पॉइंट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67327.html ४१०] || ११ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67329.html ४१२] || १७ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67245.html ४१४] || २४ जुलै २००२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रश क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67218.html ४१५] || २६ जुलै २००२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रश क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यूझीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67267.html ४१९] || २८ जानेवारी २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67331.html ४२२] || १ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67269.html ४२४] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67271.html ४२६] || ४ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67351.html ४५५] || ४ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67352.html ४५६] || ७ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[औरंगाबाद जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[औरंगाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67188.html ४५७] || १० डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67183.html ४५८] || १३ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67353.html ४५९] || १६ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67361.html ४६८] || २६ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[टाटा दिगवाह स्टेडियम]], [[धनबाद]] || {{crw|IND}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66903.html ४७०] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66906.html ४७३] || ३ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67144.html ४७४] || ६ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67362.html ४७५] || १२ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ताऊ देवीलाल स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67170.html ४८३] || १७ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००४ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67171.html ४८४] || १९ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67172.html ४८५] || २१ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67177.html ४८६] || २५ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67173.html ४८७] || २९ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67369.html ४९६] || ११ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इन्फोसिस मैदान]], [[म्हैसूर]] || {{crw|AUS}} || |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67370.html ४९७] || १३ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इन्फोसिस मैदान]], [[म्हैसूर]] || {{crw|AUS}} || rowspan=6 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67371.html ४९८] || १६ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बॉम्बे जिमखाना]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67372.html ४९९] || १९ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बिलाखिया स्टेडियम]], [[वापी]] || {{crw|AUS}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67373.html ५००] || २२ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पीठवाळा स्टेडियम]], [[सुरत]] || {{crw|AUS}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67198.html ५०१] || २४ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67374.html ५०२] || २८ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[मायाजाल गाव स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67357.html ५०९] || २२ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|RSA}} [[लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=8 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67388.html ५१४] || २४ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[हार्लेक्वीन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67380.html ५१८] || २६ मार्च २००५ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67381.html ५२६] || ३० मार्च २००५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67392.html ५३०] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|RSA}} [[हार्लेक्वीन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67314.html ५३४] || ७ एप्रिल २००५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67317.html ५३७] || १० एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{crw|AUS}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=5 | |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231060.html ५५३] || २९ डिसेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[कराची जिमखाना मैदान]], [[कराची]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००५-०६ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231157.html ५५४] || ३० डिसेंबर २००५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231319.html ५५६] || १ जानेवारी २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[कराची जिमखाना मैदान]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231387.html ५५७] || २ जानेवारी २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231692.html ५५८] || ४ जानेवारी २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238640.html ५५९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} || rowspan=15 | |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238742.html ५६०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238921.html ५६१] || २८ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वुडवील ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239521.html ५६२] || ४ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239687.html ५६३] || ६ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240029.html ५६४] || ९ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240318.html ५६५] || ११ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240523.html ५६६] || १३ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/248346.html ५६७] || २९ जुलै २००६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रेल्वे संघटना क्रिकेट मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/248347.html ५६८] || ३० जुलै २००६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[द वाईनयार्ड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271457.html ५८१] || १३ डिसेंबर २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००६ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271459.html ५८३] || १५ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271461.html ५८५] || १८ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271462.html ५८६] || १९ डिसेंबर २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271463.html ५८७] || २१ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276215.html ५९५] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276217.html ५९८] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276221.html ६०२] || १ मार्च २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276223.html ६०३] || ३ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341296.html ६४२] || ३ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००८ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341299.html ६४३] || ५ मे २००८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341302.html ६४५] || ८ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341305.html ६४६] || ९ मे २००८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341306.html ६४७] || ११ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=10 | |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || अनिर्णित |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369328.html ६६६] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[हर्स्टविल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369329.html ६६७] || १ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369330.html ६६८] || ५ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369331.html ६७१] || ८ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]] [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369332.html ६७२] || ९ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]] [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357956.html ६८४] || ७ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रॅडमन ओव्हल]], [[सिडनी|बाउरल]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357966.html ६९३] || १२ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357970.html ६९६] || १४ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357974.html ७०१] || १७ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357976.html ७०३] || १९ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357978.html ७०५] || २१ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488901.html ७६५] || १० जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|WIN}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488902.html ७६६] || १३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488903.html ७६७] || १५ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|WIN}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488904.html ७६८] || १८ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488905.html ७६९] || १९ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500228.html ७८१] || २ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[क्वीन्स पार्क]], [[डर्बीशायर|चेस्टरफिल्ड]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500229.html ७८४] || ५ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द वॉकर क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|साउथगेट]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500231.html ७८६] || ७ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[बट्स वे मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IND}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549395.html ८१०] || २९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} || rowspan=12 | |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549396.html ८१२] || २ मार्च २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549397.html ८१४] || ४ मार्च २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552940.html ८१६] || १२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552941.html ८१७] || १४ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552942.html ८१८] || १६ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/567275.html ८२२] || २४ जून २०१२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[इंग्लंड|लोघोब्रो]] || {{crw|IND}} |- | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594891.html ८४५] || ३१ जानेवारी २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} || [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594897.html ८५०] || ३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594901.html ८५६] || ५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594903.html ८५७] || ७ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625901.html ८७३] || ८ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=25 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625902.html ८७४] || १० एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625903.html ८७५] || १२ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707463.html ९०३] || १९ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707465.html ९०४] || २१ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707467.html ९०६] || २३ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722389.html ९१४] || २१ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722391.html ९१६] || २३ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797901.html ९३१] || २४ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|RSA}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797903.html ९३२] || २६ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797905.html ९३३] || २८ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|RSA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872475.html ९४९] || २८ जून २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872477.html ९५०] || १ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872479.html ९५१] || ३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872481.html ९५२] || ६ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872483.html ९५३] || ८ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895793.html ९६८] || २ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895795.html ९६९] || ५ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895797.html ९७०] || ७ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|IND}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967863.html ९७४] || १५ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967865.html ९७५] || १७ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967867.html ९७६] || १९ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063543.html १०१०] || १० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063544.html १०१४] || १३ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063545.html १०१६] || १६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073401.html १०३०] || ७ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073411.html १०३४] || १० फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073421.html १०३६] || १५ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073425.html १०४०] || १७ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073427.html १०४२] || १९ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073430.html १०४५] || २१ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089521.html १०४९] || ७ मे २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[पुक ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१७ दक्षिण आफ्रिका चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089522.html १०५०] || ९ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[पुक ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089527.html १०५२] || १५ मे २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089528.html १०५३] || १७ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089533.html १०५५] || २१ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085946.html १०५७] || २४ जून २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085951.html १०६१] || २९ जून २०१७ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085955.html १०६५] || २ जुलै २०१७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085958.html १०६८] || ५ जुलै २०१७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085962.html १०७२] || ८ जुलै २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085967.html १०७७] || १२ जुलै २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085971.html १०८१] || १५ जुलै २०१७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085974.html १०८४] || २० जुलै २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085975.html १०८५] || २३ जुलै २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123203.html १०९५] || ५ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{crw|IND}} || rowspan=40 | |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123204.html १०९६] || ७ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{crw|IND}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123205.html १०९७] || १० फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131232.html ११०१] || १२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131233.html ११०२] || १५ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131234.html ११०३] || १८ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131776.html ११०७] || ६ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131777.html ११०८] || ९ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|ENG}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131778.html ११०९] || १२ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157706.html ११२४] || ११ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{crw|IND}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157707.html ११२५] || १३ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{crw|IND}} |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157708.html ११२६] || १६ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|SL}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153855.html ११३४] || २४ जानेवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|IND}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153856.html ११३५] || २९ जानेवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|IND}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153857.html ११३६] || १ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172160.html ११४४] || २२ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172161.html ११४६] || २५ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172162.html ११४७] || २८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200180.html ११६७] || ९ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200181.html ११६८] || ११ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200182.html ११६९] || १४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202249.html ११७०] || १ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202250.html ११७२] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|IND}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202251.html ११७४] || ६ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|IND}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253267.html ११९०] || ७ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253268.html ११९१] || ९ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253269.html ११९२] || १२ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253270.html ११९३] || १४ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253271.html ११९४] || १७ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260094.html ११९८] || २७ जून २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260095.html ११९९] || ३० जून २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260096.html १२००] || ३ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर|वॉरसेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263617.html १२१३] || २१ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263618.html १२१६] || २४ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263619.html १२१७] || २६ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|IND}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289032.html १२३९] || १२ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289033.html १२४०] || १५ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289034.html १२४१] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289035.html १२४२] || २२ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289036.html १२४३] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243911.html १२४७] || ६ मार्च २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243915.html १२५१] || १० मार्च २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243917.html १२५३] || १२ मार्च २०२२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243922.html १२५८] || १६ मार्च २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243925.html १२६१] || १९ मार्च २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243929.html १२६५] || २२ मार्च २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243935.html १२७१] || २८ मार्च २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|SA}} |- | २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319712.html १२८१] || १ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319713.html १२८२] || ४ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- | २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319714.html १२८३] || ७ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301337.html १२९०] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[केंट|होव]] || {{crw|IND}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301338.html १२९२] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301339.html १२९४] || २४ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=22 | |- | ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382166.html १३२६] || १६ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- | ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382167.html १३२९] || १९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382168.html १३३०] || २२ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || बरोबरीत |- | ३०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406078.html १३५७] || २९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406079.html १३५८] || ३० डिसेंबर २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406080.html १३५९] || २ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434287.html १३८८] || १६ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434288.html १३९०] || १९ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434289.html १३९२] || २३ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454391.html १४११] || २४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ३१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454392.html १४१३] || २७ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|NZ}} |- | ३१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454393.html १४१५] || २९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ३१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426620.html १४२०] || ५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ३१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426621.html १४२१] || ८ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ३१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426622.html १४२३] || ११ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ३१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459894.html १४२६] || २२ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459895.html १४२८] || २४ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459896.html १४२९] || २७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459897.html १४३०] || १० जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | ३२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459898.html १४३२] || १२ जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | ३२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459899.html १४३४] || १५ जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476980.html १४५७] || २७ एप्रिल २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२५ श्रीलंका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476981.html १४५८] || २९ एप्रिल २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476983.html १४६२] || ४ मे २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476984.html १४६३] || ६ मे २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476986.html १४६५] || ११ मे २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448402.html १४७२] || १६ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448403.html १४७३] || १९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448404.html १४७४] || २२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|IND}} |- | ३३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488248.html १४७७] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{crw|AUS}} |- | ३३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488249.html १४७९] || १७ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{crw|IND}} |- | ३३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488250.html १४८१] || २० सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490413.html १४८६] || ३० सप्टेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490418.html १४९१] || ५ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490422.html १४९५] || ९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490425.html १४९८] || १२ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490432.html १५०९] || १९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490436.html १५१३] || २३ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490440.html १५१७] || २६ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490442.html १५१९] || ३० ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490443.html १५२०] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | ३४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478915.html १५२७] || २४ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=9 | |- | ३४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478916.html १५३०] || २७ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | ३४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478917.html १५३१] || १ मार्च २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | ३४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html] || २३ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html] || २५ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४९ ||[ ] || ९ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || TBD |- | ३५० ||[ ] || १२ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || TBD |- | ३५१ ||[ ] || १५ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || TBD |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] jse3g7qc6rbx9orjrvxy2cj087myfqq 2707673 2707672 2026-09-03T06:29:14Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]); शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2707673 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. भारताने १ जानेवारी १९७८ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. भारताने [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] साली महिला क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५]] आणि [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१७]] साली भारताला उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. भारताने १९७८, १९९७, २०१३ आणि २०२५ साली एकूण ४ वेळा महिला क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन केले. २०२५ सालचा विश्वचषक भारताने श्रीलंकेसोबत संयुक्तरित्या अयोजित केला. २६ सप्टेंबर २०२१ रोजी भारताने मॅके येथे झालेल्या तिसऱ्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा पराभव करून ऑस्ट्रेलियाची २६ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची जागतिक अखंड विजयी मालिका मोडित काढली. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || १ जानेवारी १९७८ |- |align=left|{{crw|NZL}} || ५ जानेवारी १९७८ |- |align=left|{{crw|AUS}} || ८ जानेवारी १९७८ |- |align=left|[[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || १७ जानेवारी १९८२ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २० जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|NED}} || २४ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|IRE}} || २६ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|DEN}} || २९ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || २२ डिसेंबर १९९७ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ डिसेंबर २००० |- |align=left|{{crw|PAK}} || ३० डिसेंबर २००५ |- |align=left|{{crw|BAN}} || ८ एप्रिल २०१३ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[एकदिवसीय क्रिकेट|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="9" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|Australia}} | ६४ || १२ || ५२ || ० || ० || १८.७५ || १९७८ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | ९ || ६ || १ || १ || १ || ६६.६६ || २०१३ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ८० || ३६ || ४२ || ० || २ || ४५.०० || १९७८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | १५ || १५ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | ५८ || २३ || ३४ || १ || ० || ३९.६५ || १९७८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Pakistan}} | १२ || १२ || ० || ० || ० || १००.०० || २००५ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | ३५ || २१ || १३ || ० || १ || ६०.०० || १९९७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३६ || ३२ || ३ || ० || १ || ८८.८८ || २००० || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २९ || २४ || ५ || ० || ० || ८२.७६ || १९९३ || २०२४ |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Denmark}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || १९९३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Netherlands}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || २००० |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|[[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || १९८२ || १९८२ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''३४५''' || '''१८८''' || '''१५०''' || '''२'''|| '''५''' || '''५४.४९''' || '''१९७८''' || '''२०२६''' |- |colspan=10|<small>''सदर आकडेवारी १ मार्च २०२६ रोजी [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|Australia}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला एकदिवसीय सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66907.html २६] || ५ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66908.html २७] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66916.html ३२] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क क्र.२]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} || rowspan=12 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66921.html ३७] || १४ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66931.html ४०] || १७ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66936.html ४७] || २४ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्सहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66944.html ४९] || २६ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66957.html ५२] || २८ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[हट रिक्रिएशन मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66966.html ५७] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66967.html ५८] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66968.html ६१] || ६ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66978.html ६३] || १९ जानेवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स मैदान]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|AUS}} || rowspan=13 | |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66979.html ६४] || २५ जानेवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|AUS}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66981.html ६५] || ८ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|AUS}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66985.html ६६] || २३ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66980.html ७७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67012.html ७८] || १९ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|NZ}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67014.html ७९] || २१ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66902.html ८०] || १३ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{crw|NZ}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66909.html ८१] || १५ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|IND}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67016.html ८२] || २४ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मौलाना आझाद स्टेडियम]], [[जम्मू]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67080.html १६१] || २० जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67103.html १६३] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉलिंगहॅम क्रिकेट क्लब मैदान]], [[यॉर्कशायर|कॉलिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67113.html १७०] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[विल्टन पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66873.html १८१] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67123.html १८४] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[चॅल्वे रोड]], [[बकिंगहॅमशायर|स्लॉ]] || {{crw|IND}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67093.html १९१] || १२ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} || |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67126.html १९३] || १६ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लेविन डोमेन]], [[न्यू झीलंड|लेविन]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66953.html १९४] || १८ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66923.html १९६] || २३ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67034.html १९७] || २५ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=5 | |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67190.html २४९] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67185.html २५४] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IND}} [[मोहन मेकीन्स क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाझियाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67015.html २५९] || १७ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66911.html २६७] || २२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67203.html २६९] || २४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[हरबाक्स सिंग स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{crw|AUS}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67162.html २९८] || २६ जून १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[कॅम्पबेल पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्प्टन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज क्रिकेट मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67096.html ३३४] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|RSA}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67275.html ३३८] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67253.html ३४४] || ६ डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67255.html ३४८] || ९ डिसेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67288.html ३५१] || ११ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले पार्क क्र.२]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67282.html ३५७] || १५ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67260.html ३६१] || २० डिसेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67308.html ३९९] || ७ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67310.html ४००] || १० मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67315.html ४०१] || १३ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{crw|RSA}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67318.html ४०२] || १६ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[ग्रीन पॉइंट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67327.html ४१०] || ११ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67329.html ४१२] || १७ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67245.html ४१४] || २४ जुलै २००२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रश क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67218.html ४१५] || २६ जुलै २००२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रश क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67267.html ४१९] || २८ जानेवारी २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67331.html ४२२] || १ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67269.html ४२४] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67271.html ४२६] || ४ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67351.html ४५५] || ४ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67352.html ४५६] || ७ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[औरंगाबाद जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[औरंगाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67188.html ४५७] || १० डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67183.html ४५८] || १३ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67353.html ४५९] || १६ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67361.html ४६८] || २६ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[टाटा दिगवाह स्टेडियम]], [[धनबाद]] || {{crw|IND}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66903.html ४७०] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66906.html ४७३] || ३ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67144.html ४७४] || ६ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67362.html ४७५] || १२ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ताऊ देवीलाल स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67170.html ४८३] || १७ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००४ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67171.html ४८४] || १९ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67172.html ४८५] || २१ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67177.html ४८६] || २५ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67173.html ४८७] || २९ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67369.html ४९६] || ११ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इन्फोसिस मैदान]], [[म्हैसूर]] || {{crw|AUS}} || |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67370.html ४९७] || १३ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इन्फोसिस मैदान]], [[म्हैसूर]] || {{crw|AUS}} || rowspan=6 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67371.html ४९८] || १६ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बॉम्बे जिमखाना]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67372.html ४९९] || १९ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बिलाखिया स्टेडियम]], [[वापी]] || {{crw|AUS}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67373.html ५००] || २२ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पीठवाळा स्टेडियम]], [[सुरत]] || {{crw|AUS}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67198.html ५०१] || २४ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67374.html ५०२] || २८ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[मायाजाल गाव स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67357.html ५०९] || २२ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|RSA}} [[लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=8 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67388.html ५१४] || २४ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[हार्लेक्वीन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67380.html ५१८] || २६ मार्च २००५ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67381.html ५२६] || ३० मार्च २००५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67392.html ५३०] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|RSA}} [[हार्लेक्वीन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67314.html ५३४] || ७ एप्रिल २००५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67317.html ५३७] || १० एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{crw|AUS}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=5 | |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231060.html ५५३] || २९ डिसेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[कराची जिमखाना मैदान]], [[कराची]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००५-०६ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231157.html ५५४] || ३० डिसेंबर २००५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231319.html ५५६] || १ जानेवारी २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[कराची जिमखाना मैदान]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231387.html ५५७] || २ जानेवारी २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231692.html ५५८] || ४ जानेवारी २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238640.html ५५९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} || rowspan=15 | |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238742.html ५६०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238921.html ५६१] || २८ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वुडवील ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239521.html ५६२] || ४ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239687.html ५६३] || ६ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240029.html ५६४] || ९ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240318.html ५६५] || ११ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240523.html ५६६] || १३ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/248346.html ५६७] || २९ जुलै २००६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रेल्वे संघटना क्रिकेट मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/248347.html ५६८] || ३० जुलै २००६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[द वाईनयार्ड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271457.html ५८१] || १३ डिसेंबर २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००६ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271459.html ५८३] || १५ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271461.html ५८५] || १८ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271462.html ५८६] || १९ डिसेंबर २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271463.html ५८७] || २१ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276215.html ५९५] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276217.html ५९८] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276221.html ६०२] || १ मार्च २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276223.html ६०३] || ३ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341296.html ६४२] || ३ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००८ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341299.html ६४३] || ५ मे २००८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341302.html ६४५] || ८ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341305.html ६४६] || ९ मे २००८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341306.html ६४७] || ११ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=10 | |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || अनिर्णित |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369328.html ६६६] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[हर्स्टविल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369329.html ६६७] || १ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369330.html ६६८] || ५ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369331.html ६७१] || ८ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]] [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369332.html ६७२] || ९ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]] [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357956.html ६८४] || ७ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रॅडमन ओव्हल]], [[सिडनी|बाउरल]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357966.html ६९३] || १२ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357970.html ६९६] || १४ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357974.html ७०१] || १७ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357976.html ७०३] || १९ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357978.html ७०५] || २१ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488901.html ७६५] || १० जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|WIN}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488902.html ७६६] || १३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488903.html ७६७] || १५ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|WIN}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488904.html ७६८] || १८ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488905.html ७६९] || १९ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500228.html ७८१] || २ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[क्वीन्स पार्क]], [[डर्बीशायर|चेस्टरफिल्ड]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500229.html ७८४] || ५ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द वॉकर क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|साउथगेट]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500231.html ७८६] || ७ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[बट्स वे मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IND}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549395.html ८१०] || २९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} || rowspan=12 | |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549396.html ८१२] || २ मार्च २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549397.html ८१४] || ४ मार्च २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552940.html ८१६] || १२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552941.html ८१७] || १४ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552942.html ८१८] || १६ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/567275.html ८२२] || २४ जून २०१२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[इंग्लंड|लोघोब्रो]] || {{crw|IND}} |- | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594891.html ८४५] || ३१ जानेवारी २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} || [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594897.html ८५०] || ३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594901.html ८५६] || ५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594903.html ८५७] || ७ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625901.html ८७३] || ८ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=25 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625902.html ८७४] || १० एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625903.html ८७५] || १२ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707463.html ९०३] || १९ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707465.html ९०४] || २१ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707467.html ९०६] || २३ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722389.html ९१४] || २१ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722391.html ९१६] || २३ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797901.html ९३१] || २४ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|RSA}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797903.html ९३२] || २६ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797905.html ९३३] || २८ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|RSA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872475.html ९४९] || २८ जून २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872477.html ९५०] || १ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872479.html ९५१] || ३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872481.html ९५२] || ६ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872483.html ९५३] || ८ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895793.html ९६८] || २ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895795.html ९६९] || ५ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895797.html ९७०] || ७ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|IND}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967863.html ९७४] || १५ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967865.html ९७५] || १७ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967867.html ९७६] || १९ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063543.html १०१०] || १० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063544.html १०१४] || १३ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063545.html १०१६] || १६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073401.html १०३०] || ७ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073411.html १०३४] || १० फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073421.html १०३६] || १५ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073425.html १०४०] || १७ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073427.html १०४२] || १९ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073430.html १०४५] || २१ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089521.html १०४९] || ७ मे २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[पुक ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१७ दक्षिण आफ्रिका चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089522.html १०५०] || ९ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[पुक ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089527.html १०५२] || १५ मे २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089528.html १०५३] || १७ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089533.html १०५५] || २१ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085946.html १०५७] || २४ जून २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085951.html १०६१] || २९ जून २०१७ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085955.html १०६५] || २ जुलै २०१७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085958.html १०६८] || ५ जुलै २०१७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085962.html १०७२] || ८ जुलै २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085967.html १०७७] || १२ जुलै २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085971.html १०८१] || १५ जुलै २०१७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085974.html १०८४] || २० जुलै २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085975.html १०८५] || २३ जुलै २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123203.html १०९५] || ५ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{crw|IND}} || rowspan=40 | |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123204.html १०९६] || ७ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{crw|IND}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123205.html १०९७] || १० फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131232.html ११०१] || १२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131233.html ११०२] || १५ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131234.html ११०३] || १८ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131776.html ११०७] || ६ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131777.html ११०८] || ९ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|ENG}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131778.html ११०९] || १२ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157706.html ११२४] || ११ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{crw|IND}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157707.html ११२५] || १३ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{crw|IND}} |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157708.html ११२६] || १६ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|SL}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153855.html ११३४] || २४ जानेवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|IND}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153856.html ११३५] || २९ जानेवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|IND}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153857.html ११३६] || १ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172160.html ११४४] || २२ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172161.html ११४६] || २५ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172162.html ११४७] || २८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200180.html ११६७] || ९ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200181.html ११६८] || ११ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200182.html ११६९] || १४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202249.html ११७०] || १ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202250.html ११७२] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|IND}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202251.html ११७४] || ६ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|IND}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253267.html ११९०] || ७ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253268.html ११९१] || ९ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253269.html ११९२] || १२ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253270.html ११९३] || १४ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253271.html ११९४] || १७ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260094.html ११९८] || २७ जून २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260095.html ११९९] || ३० जून २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260096.html १२००] || ३ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर|वॉरसेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263617.html १२१३] || २१ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263618.html १२१६] || २४ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263619.html १२१७] || २६ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|IND}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289032.html १२३९] || १२ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289033.html १२४०] || १५ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289034.html १२४१] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289035.html १२४२] || २२ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289036.html १२४३] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243911.html १२४७] || ६ मार्च २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243915.html १२५१] || १० मार्च २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243917.html १२५३] || १२ मार्च २०२२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243922.html १२५८] || १६ मार्च २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243925.html १२६१] || १९ मार्च २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243929.html १२६५] || २२ मार्च २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243935.html १२७१] || २८ मार्च २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|SA}} |- | २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319712.html १२८१] || १ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319713.html १२८२] || ४ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- | २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319714.html १२८३] || ७ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301337.html १२९०] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[केंट|होव]] || {{crw|IND}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301338.html १२९२] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301339.html १२९४] || २४ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=22 | |- | ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382166.html १३२६] || १६ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- | ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382167.html १३२९] || १९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382168.html १३३०] || २२ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || बरोबरीत |- | ३०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406078.html १३५७] || २९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406079.html १३५८] || ३० डिसेंबर २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406080.html १३५९] || २ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434287.html १३८८] || १६ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434288.html १३९०] || १९ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434289.html १३९२] || २३ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454391.html १४११] || २४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ३१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454392.html १४१३] || २७ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|NZ}} |- | ३१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454393.html १४१५] || २९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ३१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426620.html १४२०] || ५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ३१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426621.html १४२१] || ८ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ३१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426622.html १४२३] || ११ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ३१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459894.html १४२६] || २२ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459895.html १४२८] || २४ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459896.html १४२९] || २७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459897.html १४३०] || १० जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | ३२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459898.html १४३२] || १२ जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | ३२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459899.html १४३४] || १५ जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476980.html १४५७] || २७ एप्रिल २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२५ श्रीलंका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476981.html १४५८] || २९ एप्रिल २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476983.html १४६२] || ४ मे २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476984.html १४६३] || ६ मे २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476986.html १४६५] || ११ मे २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448402.html १४७२] || १६ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448403.html १४७३] || १९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448404.html १४७४] || २२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|IND}} |- | ३३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488248.html १४७७] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{crw|AUS}} |- | ३३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488249.html १४७९] || १७ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{crw|IND}} |- | ३३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488250.html १४८१] || २० सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490413.html १४८६] || ३० सप्टेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490418.html १४९१] || ५ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490422.html १४९५] || ९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490425.html १४९८] || १२ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490432.html १५०९] || १९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490436.html १५१३] || २३ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490440.html १५१७] || २६ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490442.html १५१९] || ३० ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490443.html १५२०] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | ३४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478915.html १५२७] || २४ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=9 | |- | ३४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478916.html १५३०] || २७ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | ३४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478917.html १५३१] || १ मार्च २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | ३४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html] || २३ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html] || २५ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४९ ||[ ] || ९ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || TBD |- | ३५० ||[ ] || १२ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || TBD |- | ३५१ ||[ ] || १५ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || TBD |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 1mbm0gkcx3w2vdqylttcs0mkjcqkokq 0 270897 2707641 2084411 2026-09-02T21:07:39Z Jonathansammy 17110 2707641 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bailgada_manchar.png|उजवे|इवलेसे| महाराष्ट्रातील मंचर येथील जत्रेत बैलगाडी शर्यत]] '''जत्रा''' हा [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अनेक गावांमध्ये साजरे होणारे वार्षिक सण आहे. जानेवारी ते मे महिन्यात साजरा केलेल्या जत्र्याला काही लोक उरुस पण म्हणतात . <ref name="Kanase">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bcpFDwAAQBAJ&pg=PA21|title=DAIRY FARMING IN SANGLI DISTRICT : A GEOGRAPHICAL ANALYSIS|last=Shri. Balasaheb Tukaram Kanase|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-387-39486-9|page=80}}</ref> <ref name="Betham1996">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6mATx3PBupsC&pg=PA43|title=Maráthas and Dekhani Musalmáns|last=R. M. Betham|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-1204-4|pages=73–74}}</ref>हा सण बहुतेकदा गावातल्या हिंदू दैवत किंवा [[सूफी पंथ|सुफी]] पीर यांचे [[थडगे]] (किंवा एक स्थानिक दर्गा ) वगैरेच्या सन्मानात साजरा होतो . <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=0FobxiflfVQC&oi=fnd&pg=PA61&dq=urus+maharashtra&ots=GpqNkjZSjt&sig=AZXYAjy4xxHXw6DMJO93Efu7Lak#v=onepage&q=urus%20&f=false|title=Images of women in Maharashtrian society : [papers presented at the 4th International Conference on Maharashtra: Culture and Society held in April, 1991 at the Arizona State University]|last=Feldhaus|first=Anne (Editor)|date=1998|publisher=State Univ. of New York Press|isbn=9780791436592|location=Albany, NY|page=66}}</ref> काही ठिकाणी ग्राम दैवत किंवा थडग्यात असलेला एकाच व्यक्तिला अनुक्रमे हिंदू व मुसलमान वेगवेगळ्या नावाने पूजतात. <ref name="Burman2002">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=yDZkX0PUEKQC&pg=PR7|title=Hindu-Muslim Syncretic Shrines and Communities|last=J. J. Roy Burman|publisher=Mittal Publications|year=2002|isbn=978-81-7099-839-6|pages=92–93}}</ref> धार्मिक निरीक्षणाव्यतिरिक्त, बैलगाडी रेसिंग, [[कबड्डी]], कुस्ती स्पर्धा, [[लावणी]] / [[तमाशा]] शो सारख्या सुंदर नृत्य आणि करमणुकीचा कार्यक्रम अशा प्रकारच्या नृत्य मंडळाचा समावेश असू शकतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf|title=Sangli District|last=Shodhganga|website=Shodhganga|access-date=17 April 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms|title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races|date=19 October 2012|work=Times of india|access-date=17 April 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html|title=TALEGAON DASHASAR - The Gazetteers Department|publisher=The Gazetteers Department, Maharashtra}}</ref> या काळात काही कुटुंबे मांसाहार करतात आणि इतर लोकं फक्त शाकाहारी अन्न खातात. काही खेड्यांमध्ये, महिलांना स्वयंपाक आणि इतर कामांसाठी विराम दिला जातो. <ref name="Jatra">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6mATx3PBupsC&pg=PA71&dq=jatra++urus&hl=en&sa=X&ei=2cv1UdWQDJe64APpjIGYAQ&ved=0CD4Q6AEwAQ#v=onepage&q=jatra%20&f=false|title=Maráthas and Dekhani Musalmáns|last=Betham|first=R. M.|year=1908|isbn=81-206-1204-3|location=Calcutta|page=71}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] pq6f20nkf28jw57dtsj27vlgaukhkxc 2707642 2707641 2026-09-02T21:11:48Z Jonathansammy 17110 जत्रा ह्या पानावरुन माहिती घातली 2707642 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bailgada_manchar.png|उजवे|इवलेसे| महाराष्ट्रातील मंचर येथील जत्रेत बैलगाडी शर्यत]] '''जत्रा''' हा [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अनेक गावांमध्ये साजरे होणारे वार्षिक सण आहे. जानेवारी ते मे महिन्यात साजरा केलेल्या जत्र्याला काही लोक उरुस पण म्हणतात . <ref name="Kanase">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bcpFDwAAQBAJ&pg=PA21|title=DAIRY FARMING IN SANGLI DISTRICT : A GEOGRAPHICAL ANALYSIS|last=Shri. Balasaheb Tukaram Kanase|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-387-39486-9|page=80}}</ref> <ref name="Betham1996">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6mATx3PBupsC&pg=PA43|title=Maráthas and Dekhani Musalmáns|last=R. M. Betham|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-1204-4|pages=73–74}}</ref>हा सण बहुतेकदा गावातल्या हिंदू दैवत किंवा [[सूफी पंथ|सुफी]] पीर यांचे [[थडगे]] (किंवा एक स्थानिक दर्गा ) वगैरेच्या सन्मानात साजरा होतो . <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=0FobxiflfVQC&oi=fnd&pg=PA61&dq=urus+maharashtra&ots=GpqNkjZSjt&sig=AZXYAjy4xxHXw6DMJO93Efu7Lak#v=onepage&q=urus%20&f=false|title=Images of women in Maharashtrian society : [papers presented at the 4th International Conference on Maharashtra: Culture and Society held in April, 1991 at the Arizona State University]|last=Feldhaus|first=Anne (Editor)|date=1998|publisher=State Univ. of New York Press|isbn=9780791436592|location=Albany, NY|page=66}}</ref> काही ठिकाणी ग्राम दैवत किंवा थडग्यात असलेला एकाच व्यक्तिला अनुक्रमे हिंदू व मुसलमान वेगवेगळ्या नावाने पूजतात. <ref name="Burman2002">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=yDZkX0PUEKQC&pg=PR7|title=Hindu-Muslim Syncretic Shrines and Communities|last=J. J. Roy Burman|publisher=Mittal Publications|year=2002|isbn=978-81-7099-839-6|pages=92–93}}</ref> महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागामध्ये लोकसंपर्काच्या ज्या अनेक पद्धती आहेत त्यापैकी जत्रा ही एक अतिशय महत्त्वाची पद्धती आहे. अशा या जत्रेत लहान मुलांपासून ते वयोवृद्धांपर्यंत सर्व स्तरातील, सर्व जाती-धर्मातील समुदाय या जत्रेत मोठ्या आनंदाने सहभागी होताना दिसतात. या अशा जत्रेतून सामाजिक एकोपा जपला जातो. ह्या धार्मिक कारणां बरोबरच आर्थिक व व्यावहारिक उलाढालींसाठी सोयीचे केंद्र असते. (उदा. शहाद्या जवळील सारंगखेडच्या जत्रेतला घोडे बाजार कोट्यवधींच्या उलाढाली साठी संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध आहे. <ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_a-market-for-stallions-studs-and-colts_1002932 सारंगखेड येथील घोडे बाजार १]</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://news.oneindia.in/2006/12/04/sarangkheda-comes-alive-1165289469.html |title=सारंगखेड येथील घोडे बाजार २ |access-date=2009-09-09 |archive-date=2012-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217023550/http://news.oneindia.in/2006/12/04/sarangkheda-comes-alive-1165289469.html |url-status=dead }}</ref>) काही गावामध्ये जत्रेच्या दिवशी लोकविधी म्हणून ' दशावतार ' हा लोक नाट्य प्रकार सादर करण्याची प्रथा असते. धार्मिक निरीक्षणाव्यतिरिक्त, बैलगाडी रेसिंग, [[कबड्डी]], कुस्ती स्पर्धा, [[लावणी]] / [[तमाशा]] शो सारख्या सुंदर नृत्य आणि करमणुकीचा कार्यक्रम अशा प्रकारच्या नृत्य मंडळाचा समावेश असू शकतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf|title=Sangli District|last=Shodhganga|website=Shodhganga|access-date=17 April 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms|title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races|date=19 October 2012|work=Times of india|access-date=17 April 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html|title=TALEGAON DASHASAR - The Gazetteers Department|publisher=The Gazetteers Department, Maharashtra}}</ref> या काळात काही कुटुंबे मांसाहार करतात आणि इतर लोकं फक्त शाकाहारी अन्न खातात. काही खेड्यांमध्ये, महिलांना स्वयंपाक आणि इतर कामांसाठी विराम दिला जातो. <ref name="Jatra">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6mATx3PBupsC&pg=PA71&dq=jatra++urus&hl=en&sa=X&ei=2cv1UdWQDJe64APpjIGYAQ&ved=0CD4Q6AEwAQ#v=onepage&q=jatra%20&f=false|title=Maráthas and Dekhani Musalmáns|last=Betham|first=R. M.|year=1908|isbn=81-206-1204-3|location=Calcutta|page=71}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] 2qcu0glhw151i3mxiptvysw82727zv1 0 302816 2707670 2618126 2026-09-03T06:28:21Z ~2026-45957-11 186545 /* */ 2707670 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} [[इंग्लंड]] देशाप्रमाणेच, [[भारत]] देशाची देखील मूलत: [[लोकशाही]] पद्धती आहे, कारण अधिकाधिक सदस्यांना आपल्या राष्ट्रीय जीवनाच्या विविध क्षेत्रांना प्रभावित करणाऱ्या आणि विविध मुद्द्यांवर वादविवाद चर्चांमध्ये भाग घेण्यास प्रोत्साहित केले जाते. संसदेत असे काही पदाधिकारी आहेत जे सदस्यांचा चर्चेतील सहभाग अधिक वास्तविक, प्रभावी आणि अर्थपूर्ण बनवतात. * त्यामध्ये पीठासीन अधिकारी, [[सभागृह नेता]], [[विरोधी पक्षनेता]] आणि [[प्रतोद]] यांसारखे आहेत. हे संसदीय अधिकारी सभागृहाच्या कामकाजावर थेट प्रभाव टाकतात. सर आयव्हर जेनिंग्ज यांनी निदर्शनास आणल्याप्रमाणे, ब्रिटिश राज्यघटनेमध्ये कायदे न करता<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= The House of Commons Administration - UK Parliament |website= parliament.uk |accessdate=५ एप्रिल २०२२|दुवा=https://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/g15.pdf}}</ref>आणि कोणत्याही औपचारिक निर्णयाशिवाय कार्यालये निर्माण करण्याचा एक मार्ग आहे. असे सभागृह नेते कार्यालय आहे. इंग्लंडमध्ये, सभागृह नेते कार्यालयमधील सरकारी कामकाजाच्या व्यवस्थेसाठी मुख्यतः पंतप्रधानांना जबाबदार असलेल्या सरकारच्या सदस्याला सभागृह नेता म्हणून ओळखले जाते. * हे वैधानिक कार्यालय नाही किंवा राजसत्तेद्वारे औपचारिकपणे नेत्याची नियुक्ती केली जात नाही. हे सहसा दुसऱ्या कार्यालयासह आयोजित केले जाते.<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= role of the leader of the house, leader of the opposition & whips |website= rajyasabha.nic.in |accessdate=५ एप्रिल २०२२|दुवा=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/information_booklet/Role%20of%20the%20Leader%20of%20the%20House%20Leader.pdf}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} btpgdxuze7rstnh4qrag762bqszsjhv 0 324160 2707684 2232592 2026-09-03T07:41:01Z Dharmadhyaksha 28394 2707684 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[हरियाणा|हरियाणा राज्याचे]] प्रशासकीय विभाग सहा आहेत. त्यापैकी कर्नाल विभाग एक आहे. या विभागात खालील जिल्हे येतात. * [[कर्नाल जिल्हा|कर्नाल]] * [[पानिपत जिल्हा|पानिपत]] * [[कैथल जिल्हा|कैथल]] ==हे पहा== * [[हरियाणामधील जिल्हे]] {{हरियाणा - जिल्हे}} [[वर्ग:हरियाणा]] [[वर्ग:हरियाणामधील विभाग]] ix0vsgi7owmi9wi34hlemfnfyzbxp1n 0 355508 2707590 2707365 2026-09-02T14:28:35Z ~2026-41910-22 185743 2707590 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग | image = | caption = | fromdate = २५ सप्टेंबर २०२४ | todate = २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = {{Plainlist| ; लीग अ * केनिया (२०२४) * जर्सी (२०२५) * निश्चित करायचे आहे (२०२६) ; लीग ब * युगांडा (२०२४) * हाँग काँग (२०२५) * टांझानिया (२०२६)}} | champions = {{cr|ITA}} (लीग ब) | count = | participants = १२ | matches = ९० | player of the series = | most runs = | most wickets = | previous_year = २०१९-२०२२ | previous_tournament = २०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग | next_year = | next_tournament = }} {{2027 Cricket World Cup sidebar}} '''२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग'''<ref>{{cite web |url=https://www.czarsportzauto.com/2027-icc-mens-cricket-world-cup-qualification/ |title=CWC League 2 and Challenge League cycle to continue for 2027 world cup qualification |work=Czarsportz |access-date=४ एप्रिल २०२३}}</ref> ही [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]ची दुसरी आवृत्ती असून, २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली [[क्रिकेट]] स्पर्धा आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/129468/details-of-2027-world-cup-qualification-pathway-revealed |title=Details of 2027 World Cup Qualification pathway revealed |work=Cricbuzz |access-date=१४ फेब्रुवारी २०२४}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== [[चित्र:आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक २०२७ पात्रता निकष.jpg|Centre|thumb|250|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी पात्रता मार्ग]] या लीगमध्ये बारा संघांचा समावेश आहे: [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०१९-२०२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]मधील आपापल्या लीगमध्ये दुसऱ्या ते चौथ्या स्थानावर राहिलेले संघ, [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी|२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी]]तील अव्वल चार संघ<ref name="ICC2">{{Cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/08/12/2d56f04b-6096-4b2c-9c9b-14e541c8c0a6/190812-Men-s-CWC-2023-pathway-FAQs-Final.pdf |title=ICC Men's Cricket World Cup 2023 Qualification Pathway Frequently Asked Questions |date=१२ ऑगस्ट २०१९ |access-date=६ मार्च २०२० |work=International Cricket Council |archive-date=2019-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812162028/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/08/12/2d56f04b-6096-4b2c-9c9b-14e541c8c0a6/190812-Men-s-CWC-2023-pathway-FAQs-Final.pdf |url-status=dead }}</ref> आणि [[२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी]]तील दोन संघ.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3118649 |title=Everything you need to know about the Cricket World Cup Qualifier Play-off |work=International Cricket Council |access-date=२५ मार्च २०२३}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3077994 |title=Race for League 2 top three set for thrilling climax after Nepal tri-series clean sweep |access-date=२२ फेब्रुवारी २०२३}}</ref> त्या स्पर्धेत [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|मागील चॅलेंज लीग]]मधील लीग अ विजेता [[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कॅनडा]] लीग २ मध्ये बढती मिळवण्यात यशस्वी ठरला, तर [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पापुआ न्यू गिनी]]ला खालच्या स्तरावर उतरवण्यात आले. चॅलेंज लीगचा दुसरा विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] मात्र बढती मिळवण्यात यशस्वी ठरला नाही. अ आणि ब या दोन्ही गटांतील प्रत्येकी अव्वल दोन संघ आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील.<ref>{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/groups-announced-for-icc-men-s-cricket-world-cup-challenge-league |title=Groups announced for ICC Men's Cricket World Cup Challenge League |date=२८ मार्च २०२४ |access-date=१० ऑगस्ट २०२४ |work=International Cricket Council}}</ref> {| class="wikitable" ! scope=col | पात्रता पद्धत ! scope=col | पात्रतेची तारीख ! scope=col | ठिकाणे ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ |- | rowspan=2 | {{nobr|[[२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी|२०२३ पात्रता बाद फेरी]]}} | rowspan=2 | २६ मार्च - ५ एप्रिल २०२३ | rowspan=2 | नामिबिया | rowspan="2" | {{center|२}} | {{cr|JER}} |- | {{nobr|{{cr|PNG}}}} |- | rowspan=6 | [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०१९-२०२२ चॅलेंज लीग]] | rowspan=6 | १६ सप्टेंबर २०१९ - १३ डिसेंबर २०२२ | rowspan=6 | विविध | rowspan=6 | {{center|६}} | {{cr|DEN}} |- | {{cr|HK}} |- | {{cr|KEN}} |- | {{cr|QAT}} |- | {{cr|SIN}} |- | {{cr|UGA}} |- | rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी|२०२४ चॅलेंज लीग बाद फेरी]] | rowspan="4" | २२ फेब्रुवारी - ३ मार्च २०२४ | rowspan=4 | मलेशिया | rowspan="4" | {{center|४}} | {{cr|BHR}} |- | {{cr|ITA}} |- | {{cr|KUW}} |- | {{cr|TAN}} |- ! एकूण ! ! ! १२ ! |} ==सामन्यांचे वेळापत्रक== प्रत्येक गटात २०२४ ते २०२६ या कालावधीत दरवर्षी एकदा अशा प्रकारे एकेरी साखळी पद्धतीने तीन स्पर्धा खेळवल्या जाणार आहेत. यानुसार प्रत्येक संघ एकूण १५ सामने आणि स्पर्धेत एकूण ९० सामने खेळेल.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/icc-cwc-challenge-league-group-a-first-round/ |title=Cricket Kenya to host first round of CWC Challenge League group in September 2024 |work=Czarsportz Global |access-date=१५ ऑगस्ट २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823044457/https://czarsportzauto.com/icc-cwc-challenge-league-group-a-first-round/ |archive-date=२३ ऑगस्ट २०२४}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! लीग !! तारीख !! ठिकाण |- style="background:#ddeeff" | अ || [[२०२४ केन्या क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग अ|२५ सप्टेंबर - {{nobr|५ ऑक्टोबर २०२४}}]] || केन्या |- | ब || [[२०२४ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (युगांडा)|६-१६ नोव्हेंबर २०२४]] || युगांडा |- style="background:#ddeeff" | ब || [[२०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग)|६-१६ फेब्रुवारी २०२५]] || हाँग काँग |- | अ || [[२०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग अ (जर्सी)|२१-३१ ऑगस्ट २०२५]] || जर्सी |- style="background:#ddeeff" | ब || [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|८-१८ ऑगस्ट २०२६]] || टांझानिया |- | अ || ऑक्टोबर २०२६ || निश्चित करायचे आहे |} == गुणफलक == === लीग अ === {{२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग अ गुणफलक}} === लीग ब === {{२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब गुणफलक}} ==आकडेवारी== ===लीग अ=== ====सर्वाधिक धावा==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/cwc-challenge-league-group-a-2024-2026-16673 |title=Records / CWC Challenge League Group A 2024-2026 / Most runs |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ जानेवारी २०२५}}</ref> * शेवटचे अद्यतन: ३१ ऑगस्ट २०२५ {| class="wikitable sortable" |+ फलंदाजाने केलेल्या सर्वाधिक धावा ! scope=col | [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|सर्वोच्च धावसंख्या}} ! scope=col | [[सरासरी धावा|{{Abbr|सरा.|सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[शतक (क्रिकेट)|{{Abbr|१००|शतके}}]] ! scope=col | {{Abbr|५०|अर्धशतके}} ! scope=col | {{Abbr|४|चौकार}} ! scope=col | [[षटकार|{{Abbr|६|षटकार}}]] |- ! scope=row | ४४२ | {{cricon|KEN}} राकेप पटेल || ९ || ९१ || align=center | '''६३.१४''' || ८२.१५ || ० || ५ || ३७ || १० |- ! scope=row | ४३५ | {{cricon|DEN}} सैफ अहमद || १० || १४० || '''४३.५०''' || ९४.५६ || २ || १ || २५ || २६ |- ! scope=row | ३८० | {{cricon|QAT}} [[इमल लियानागे]] || १० || १०७[[नाबाद|*]] || '''४७.५०''' || ८०.८५ || १ || ३ || ४३ || ५ |- ! scope=row | ३७३ | {{cricon|JER}} झॅक ट्राइब || ९ || १०० || '''७४.६०''' || १०८.७४ || १ || २ || ३२ || १० |- ! scope=row | ३७३ | {{cricon|JER}} जॉश लॉरेन्सन || ९ || १३९ || '''४१.४४''' || ७४.८९ || १ || १ || ४० || २ |} ====सर्वाधिक बळी==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=16673;type=tournament |title=Records / CWC Challenge League Group A 2024-2026 / Most wickets |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ जानेवारी २०२५}}</ref> * शेवटचे अद्यतन: ३१ ऑगस्ट २०२५ {| class="wikitable sortable" |+ गोलंदाजाने घेतलेले सर्वाधिक बळी ! scope=col | [[बळी (क्रिकेट)|{{Abbr|बळी|बळी}}]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | [[षटक (क्रिकेट)|{{Abbr|षटके|षटके}}]] ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी}} ! scope=col | [[गोलंदाजी सरासरी|{{Abbr|सरा.|गोलंदाजी सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|गोलंदाजी स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[इकॉनॉमी रेट|{{Abbr|इकॉ.|इकॉनॉमी रेट}}]] ! scope=col | {{Abbr|४ बळी|चार बळी}} ! scope=col | {{Abbr|५ बळी|पाच बळी}} |- ! २३ | {{cricon|PNG}} काबुआ मोरेआ || १० || ८०.४ || ५/२९ || align=center | '''१६.९५''' || २१.०४ || ४.८३ || १ || १ |- ! २२ | {{cricon|JER}} जॉश लॉरेन्सन || ९ || ६७.० || ५/२९ || align=center | '''१०.९०''' || १८.२७ || ३.५८ || २ || १ |- ! १९ | {{cricon|JER}} [[निक ग्रीनवूड]] || ८ || ५९.३ || ५/३८ || align=center | '''१२.२६''' || १८.७८ || ३.९१ || ० || १ |- ! १८ | {{cricon|KUW}} यासिन पटेल || ९ || ७६.० || ५/४८ || align=center | '''१८.११''' || २५.३३ || ४.२८ || ० || १ |- ! rowspan="2" | १६ | {{cricon|PNG}} [[आले नाओ]] || ९ || ६५.० || ४/१७ || align=center | '''१७.६२''' || २४.३७ || ४.३३ || २ || ० |- | {{cricon|DEN}} सैफ अहमद || १० || ७८.५ || ५/३८ || align=center | '''२३.१८''' || २९.५६ || ४.७० || १ || १ |} ===लीग ब=== ====सर्वाधिक धावा==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-16682 |title=Records / CWC Challenge League Group B 2024-2026 / Most runs |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ फलंदाजाने केलेल्या सर्वाधिक धावा ! scope=col | [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|सर्वोच्च धावसंख्या}} ! scope=col | [[सरासरी धावा|{{Abbr|सरा.|सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[शतक (क्रिकेट)|{{Abbr|१००|शतके}}]] ! scope=col | {{Abbr|५०|अर्धशतके}} ! scope=col | {{Abbr|४|चौकार}} ! scope=col | [[षटकार|{{Abbr|६|षटकार}}]] |- ! scope=row | ५५८ | {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] || १३ || ८५ || align=center | '''५०.७२''' || ७६.७५ || ० || ६ || ५६ || १० |- ! scope=row | ५२९ | {{cricon|HK}} [[अंशुमन रथ]] || १४ || ९१ || align=center | '''४०.६९''' || ७६.०० || ० || ५ || ५८ || ५ |- ! scope=row | ४७३ | {{cricon|UGA}} रियाझत अली शाह || १२ || १०४ || align=center | '''४३.००''' || ९८.९५ || १ || ३ || ३४ || २० |- ! scope=row | ४६० | {{cricon|ITA}} मार्कस कॅम्पोपिआनो || १३ || ७४[[नाबाद|*]] || align=center | '''४६.००''' || ७३.१३ || ० || ३ || ४३ || ११ |- ! scope=row | ३४१ | {{cricon|HK}} [[बाबर हयात]] || १४ || १०३ || align=center | '''२८.४१''' || ६६.६० || १ || १ || ३६ || ९ |} ====सर्वाधिक बळी==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=16682;type=tournament |title=Records / CWC Challenge League Group B 2024-2026 / Most wickets |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ गोलंदाजाने घेतलेले सर्वाधिक बळी ! scope=col | [[बळी (क्रिकेट)|{{Abbr|बळी|बळी}}]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | [[षटक (क्रिकेट)|{{Abbr|षटके|षटके}}]] ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी}} ! scope=col | [[गोलंदाजी सरासरी|{{Abbr|सरा.|गोलंदाजी सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|गोलंदाजी स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[इकॉनॉमी रेट|{{Abbr|इकॉ.|इकॉनॉमी रेट}}]] ! scope=col | {{Abbr|४ बळी|चार बळी}} ! scope=col | {{Abbr|५ बळी|पाच बळी}} |- ! २९ | {{cricon|ITA}} क्रिशन कलुगमागे || १३ || ९६.५ || ४/३६ || align=center | '''१३.२०''' || २०.०० || ३.९५ || १ || ० |- ! २५ | {{cricon|HK}} [[यासिम मुर्तझा]] || १३ || १०२.४ || ४/१७ || align=center | '''१४.६०''' || २४.६० || ३.५५ || २ || ० |- ! २४ | {{cricon|UGA}} [[जुमा मियागी]] || १३ || ९०.१ || ६/१७ || align=center | '''१४.९५''' || २२.५० || ३.९८ || २ || १ |- ! rowspan="2" | २३ | {{cricon|ITA}} रकिबुल हसन || ९ || ७६.२ || ६/१८ || align=center | '''९.३४''' || १९.९० || २.८१ || ० || २ |- | {{cricon|UGA}} हेन्री सेन्योंडो || १२ || ९७.५ || ४/२८ || align=center | '''१३.१७''' || २५.५० || ३.०९ || २ || ० |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{क्रिकेट विश्वचषक माहिती}} {{Navbox |title= आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम |list1= {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} <!-- {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७}} --> }} [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] 3e58zxewt703og8bd15fkl4ivk0hoja 2707591 2707590 2026-09-02T14:28:58Z ~2026-41910-22 185743 2707591 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग | image = | caption = | fromdate = २५ सप्टेंबर २०२४ | todate = २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[लिस्ट-अ सामने|लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = {{Plainlist| ; लीग अ * केनिया (२०२४) * जर्सी (२०२५) * निश्चित करायचे आहे (२०२६) ; लीग ब * युगांडा (२०२४) * हाँग काँग (२०२५) * टांझानिया (२०२६)}} | champions = {{cr|ITA}} (लीग ब) | count = | participants = १२ | matches = ९० | player of the series = | most runs = | most wickets = | previous_year = २०१९-२०२२ | previous_tournament = २०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग | next_year = | next_tournament = }} {{2027 Cricket World Cup sidebar}} '''२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग'''<ref>{{cite web |url=https://www.czarsportzauto.com/2027-icc-mens-cricket-world-cup-qualification/ |title=CWC League 2 and Challenge League cycle to continue for 2027 world cup qualification |work=Czarsportz |access-date=४ एप्रिल २०२३}}</ref> ही [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]ची दुसरी आवृत्ती असून, २०२७ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली [[क्रिकेट]] स्पर्धा आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/129468/details-of-2027-world-cup-qualification-pathway-revealed |title=Details of 2027 World Cup Qualification pathway revealed |work=Cricbuzz |access-date=१४ फेब्रुवारी २०२४}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== [[चित्र:आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक २०२७ पात्रता निकष.jpg|thumb|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी पात्रता मार्ग]] या लीगमध्ये बारा संघांचा समावेश आहे: [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०१९-२०२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]मधील आपापल्या लीगमध्ये दुसऱ्या ते चौथ्या स्थानावर राहिलेले संघ, [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी|२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी]]तील अव्वल चार संघ<ref name="ICC2">{{Cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/08/12/2d56f04b-6096-4b2c-9c9b-14e541c8c0a6/190812-Men-s-CWC-2023-pathway-FAQs-Final.pdf |title=ICC Men's Cricket World Cup 2023 Qualification Pathway Frequently Asked Questions |date=१२ ऑगस्ट २०१९ |access-date=६ मार्च २०२० |work=International Cricket Council |archive-date=2019-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812162028/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/08/12/2d56f04b-6096-4b2c-9c9b-14e541c8c0a6/190812-Men-s-CWC-2023-pathway-FAQs-Final.pdf |url-status=dead }}</ref> आणि [[२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी]]तील दोन संघ.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3118649 |title=Everything you need to know about the Cricket World Cup Qualifier Play-off |work=International Cricket Council |access-date=२५ मार्च २०२३}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3077994 |title=Race for League 2 top three set for thrilling climax after Nepal tri-series clean sweep |access-date=२२ फेब्रुवारी २०२३}}</ref> त्या स्पर्धेत [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|मागील चॅलेंज लीग]]मधील लीग अ विजेता [[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कॅनडा]] लीग २ मध्ये बढती मिळवण्यात यशस्वी ठरला, तर [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पापुआ न्यू गिनी]]ला खालच्या स्तरावर उतरवण्यात आले. चॅलेंज लीगचा दुसरा विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] मात्र बढती मिळवण्यात यशस्वी ठरला नाही. अ आणि ब या दोन्ही गटांतील प्रत्येकी अव्वल दोन संघ आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील.<ref>{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/groups-announced-for-icc-men-s-cricket-world-cup-challenge-league |title=Groups announced for ICC Men's Cricket World Cup Challenge League |date=२८ मार्च २०२४ |access-date=१० ऑगस्ट २०२४ |work=International Cricket Council}}</ref> {| class="wikitable" ! scope=col | पात्रता पद्धत ! scope=col | पात्रतेची तारीख ! scope=col | ठिकाणे ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ |- | rowspan=2 | {{nobr|[[२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता बाद फेरी|२०२३ पात्रता बाद फेरी]]}} | rowspan=2 | २६ मार्च - ५ एप्रिल २०२३ | rowspan=2 | नामिबिया | rowspan="2" | {{center|२}} | {{cr|JER}} |- | {{nobr|{{cr|PNG}}}} |- | rowspan=6 | [[२०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०१९-२०२२ चॅलेंज लीग]] | rowspan=6 | १६ सप्टेंबर २०१९ - १३ डिसेंबर २०२२ | rowspan=6 | विविध | rowspan=6 | {{center|६}} | {{cr|DEN}} |- | {{cr|HK}} |- | {{cr|KEN}} |- | {{cr|QAT}} |- | {{cr|SIN}} |- | {{cr|UGA}} |- | rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बाद फेरी|२०२४ चॅलेंज लीग बाद फेरी]] | rowspan="4" | २२ फेब्रुवारी - ३ मार्च २०२४ | rowspan=4 | मलेशिया | rowspan="4" | {{center|४}} | {{cr|BHR}} |- | {{cr|ITA}} |- | {{cr|KUW}} |- | {{cr|TAN}} |- ! एकूण ! ! ! १२ ! |} ==सामन्यांचे वेळापत्रक== प्रत्येक गटात २०२४ ते २०२६ या कालावधीत दरवर्षी एकदा अशा प्रकारे एकेरी साखळी पद्धतीने तीन स्पर्धा खेळवल्या जाणार आहेत. यानुसार प्रत्येक संघ एकूण १५ सामने आणि स्पर्धेत एकूण ९० सामने खेळेल.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/icc-cwc-challenge-league-group-a-first-round/ |title=Cricket Kenya to host first round of CWC Challenge League group in September 2024 |work=Czarsportz Global |access-date=१५ ऑगस्ट २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823044457/https://czarsportzauto.com/icc-cwc-challenge-league-group-a-first-round/ |archive-date=२३ ऑगस्ट २०२४}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! लीग !! तारीख !! ठिकाण |- style="background:#ddeeff" | अ || [[२०२४ केन्या क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग अ|२५ सप्टेंबर - {{nobr|५ ऑक्टोबर २०२४}}]] || केन्या |- | ब || [[२०२४ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (युगांडा)|६-१६ नोव्हेंबर २०२४]] || युगांडा |- style="background:#ddeeff" | ब || [[२०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग)|६-१६ फेब्रुवारी २०२५]] || हाँग काँग |- | अ || [[२०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग अ (जर्सी)|२१-३१ ऑगस्ट २०२५]] || जर्सी |- style="background:#ddeeff" | ब || [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|८-१८ ऑगस्ट २०२६]] || टांझानिया |- | अ || ऑक्टोबर २०२६ || निश्चित करायचे आहे |} == गुणफलक == === लीग अ === {{२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग अ गुणफलक}} === लीग ब === {{२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब गुणफलक}} ==आकडेवारी== ===लीग अ=== ====सर्वाधिक धावा==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/cwc-challenge-league-group-a-2024-2026-16673 |title=Records / CWC Challenge League Group A 2024-2026 / Most runs |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ जानेवारी २०२५}}</ref> * शेवटचे अद्यतन: ३१ ऑगस्ट २०२५ {| class="wikitable sortable" |+ फलंदाजाने केलेल्या सर्वाधिक धावा ! scope=col | [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|सर्वोच्च धावसंख्या}} ! scope=col | [[सरासरी धावा|{{Abbr|सरा.|सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[शतक (क्रिकेट)|{{Abbr|१००|शतके}}]] ! scope=col | {{Abbr|५०|अर्धशतके}} ! scope=col | {{Abbr|४|चौकार}} ! scope=col | [[षटकार|{{Abbr|६|षटकार}}]] |- ! scope=row | ४४२ | {{cricon|KEN}} राकेप पटेल || ९ || ९१ || align=center | '''६३.१४''' || ८२.१५ || ० || ५ || ३७ || १० |- ! scope=row | ४३५ | {{cricon|DEN}} सैफ अहमद || १० || १४० || '''४३.५०''' || ९४.५६ || २ || १ || २५ || २६ |- ! scope=row | ३८० | {{cricon|QAT}} [[इमल लियानागे]] || १० || १०७[[नाबाद|*]] || '''४७.५०''' || ८०.८५ || १ || ३ || ४३ || ५ |- ! scope=row | ३७३ | {{cricon|JER}} झॅक ट्राइब || ९ || १०० || '''७४.६०''' || १०८.७४ || १ || २ || ३२ || १० |- ! scope=row | ३७३ | {{cricon|JER}} जॉश लॉरेन्सन || ९ || १३९ || '''४१.४४''' || ७४.८९ || १ || १ || ४० || २ |} ====सर्वाधिक बळी==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=16673;type=tournament |title=Records / CWC Challenge League Group A 2024-2026 / Most wickets |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ जानेवारी २०२५}}</ref> * शेवटचे अद्यतन: ३१ ऑगस्ट २०२५ {| class="wikitable sortable" |+ गोलंदाजाने घेतलेले सर्वाधिक बळी ! scope=col | [[बळी (क्रिकेट)|{{Abbr|बळी|बळी}}]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | [[षटक (क्रिकेट)|{{Abbr|षटके|षटके}}]] ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी}} ! scope=col | [[गोलंदाजी सरासरी|{{Abbr|सरा.|गोलंदाजी सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|गोलंदाजी स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[इकॉनॉमी रेट|{{Abbr|इकॉ.|इकॉनॉमी रेट}}]] ! scope=col | {{Abbr|४ बळी|चार बळी}} ! scope=col | {{Abbr|५ बळी|पाच बळी}} |- ! २३ | {{cricon|PNG}} काबुआ मोरेआ || १० || ८०.४ || ५/२९ || align=center | '''१६.९५''' || २१.०४ || ४.८३ || १ || १ |- ! २२ | {{cricon|JER}} जॉश लॉरेन्सन || ९ || ६७.० || ५/२९ || align=center | '''१०.९०''' || १८.२७ || ३.५८ || २ || १ |- ! १९ | {{cricon|JER}} [[निक ग्रीनवूड]] || ८ || ५९.३ || ५/३८ || align=center | '''१२.२६''' || १८.७८ || ३.९१ || ० || १ |- ! १८ | {{cricon|KUW}} यासिन पटेल || ९ || ७६.० || ५/४८ || align=center | '''१८.११''' || २५.३३ || ४.२८ || ० || १ |- ! rowspan="2" | १६ | {{cricon|PNG}} [[आले नाओ]] || ९ || ६५.० || ४/१७ || align=center | '''१७.६२''' || २४.३७ || ४.३३ || २ || ० |- | {{cricon|DEN}} सैफ अहमद || १० || ७८.५ || ५/३८ || align=center | '''२३.१८''' || २९.५६ || ४.७० || १ || १ |} ===लीग ब=== ====सर्वाधिक धावा==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-16682 |title=Records / CWC Challenge League Group B 2024-2026 / Most runs |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ फलंदाजाने केलेल्या सर्वाधिक धावा ! scope=col | [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|सर्वोच्च धावसंख्या}} ! scope=col | [[सरासरी धावा|{{Abbr|सरा.|सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[शतक (क्रिकेट)|{{Abbr|१००|शतके}}]] ! scope=col | {{Abbr|५०|अर्धशतके}} ! scope=col | {{Abbr|४|चौकार}} ! scope=col | [[षटकार|{{Abbr|६|षटकार}}]] |- ! scope=row | ५५८ | {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] || १३ || ८५ || align=center | '''५०.७२''' || ७६.७५ || ० || ६ || ५६ || १० |- ! scope=row | ५२९ | {{cricon|HK}} [[अंशुमन रथ]] || १४ || ९१ || align=center | '''४०.६९''' || ७६.०० || ० || ५ || ५८ || ५ |- ! scope=row | ४७३ | {{cricon|UGA}} रियाझत अली शाह || १२ || १०४ || align=center | '''४३.००''' || ९८.९५ || १ || ३ || ३४ || २० |- ! scope=row | ४६० | {{cricon|ITA}} मार्कस कॅम्पोपिआनो || १३ || ७४[[नाबाद|*]] || align=center | '''४६.००''' || ७३.१३ || ० || ३ || ४३ || ११ |- ! scope=row | ३४१ | {{cricon|HK}} [[बाबर हयात]] || १४ || १०३ || align=center | '''२८.४१''' || ६६.६० || १ || १ || ३६ || ९ |} ====सर्वाधिक बळी==== * स्रोत: ''[[क्रिकइन्फो]]''<ref>{{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=16682;type=tournament |title=Records / CWC Challenge League Group B 2024-2026 / Most wickets |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ गोलंदाजाने घेतलेले सर्वाधिक बळी ! scope=col | [[बळी (क्रिकेट)|{{Abbr|बळी|बळी}}]] ! scope=col | खेळाडू ! scope=col | {{Abbr|डाव|डाव}} ! scope=col | [[षटक (क्रिकेट)|{{Abbr|षटके|षटके}}]] ! scope=col | {{Abbr|सर्वो.|एका डावातील सर्वोत्तम गोलंदाजी}} ! scope=col | [[गोलंदाजी सरासरी|{{Abbr|सरा.|गोलंदाजी सरासरी}}]] ! scope=col | [[स्ट्राइक रेट|{{Abbr|स्ट्रा.|गोलंदाजी स्ट्राइक रेट}}]] ! scope=col | [[इकॉनॉमी रेट|{{Abbr|इकॉ.|इकॉनॉमी रेट}}]] ! scope=col | {{Abbr|४ बळी|चार बळी}} ! scope=col | {{Abbr|५ बळी|पाच बळी}} |- ! २९ | {{cricon|ITA}} क्रिशन कलुगमागे || १३ || ९६.५ || ४/३६ || align=center | '''१३.२०''' || २०.०० || ३.९५ || १ || ० |- ! २५ | {{cricon|HK}} [[यासिम मुर्तझा]] || १३ || १०२.४ || ४/१७ || align=center | '''१४.६०''' || २४.६० || ३.५५ || २ || ० |- ! २४ | {{cricon|UGA}} [[जुमा मियागी]] || १३ || ९०.१ || ६/१७ || align=center | '''१४.९५''' || २२.५० || ३.९८ || २ || १ |- ! rowspan="2" | २३ | {{cricon|ITA}} रकिबुल हसन || ९ || ७६.२ || ६/१८ || align=center | '''९.३४''' || १९.९० || २.८१ || ० || २ |- | {{cricon|UGA}} हेन्री सेन्योंडो || १२ || ९७.५ || ४/२८ || align=center | '''१३.१७''' || २५.५० || ३.०९ || २ || ० |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{क्रिकेट विश्वचषक माहिती}} {{Navbox |title= आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम |list1= {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} <!-- {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७}} --> }} [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] qyofrinrcroxmiu0npy95hf9ld1liup 0 357895 2707675 2505603 2026-09-03T06:32:57Z ~2026-45957-11 186545 /* */ 2707675 wikitext text/x-wiki '''राज्यसभेतील विरोधी पक्षनेते''' किंवा '''विपक्ष-नेता''' हे [[राज्यसभा सदस्य|राज्यसभेचे निवडून आलेले सदस्य]] आहेत. राज्यसभेतील विरोधी पक्षाचा नेता हा [[भारत सरकार|सरकारमध्ये]] नसलेल्या राज्यसभेतील सर्वात मोठ्या राजकीय पक्षाचा संसदीय अध्यक्ष असतो.<ref name="Latest News India 2019">{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/leader-of-opposition-what-are-his-role-and-responsibilities/438466|title=Leader of Opposition: His role and responsibilities – India News|date=17 June 2019|website=Latest News India|access-date=27 February 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/oppo.asp#LE1|title=Rajya Sabha – Role of The Leader of The House, Leader of the Opposition and Whips Brief History|website=rajyasabha.nic.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2014/08/why-india-needs-an-opposition-leader/|title=Why India Needs an Opposition Leader|last=Kumar|first=Sanjay|website=thediplomat.com}}</ref> [[भारताचा औपचारिक सत्ता प्राधान्यक्रम|भारताचा औपचारिक सत्ता प्राधान्यक्रमामध्ये]] ह्या कार्यालय धारकाचा ७वा क्रमांक आहे. == यादी == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! क्र. !! चित्र !! नाव !! colspan="3" |कार्यकाळ !! colspan="2" |पक्ष |- | १ || [[चित्र:Shyam_Nandan_Prasad_Mishra_portrait.gif|100x100अंश]] ! [[श्याम नंदन प्रसाद मिश्रा]] | १८ डिसेंबर १९६९ || ११ मार्च १९७१ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1969|12|18|1971|3|11}} | rowspan=2 |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] || rowspan=2 bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)/meta/color}} width=4px | |- | २ || [[चित्र:M._S._Gurupadaswamy_image.jpg|100x100अंश]] ! [[एम.एस. गुरुपादस्वामी]] | २४ मार्च १९७१ || २ एप्रिल १९७१ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1971|3|24|1972|4|2}} |- | colspan=8 |'''''पद रिकामे''''' |- | ३ || - ! [[कमलापती त्रिपाठी]] | ३० मार्च १९७७ || १५ फेब्रुवारी १९७८ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|3|30|1978|2|15}} | rowspan=3 |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आर)]] || rowspan=3 bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | |- | ४ || [[चित्र:Bhola_Pawan_Shastri_portrait.jpg|88x88अंश]] ! [[भोला पासवान शास्त्री]] | २४ फेब्रुवारी १९७८ || २३ मार्च १९७८ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1978|2|24|1978|3|23}} |- | (३) || - ! [[कमलापती त्रिपाठी]] | २३ मार्च १९७८ || ८ फेब्रुवारी १९८० || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1978|3|23|1980|1|8}} |- | ५ || [[चित्र:Lkadvani.jpg|100x100अंश]] ! [[लालकृष्ण अडवाणी]] | २१ जानेवारी १९८० || ७ एप्रिल १९८० || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1980|1|21|1980|4|7}} | [[जनता पक्ष]] || bgcolor={{जनता पक्ष/meta/color}} | |- | colspan="12" |'''''पद रिकामे''''' |- | ६ || [[चित्र:P._Shiv_Shankar_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[पी. शिवशंकर]] | १८ डिसेंबर १९८९ || २ जानेवारी १९९१ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1989|12|18|1991|1|2}} | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | |- | (२) || [[चित्र:M._S._Gurupadaswamy_image.jpg|100x100अंश]] ! [[एम.एस. गुरुपादस्वामी]] | २८ जून १९९१ || २१ जुलै १९९१ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1991|6|28|1991|7|21}} | rowspan=2 |[[जनता दल]] || rowspan=2 bgcolor={{जनता दल/meta/color}} | |- | ७ || [[चित्र:Jaipal_Sudini_Reddy_-_Kolkata_2004-11-10_03212_Cropped.jpg|100x100अंश]] ! [[एस. जयपाल रेड्डी]] | २२ जुलै १९९१ || २० जून १९९२ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1991|7|22|1992|6|29}} |- | ८ || - ! [[सिकंदर बख्त]] | ७ जुलै १९९२ || १६ मे १९९६ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1992|7|7|1996|5|16}} | [[भारतीय जनता पक्ष]] || bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} | |- | ९ || [[चित्र:Shankarrao_Chavan_2007_stamp_of_India_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[शंकरराव चव्हाण]] | २३ मे १९९६ || १ जून १९९६ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1996|5|23|1996|6|1}} | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | |- | (८) || - ! [[सिकंदर बख्त]] | १ जून १९९६ || १९ मार्च १९९८ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1996|6|1|1998|3|19}} | [[भारतीय जनता पक्ष]] || bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} | |- | १० || [[चित्र:Official_Portrait_of_the_Prime_Minister_Dr._Manmohan_Singh.jpg|100x100अंश]] ! [[मनमोहन सिंग]] | १९ मार्च १९९८ || २२ मे २००४ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1998|3|19|2004|5|22}} | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | |- | ११ || [[चित्र:Jaswant_Singh_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[जसवंतसिंग]] | ३ जून २००४ || १६ मे २००९ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2004|6|3|2009|5|16}} | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] || rowspan=2 bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} | |- | १२ || [[चित्र:The_official_photograph_of_the_Defence_Minister,_Shri_Arun_Jaitley_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[अरुण जेटली]] | ३ जून २००९ || २६ मे २०१४ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2009|6|3|2014|5|26}} |- | १३ || [[चित्र:Ghulam_Nabi_Azad_at_Healthcare_Skill_Summit_2013_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[गुलाम नबी आझाद]] | ८ जून २०१४ || १५ फेब्रुवारी २०२१ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2014|6|8|2021|2|15}} | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || rowspan=2 bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | |- | १४ || [[चित्र:Mallikarjun_Kharge_briefing_the_media_after_presenting_the_Interim_Railway_Budget_2014-15_in_New_Delhi_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[मल्लिकार्जुन खरगे]] | १६ फेब्रुवारी २०२१ || ''पदस्थ'' || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2021|2|16}} |- |} == उप-विरोधी पक्षनेते == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! क्र. !! चित्र !! नाव !! colspan="3" |कार्यकाळ !! colspan="2" |पक्ष |- | १ || [[चित्र:SS_Ahluwalia,_BJP.jpg|100x100अंश]] ! [[एस.एस. अहलूवालिया]] | ३ जून २००९ || २ एप्रिल २०१२ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2009|6|3|2012|4|2}}''' | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] || rowspan=2 bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} width=4px | |- | २ || [[चित्र:Ravi_Shankar_Prasad_At_Office.jpg|100x100अंश]] ! [[रवी शंकर प्रसाद]] | २० जुलै २०१२ || २६ मे २०१४ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2012|7|20|2014|5|26}} |- | ३ || [[चित्र:Anand_Sharma_-_World_Economic_Forum_Annual_Meeting_2012.jpg|100x100अंश]] ! [[आनंद शर्मा]] | ८ जून २०१४ || २ एप्रिल २०२२ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2014|6|8|2022|4|2}} | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || rowspan=3 bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | |- | ''प्रभारी'' | [[चित्र:Palaniappan_Chidambaram_-_World_Economic_Forum_Annual_Meeting_2011_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[पी. चिदंबरम]] | ३ एप्रिल २०२२ || १३ मार्च २०२२ || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2022|4|3|2023|3|13}} |- | ४ || [[चित्र:Pramod_Tiwari_at_Parliament_Library_Building,_New_Delhi.jpg|100x100अंश]] ! [[प्रमोद तिवारी]] | १३ मार्च २०२३ || ''पदस्थ'' || {{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2023|3|13}} |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य|*]] [[वर्ग:राज्यसभेतील विरोधीपक्ष नेते|*]] b2b4hjgt9lwbqz9l8v3d4r2yrlf4xsd 0 361652 2707589 2538969 2026-09-02T14:27:35Z ~2026-41910-22 185743 /* */ 2707589 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शशिकुमार]] {{पान काढा}} ra61rfuhzxhaxqc27pjd7grwjdpxrh1 0 368170 2707623 2698791 2026-09-02T17:05:21Z AdvAnantGholam 172574 2707623 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = बाराबलुतेदार | abovestyle = background:#D8E8C8; font-size:120%; font-weight:bold; | image = | caption = महाराष्ट्रातील पारंपरिक बाराबलुतेदार व्यवस्था | header1 = सामान्य माहिती | headerstyle = background:#EFEFEF; | label2 = प्रकार | data2 = ग्रामसेवा व्यवस्था | label3 = प्रदेश | data3 = महाराष्ट्र | label4 = कालखंड | data4 = यादवकाल – ब्रिटिशकाल | label5 = कार्यक्षेत्र | data5 = ग्रामीण महाराष्ट्र | label6 = सेवा संख्या | data6 = १२ बलुतेदार | label7 = मोबदला | data7 = बलुता (धान्य, शेतीमाल, वस्तू किंवा सेवा) | label8 = प्रमुख व्यवसाय | data8 = सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट, चांभार, महार, मांग इ. | label9 = उद्देश | data9 = गावातील आवश्यक सेवा पुरविणे | label10 = संबंधित व्यवस्था | data10 = [[बलुता]] • [[अलुतेदार]] • जजमानी व्यवस्था • ग्रामव्यवस्था | label11 = वर्तमान स्थिती | data11 = ऐतिहासिक सामाजिक-आर्थिक व्यवस्था }} [[File:सुतार आणि पारंपरिक हत्यारे.jpg|thumb|right|300px|पारंपरिक सुतारकाम करणारा कारागीर आणि सुतारकामासाठी वापरली जाणारी पारंपरिक अवजारे]] '''बाराबलुतेदार पद्धत''' ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण समाजव्यवस्थेतील एक अनोखी सेवा आधारित आर्थिक रचना होती. यामध्ये गावातील वेगवेगळ्या १२ व्यावसायिक समुदायांनी (बलुतेदार) विशिष्ट सेवा पुरवून [[धान्य]], [[वस्त्र]] वा [[शेती]]माल स्वरूपात मोबदला घेतला जात असे. या पद्धतीतून गावातले [[शेती]]प्रधान अर्थकारण, जातीनिहाय सामाजिक कार्यविभागणी, परस्परावलंबन आणि एकात्मता दिसून येते. "बलुतं देणं" ही संकल्पना गावकऱ्यांच्या सहजीवनाचा एक भाग होती, जी औद्योगिकीकरणा नंतर हळूहळू इतिहासजमा झाली. आजही काही ग्रामीण भागात या पारंपरिक पद्धतीची छायाचित्रं पाहायला मिळतात आणि यावर संशोधन सुरू आहे. ===बलुते म्हणजे काय?=== "बलुते" या शब्दाचा अर्थ म्हणजे सेवा देणाऱ्या व्यक्तीस मिळणारा नैसर्गिक मोबदला — जो विशिष्ट कर्तव्यासाठी दिला जाई. उदाहरणार्थ, - भट पूजा करत असे, सुतार शेती अवजारे बनवत असे, तर त्याच्या मोबदल्यात [[धान्य]], [[अन्न]], कपडे, सणासुदीला मानपान असे मिळे. "बाराबलुते" म्हणजे १२ महत्त्वाच्या पारंपरिक सेवा देणारे समुदाय – जे गावाच्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक व्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. === बाराबलुतेदार पद्धतीची तुलना जजमानी व्यवस्थेशी === काही अभ्यासकांनी महाराष्ट्रातील बाराबलुतेदार व्यवस्था आणि उत्तर भारतातील जजमानी व्यवस्था यांची तुलना केली आहे. तथापि, दोन्ही व्यवस्थांच्या संघटनात्मक रचनेत आणि सेवा-संबंधांच्या स्वरूपात भिन्नता असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Gould |first=Harold A. |title=The Hindu Jajmani System: A Case of Economic Particularism |journal=Journal of Anthropological Research |volume=42 |issue=3 |year=1986 }}</ref> ===ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बाराबलुतेदार पद्धतीचे स्थान=== बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील एक अत्यंत महत्त्वाची सेवा-आधारित प्रणाली होती.<ref>{{cite web |title=India Census – Village Economy Reports|url=https://censusindia.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=en}}</ref> या पद्धतीनुसार, गावातील विविध <ref>{{cite web |title=ग्रामीण विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=mr }} </ref> व्यावसायिक समुदाय (बलुतेदार) त्यांच्या विशिष्ट कौशल्यांच्या माध्यमातून गावकऱ्यांना सेवा पुरवत आणि त्याबदल्यात धान्य, कपडे, शेतीमाल वा वस्तू स्वरूपात मोबदला घेत असत. ही रचना कोणत्याही रोख व्यवहाराशिवाय चालत असे आणि त्यामुळे ती "वस्तुविनिमय आधारीत लोकशाही ग्रामीण अर्थव्यवस्था" म्हणून ओळखली जात असे. ही अर्थव्यवस्था सहकार्य, परस्परावलंबन आणि सामूहिक जीवनपद्धतीवर आधारलेली होती.<ref name="dandekar">{{cite book |title=गाव आणि समाज |author=प्रा. गो. ना. दांडेकर |year=1982 |publisher=ग्रंथाली}}</ref> सुतार, लोहार, नाई, धोबी, गुरव, भट, कुंभार, सोनार, महार, चांभार इत्यादी बलुतेदारांनी गावात सेवा पुरवून गावगाडा चालविला जात असे.<ref name="waghmare">{{cite thesis |title=Barabalutedar System in Rural India |author=Dr. D.P. Waghmare |publisher=Shodhganga |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in }}</ref> औद्योगिकीकरणानंतर आणि नगदी अर्थव्यवस्था वाढल्यामुळे ही पद्धत कालांतराने लोप पावली, परंतु ग्रामीण भारताच्या आर्थिक आणि सामाजिक इतिहासात याचे योगदान अमूल्य आहे. ==पद्धतीची पार्श्वभूमी== बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक सामाजिक व आर्थिक रचना होती, जी विशेषतः पेशवेकालीन व [[मराठा साम्राज्य|मराठा काळात]] अधिक दृढ झाली होती. या पद्धतीचा पाया शेतीप्रधान समाजव्यवस्था आणि व्यवसायाधारित जातपद्धती होती. गावातील प्रत्येक प्रमुख कौशल्य व सेवा विशिष्ट समुदायाच्या हातात होती. हे समुदाय त्या-त्या क्षेत्रातील विशेषज्ञ असत आणि त्यांचे कार्य गावाच्या आवश्यक सेवांशी निगडीत असे. <ref name="dandekar" /> या पद्धतीपूर्वी ग्रामपंचायत प्रणाली अस्तित्वात नव्हती; गावातील व्यवहार हे बलुतेदार, पटेल, कोतवाल यांच्याद्वारे चालवले जात. त्यातूनच बलुतेदार पद्धती ही एक लोकशाही व परस्परावलंबी आर्थिक यंत्रणा म्हणून विकसित झाली.<ref name="waghmare" /> या पद्धतीचा उदय सामूहिक जीवनपद्धती, पारंपरिक ज्ञान, आणि गावकेंद्रित अर्थकारण यावर आधारलेला होता. औद्योगिकीकरणानंतर व इंग्रज काळात या व्यवस्थेला हळूहळू ऱ्हास आला.<ref>{{cite web |title=India Census – Village Economy Reports |url=https://censusindia.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=en}} या पद्धतीनुसार, गावातील विविध{{cite web |title=ग्रामीण विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन|url=https://rdd.maharashtra.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=mr}}</ref> ===इतिहास=== बाराबलुतेदार पद्धतीचा इतिहास मध्ययुगीन भारत|मध्ययुगीन कालखंड आणि विशेषतः [[मराठा साम्राज्य]] व [[पेशवे]] युगाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्रात ही सेवा-आधारित सामाजिक रचना कृषीप्रधान गावांमध्ये दृढपणे प्रस्थापित झाली. [[शिवाजी महाराज]] यांच्या स्वराज्य स्थापनेनंतर, स्थानिक प्रशासन आणि ग्रामीण व्यवस्था यामध्ये गावकेंद्रित यंत्रणेला अधिक महत्त्व देण्यात आले. गावगुंड, देशमुख, पटेल, कोतवाल यांच्यासोबत '''बलुतेदार''' हे देखील एक प्रमुख घटक होते, जे गावातील सेवा आणि कामकाज सुरळीत ठेवत.<ref>{{cite web |title=Barabalutedar System and Rural Society |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/215874 |website=Shodhganga |access-date=2025-07-16}}</ref> [[पेशवे]] कालखंडात ही पद्धत अधिक औपचारिक व स्थिर स्वरूपात रूजली. बलुतेदारांना दरवर्षी पिकांनंतर [[धान्य]], [[वस्त्रे]], [[फळे]] व इतर वस्तूंमध्ये 'बलुतं' दिलं जात असे. ही परंपरा वस्तुविनिमयाधिष्ठित आणि आपसातील परस्परावलंबनावर आधारित होती.<ref>{{cite book |last=Sardesai |first=Govind Sakharam |title=New History of the Marathas Vol II |year=1948 |publisher=Phoenix Publications |language=en |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32035}}</ref> ब्रिटिश कालखंडात ही पद्धत हळूहळू बदलत गेली आणि नगदी अर्थव्यवस्थेच्या आगमनामुळे काही बलुते लोप पावली. ===[[शेती]]प्रधान समाज आणि सेवा-देणारी जातपद्धती=== बाराबलुतेदार पद्धती महाराष्ट्रातील पारंपरिक शेतीप्रधान ग्रामीण समाजरचनेचा एक महत्त्वाचा भाग होती.बहुतेक गावांमध्ये शेती हा मुख्य व्यवसाय होता आणि त्या शेतीस पूरक असलेल्या सेवा विशिष्ट व्यावसायिक समुदायांकडून (बलुतेदार) दिल्या जात असत.<ref>{{cite web |title=The Economic Structure of the Balutedar System |url=https://www.ijmra.us/project%20doc/2018/IJRSS_APRIL2018/IJMRA-13643.pdf |website=International Journal of Research in Social Sciences (IJMRA) |access-date=2025-08-01}}</ref> प्रत्येक बलुतेदाराला एक विशिष्ट कार्य सोपवले गेलेले असे — उदा. सुताराने शेतीच्या अवजारी बनवणे, लोहाराने नांगर तयार करणे, गुरवाने देवपूजा करणे व कुंभाराने भांडी घडवणे. ही कामे जातपात आधारित सामाजिक विभागणीनुसार ठरलेली असत. त्यामुळे सेवा आणि व्यवसाय हे जातवर्गीकरण प्रणालीशी निगडीत होते.<ref>{{cite thesis |title=Rural Economy and Barabalutedar System in Maharashtra |author=Dr. M.N. Jadhav |publisher=Shivaji University, Kolhapur |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/47936 |access-date=2025-07-16}}</ref> ही सेवा-व्यवस्था वस्तुविनिमय आधारीत अर्थव्यवस्था, समूहकेंद्रित कामकाज आणि अस्पृश्यता व सामाजिक भेदभाव यांचा मिलाफ होती — जरी ती परस्परावलंबी स्वरूपात अस्तित्वात होती, तरी तिच्यामध्ये असमतोलही दिसून येतो. ===ग्रामपंचायतपूर्वीची स्वरचना=== बाराबलुतेदार पद्धती ही आधुनिक ग्रामपंचायत यंत्रणेच्या आधीची सामाजिक आणि आर्थिक रचना होती.<ref>{{cite web |title=Evolution of Panchayati Raj System in India |url=https://www.india.gov.in/my-government/constitution-india/panchayati-raj-system |website=india.gov.in |access-date=2025-07-16}}</ref> * पूर्वीच्या ग्रामीण भारतात ग्रामसभा, गावपाटील, कोतवाल, बलुतेदार, देशमुख आणि देशपांडे हे मिळून गाव चालवत असत. यामध्ये निर्णयप्रक्रिया ही पारंपरिक लोकशाहीसदृश स्वरूपाची होती. गावपाटील हा प्रमुख व्यक्ती असे. गावकऱ्यांच्या वतीने तो [[महसूल]] प्रशासन, करसंकलन आणि सरकारी संपर्क साधत असे. त्यासोबतच कोतवाल हा कायदा व सुव्यवस्थेचा प्रमुख असत. बलुतेदार हे शेती, पूजाविधी, व्यापार, घरकाम, शारीरिक सेवा इ. गोष्टींची जबाबदारी घेत. या व्यवस्थेचा ढाचा असा होता की, गावाची बहुतेक गरज हेच स्थानिक समुदाय भागवत.<ref>{{cite thesis |title=The Traditional Village Governance in Maharashtra |author=Dr. M.S. Bhosale |publisher=Savitribai Phule Pune University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/223465 |access-date=2025-07-16}}</ref> ग्रामपंचायत ही संकल्पना भारतात १९५९ मध्ये सुरू झाली, [[पंचायतराज कायदा|पंचायतराज]] कायद्यानंतर. त्याआधीपर्यंत ही पारंपरिक यंत्रणा गावस्वराज्य म्हणून कार्यरत होती. ==बलुतेदारांची कार्यविभागणी== बाराबलुतेदार पद्धतीतील प्रत्येक बलुतेदाराचा विशिष्ट सेवा कार्यभाग असायचा. खाली प्रमुख बलुतेदार व त्यांची कार्ये दिली आहेत: {| class="wikitable sortable" ! बलुतेदार !! कार्य |- | [[सुतार]] || घरबांधणी, शेतीची अवजारे, लाकडी साहित्य |- | [[लोहार]] || लोखंडी हत्यारे, नांगर, कुऱ्हाड, फावडे |- | नाव्ही || दाढी, केस कापणे, सण-कार्यक्रमातील उपस्थिती |- | [[धोबी]] || कपडे धुणे, सणासुदीचे वस्त्र सेवा |- | [[कुंभार]] || मातीची भांडी, हांडे, माठ, दिवे तयार करणे |- | [[गुरव]] || मंदिर सेवा, अभिषेक, नित्यपूजा |- | [[भट]] || धार्मिक विधी, पूजा, मंत्रपठण |- | [[चांभार]] || पायातलं साहित्य (चप्पल, सांडल), विणकाम |- | [[सोनार]] || दागिने बनविणे व दुरुस्ती |- | [[महार]] || गावकऱ्यांना बातमी पोहोचवणे, शासकीय कागदपत्रे वाहतूक |- | [[गवळी]] || दूध, लोणी, तूप पुरवठा |- | [[कोळी]], [[कुणबी]] || मासेमारी, शेती जलसंपत्तीशी संबंधित काम |} वरील बलुतेदार पद्धतीने गावातील प्रत्येक सेवा पूरक व अनिवार्य होती. ही परस्परावलंबी रचना गावगाडा टिकवून ठेवण्यास मदत करत असे. == बारा-बलुते कोण? (मुख्य १२ बलुते)== बलुतेदार सेवा # [[भट]]: पूजा विधी # [[गुरव]]: मंदिर सेवा # [[सोनार]]: दागिने तयार करणे # [[सुतार]]: घर, शेती अवजारे तयार करणे # [[लोहार]]: हत्यारे व अवजारे # [[कुंभार]]: मातीची भांडी # [[चांभार]]: चपला, पायतान तयार करणे # [[नाव्ही]]: केस कापणे, दाढी # [[धोबी]]: कपडे धुणे # [[गवळी]]: दूधपुरवठा # [[कोळी]],[[कुणबी]]: मासेमारी, शेती करणे # [[महार]]: माहिती पोहोचवणे, गावकामे (काही भागात [[भिल्ल]], [[मांग]], [[ढवळे]] यांचा समावेश असतो) ==सामाजिक स्वरूप== बाराबलुतेदार पद्धती हे ग्रामीण महाराष्ट्रातील एक परस्परावलंबी सामाजिक आणि आर्थिक रचनाचक्र होते. या व्यवस्थेमध्ये प्रत्येक समुदायाची विशिष्ट जबाबदारी ठरलेली होती, आणि संपूर्ण गाव एकमेकांवर अवलंबून असायचा. ===अ) आपसातील परस्परावलंबन === गावातील प्रत्येक सेवा – उदा. शेतीसाठी अवजारे, पूजेसाठी ब्राह्मण, कपड्यांसाठी धोबी, घरासाठी सुतार – या सगळ्या सेवा विशिष्ट बलुतेदार समुदायांकडून दिल्या जात.या समुदायांनी आपले कौशल्य गावासाठी अर्पण केलं आणि त्याबदल्यात ‘बलुतं’ स्वरूपात अन्नधान्य, कपडे, वस्त्र मिळालं. ही एक प्रकारे सामूहिक जीवनव्यवस्था आणि नैसर्गिक विनिमय व्यवहार होता.बाराबलुतेदार पद्धत महाराष्ट्राच्या ग्रामीण समाजात व्यवसायाचे जातीनिहाय वाटप दर्शवते. ही परंपरा मुख्यतः शेतीला पूरक सेवांच्या आधारे समाज रचनेत स्थिरावली होती.<ref>{{cite web |title=The Economic Structure of the Balutedar System in Maharashtra |url=https://www.ijmra.us/project%20doc/2018/IJRSS_APRIL2018/IJMRA-13643.pdf |website=IJMRA Journal |access-date=2025-08-01}}</ref> ===ब) जातिनिहाय विभागणी=== सेवा पद्धती ही जातिव्यवस्था|जातिनिहाय सामाजिक विभागणीवर आधारित होती. बलुतेदारांची जात समाजाने स्वीकारलेली असायची आणि ती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असायची. जातीनुसार व्यवसाय ठरलेला असल्यामुळे व्यक्तींच्या कौशल्यांची मर्यादा देखील ठरवली गेली होती, ज्यामुळे सामाजिक गतिशीलता अपुरी राहिली. ===क) ग्रामजीवनातील भूमिका=== बलुतेदार पद्धतीने गावगाडा नीट चालवला जात असे. अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य, धार्मिक विधी – या प्रत्येक घटकात कोणत्या ना कोणत्या बलुतेदाराचा हात असायचा. यामुळे ही पद्धत केवळ आर्थिक नाही, तर सामाजिक एकात्मतेचा आणि ग्रामस्वराज्य योजनेचा पाया ठरत असे.,<ref>{{cite thesis |title=Social Structure of Village Occupations |author=Dr. A.D. Kulkarni |publisher=Shivaji University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/254789 |access-date=2025-07-16}}</ref> ==आर्थिक रचना== बाराबलुतेदार पद्धतीची आर्थिक रचना ही वस्तुविनिमय अर्थव्यवस्था म्हणून ओळखली जात होती. गावकऱ्यांकडून विविध सेवा पुरवणाऱ्या बलुतेदारांना त्याबदल्यात धान्य, फळे, कपडे किंवा इतर वस्तू स्वरूपात मोबदला दिला जात असे. ही पद्धत पूर्णपणे रोख व्यवहाराशिवाय कार्यरत होती. ===अ) उतार / दिंडी देऊन सेवा=== बलुतेदार सेवकाला दिला जाणारा मोबदला उतार किंवा दिंडी म्हणून ओळखला जाई. हा मोबदला बहुधा वर्षातून एकदा, मुख्यत: कापणीच्या हंगामानंतर दिला जात असे. उतारामध्ये धान्याची मोजणी ‘पायली’, ‘शेर’, ‘रट्टा’ यासारख्या स्थानिक मापात केली जाई. काही गावांमध्ये या सेवा रजिस्टर स्वरूपात गावकऱ्यांनी ठरवून दिलेल्या नियमांनुसार दिल्या जात.<ref>{{cite web |title=Can Barter System Work in Today’s India? |url=https://www.ipsnews.net/2022/01/can-barter-system-work-todays-india/ |website=IPS News |access-date=2025-08-01}}</ref> <ref>{{cite web |title=What makes barter popular among rural communities in India? |url=https://idronline.org/article/livelihoods/what-makes-barter-popular-among-rural-communities-in-india/ |website=IDR Online |access-date=2025-08-01}}</ref> ===ब) [[धान्य]] / [[वस्त्र]] / [[फळे]] यांचा मोबदला=== बलुतेदारांच्या कामांबदल्यात शेतकरी धान्य (भात, नाचणी), सणासुदीची वस्त्रे, उकडलेली फळे, शिळं अन्न, सडा/पाण्याचे भांडे इत्यादी. स्वरूपात देणग्या देत. ही मोबदला पद्धत समाजात एकत्रित जीवनपद्धतीला चालना देत असे. ===क) रोख रक्कम नसेच=== या व्यवस्थेमध्ये रोखी व्यवहार फारसे नव्हते.<ref>{{cite thesis |title=Economy and Exchange in Traditional Maharashtra |author=Dr. P.L. Patil |publisher=Shivaji University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/328119 |access-date=2025-07-16}}</ref> तेव्हाच्या काळात रोख व्यवहार मुख्यत:- कररूपी सरकारकडे किंवा व्यापाऱ्यांशी होत असत, पण गावातील बलुतेदार व्यवहार वस्तूंच्या आधारेच ठरत. ही पद्धत आधुनिक काळात आर्थिक शास्त्रात "Gift Economy" किंवा "Non-Monetized Community Exchange" म्हणून ओळखली जाते. ==हळूहळू विस्मरणात जात चाललेली परंपरा== बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा होती, परंतु औद्योगिकीकरण आणि आधुनिक विकासाच्या प्रक्रियेमुळे ही पद्धत हळूहळू लोप पावत गेली. ===अ) औद्योगिकीकरण=== १९५० नंतरच्या औद्योगिक धोरणांमुळे शहरांकडे स्थलांतर वाढले आणि ग्रामसेवक व्यवसायांची गरज कमी झाली. औद्योगिक कारखाने, बाजारव्यवस्था, आणि मोबदल्याच्या रोखी पद्धतीमुळे वस्तुविनिमय पद्धतीचा ऱ्हास झाला. बलुतेदार समुदायाने हळूहळू शेतीमजुरी, कंत्राटी कामे वा शहरांत मजूरी सुरू केली. ===ब) आधुनिक यंत्रसामग्री=== सुतार, लोहार, चांभार यांची परंपरागत कामं यंत्रांनी घेतली. शेतीसाठी ट्रॅक्टर, नांगरणी यंत्र, रोप लावणी मशीन आल्यामुळे बलुतेदारांची गरज कमी झाली. प्लास्टिक, स्टील आणि तयार कपड्यांमुळे कुंभार, धोबी, चांभार यांचे व्यवसायही झपाट्याने कमी झाले.<ref>{{cite thesis |title=Transformation of Traditional Occupations in Rural India |author=Dr. Neeta B. Kharat |publisher=University of Mumbai |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/293885 |access-date=2025-07-16}}</ref> ===क) गावपातळीवर बदललेली गरज=== गावांची जीवनशैली बदलली आहे. शेतीतील अवलंबित्व कमी झाले, पूजा विधी सोपवले गेले, वस्त्रधारण सुलभ झाली आणि लोकांच्या गरजा शहरांप्रमाणे झपाट्याने बदलल्या.<ref>{{cite web |title=How Modernization Affected India’s Village Systems |url=https://ruralindiaonline.org/en/articles/how-modernization-dismantled-the-village-service-systems/ |website=Rural India Online |access-date=2025-07-16}}</ref> या बदलाने अनेक पारंपरिक बलुतेदार वंशांनी आपला पारंपरिक व्यवसाय सोडून दिला. ==[[कोकणा]]तील [[खडीकोळवण]] पुरातन [[बलुतेदार]]== [[खडीकोळवण]] ता. [[संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी]] हे कोकणातील एक पारंपरिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध गाव आहे. इथे आजही बाराबलुतेदार पद्धतीचे काही अंश स्थानिक जीवनशैलीत आढळतात. ===अ) कोकणातील बलुते प्रणाली=== [[कोकण]] विभागात बाराबलुते पद्धतीचे स्थानिक रूप अधिक नैसर्गिक वातावरणाशी संलग्न होते.<ref>{{cite thesis |title=Traditional Occupations and Community Identity |author=Dr. L.N. Chavan |publisher=University of Mumbai |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/223879 |access-date=2025-07-16}}</ref> भातशेती, गरम पाण्याचे झरे, आणि जंगलसंपत्तीमुळे काही बलुतेदारांची कामं भिन्न स्वरूपात विकसित झाली होती — उदा. - [[गवळी]] हा केवळ दूधपुरवठा करणारा नसून गायी-रेघांच्या देखरेखीचाही प्रमुख होता. - [[गुरव]], [[भट]], व [[कोळी]] हे धार्मिक व निसर्गसंपत्तीशी निगडीत कार्य करीत. - [[महार]], ढवळे, [[मांग]] यांना देखील विशेष समाजोपयोगी जबाबदाऱ्या असत. === ब) [[खडीकोळवण]] गावातील पारंपरिक [[बलुतेदार]] === [[खडीकोळवण]] गावात आजही काही बलुतेदारांची नावे, आडनावे व कुटुंबे ओळखली जातात.<ref>{{cite web |title=खडीकोळवण गाव माहिती – VillageInfo |url=https://villageinfo.in/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |access-date=2025-07-16 |language=en}}</ref> या गावात पारंपरिक बलुतेदार समुदायांमध्ये खालीलांचा समावेश होता: {| class="wikitable sortable" ! बलुतेदार !! पारंपरिक कार्य |- | [[सुतार]] || लाकडी शेती अवजारे, घरबांधणी |- | [[लोहार]] || नांगर, कोयते तयार करणे |- | [[कुंभार]] || मातीची भांडी, गाडगे, दिवे |- | [[चांभार]] || पायातलं साहित्य (चप्पल) |- | नाव्ही || दाढी, सण-कार्य सेवा |- | [[धोबी]] || कपडे धुणे, शुद्धता राखणे |- | [[भट]] || पूजा, संस्कार, श्राद्धकर्म |- | [[गुरव]] || मंदिर सेवा, देवीदासपंथ |- | [[महार]] || बातमी पोचवणे, शेवटचे संस्कार |- |[[कुणबी]]|| शेती करणे |} या सर्वांनी गावच्या अर्थकारणात व सामाजिक रचनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. <ref> {{cite book |title=गाव आणि समाज |author=गो. ना. दांडेकर |publisher=ग्रंथाली |year=1980 |language=mr}} </ref> आज काही घराण्यांनी व्यवसाय बदलले आहेत, परंतु इतिहासात त्यांचे योगदान अमूल्य होते. ==आजच्या काळात अभ्यासयोग्य संकल्पना== बाराबलुतेदार पद्धत ही केवळ ऐतिहासिक नाही, तर आजही अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त आहे. अशा पद्धतीच्या अभ्यासातून स्थानीय अर्थव्यवस्थेतील परस्परावलंबन, शेतीप्रधान व्यवस्थेची गरज, आणि सामाजिक एकात्मता यांविषयी अंतर्दृष्टी मिळते. भारत सरकारच्या ग्रामीण विकास धोरणांमध्ये – विशेषतः - स्थानिक उत्पादन केंद्रित आत्मनिर्भर भारत अभियानात, अशी परंपरा उपयुक्त ठरू शकते. हे मॉडेल sustainable livelihood, community-based micro-economy आणि local self-reliance या आधुनिक सिद्धांतांशी सुसंगत आहे. ==सामुदायिक अर्थव्यवस्थेचा आदर्श== बाराबलुतेदार पद्धती ही एक पारंपरिक "सामुदायिक अर्थव्यवस्था (Community Economy)" होती. <ref>{{cite thesis |title=Community Economies in Traditional India |author=Dr. M.P. Jagtap |publisher=Savitribai Phule Pune University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/223452 |access-date=2025-07-16}}</ref> त्यामध्ये कोणताही व्यावसायिक वर्ग 'विनाशुल्क' सेवा देत नसे – प्रत्येकाच्या श्रमाला गावात मान आणि मोबदला मिळत असे. ही संकल्पना आजच्या sharing economy, co-operative models, आणि non-monetized social contribution संकल्पनांशी मिळती-जुळती आहे. <ref>{{cite web |title=What the Barter Model Teaches Us About Local Resilience |url=https://ruralindiaonline.org/en/articles/barter-model-and-community-ownership/ |website=Rural India Online |access-date=2025-07-16}}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील समाजाभिमुखतेचा आदर्श म्हणून याचा अभ्यास विकसनशील देशांतील ग्रामीण पुनर्रचना धोरणांसाठी उपयुक्त ठरतो.<ref>{{cite journal |title=Alternative Livelihood Systems and Village Autonomy |author=Prof. R. Deshpande |journal=Economic and Political Weekly |year=2019 |volume=54 |issue=36 |url=https://www.epw.in/journal/2019/36/ |access-date=2025-07-16 }}</ref> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Blacksmith MH India.jpg|पारंपरिक लोहारकाम File:सुतार आणि पारंपरिक हत्यारे.jpg|पारंपरिक सुतारकाम आणि अवजारे File:Dharavi DSC3114 (5843517698).jpg|पारंपरिक कुंभारकाम File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Ploughing land.jpg|बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक नांगरणी File:Two women of the Mahar caste by Bourne and Shepherd.jpg|महार समाजातील महिलांचे ऐतिहासिक छायाचित्र </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] h3egogxizyr2481i2da17wh910f7l9d 0 368684 2707568 2707516 2026-09-02T12:45:53Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2707568 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कीर्तिवर्मा पहिला | पदवी = सत्याश्रय, महाराजा, श्री-पृथ्वी-वल्लभ | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५६६]] – [[इ.स. ५९२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ५६६]] | राज्यव्याप्ती = [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[महाराष्ट्र]] आणि [[आंध्र प्रदेश]] चा काही भाग | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कीर्तिवर्मा पहिला | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[पहिला पुलकेशी]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[मंगलेश]] | वडील = [[पुलकेशी पहिला]] | आई = [[दुर्लभा देवी]] | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा पुलकेशी]]<br>[[विष्णुवर्धन]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कीर्तिवर्मा पहिला''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. हा चालुक्य सम्राट [[पहिला पुलकेशी]] याचा पुत्र होता. त्याने सध्याच्या [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[महाराष्ट्र]] आणि [[आंध्र प्रदेश]]च्या काही भागांवर राज्य केले. त्याने नल, कोकणातील [[मौर्य]], [[कदंब]], अलुप आणि तलकडचे गंगे यांचा पराभव करून चालुक्य राज्याचा विस्तार केला. ==नावे आणि पदव्या== राजवंशातील काही शिलालेख त्याला किर्ती-राजा म्हणतात. गोदाची शिलालेख त्याला कट्टी-अरसा म्हणतो, जो कदाचित त्याच्या नावाचा [[कन्नड]] भाषेचा प्रकार आहे. शाही उपाधी महाराजा याशिवाय, राजवंशाचे शिलालेख त्यांना चालुक्य घराण्याची श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि सत्याश्रय अशी नावे देतात. त्याचा भाऊ [[मंगलेश]]चा महाकुट स्तंभ शिलालेख त्याची तुलना पौराणिक राजा पुरूशी करतो, त्याला पुरू-राणा-पराक्रम ("पुरुसारख्या युद्धात शूर") म्हणतो. ==बालपण== कीर्तिवर्मन पहिला हा चालुक्य वंशाचा पहिला सार्वभौम शासक [[पहिला पुलकेशी]] चा मुलगा होता. अम्मीनाभावी शिलालेख, जो पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील शेवटचा उपलब्ध पुरावा आहे, तो ५६६-५६७ (शके वर्ष ४८८) चा आहे. ५७८ चा [[बदामी]] शिलालेख, जो कीर्तिवर्मनच्या १२ व्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, तो ३१ ऑक्टोबर ५७८ (शके वर्ष ५०० ची कार्तिक पौर्णिमा) चा आहे. अशाप्रकारे, कीर्तिवर्मन ५६६-५६७ मध्ये सिंहासनावर आरूढ झाला असावा. ==लष्करी विजय== कीर्तिवर्मनच्या कारकिर्दीत जारी केलेल्या ५७८ [[बदामी]] शिलालेख आणि गोदाची शिलालेखात त्याच्या कारकिर्दीतील राजकीय घटनांबद्दल कोणतीही माहिती मिळत नाही. [[दुसरा पुलकेशी]] च्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात म्हटले आहे की कीर्तिवर्मन हा नल, मौर्य आणि कदंब यांच्यासाठी "विनाशाची रात्र" होता. कीर्तिवर्मनचा भाऊ आणि उत्तराधिकारी [[मंगलेश]] याच्या महाकुट स्तंभावरील शिलालेखात त्याला इतर अनेक राज्यांच्या शासकांवरील विजयांचे श्रेय दिले आहे, परंतु ही एक स्पष्ट अतिशयोक्ती आहे. ===कदंब=== [[ऐहोळे]] शिलालेखाव्यतिरिक्त, इतर अनेक चालुक्य नोंदींमध्ये कीर्तिवर्मनने कदंबांवर विजय मिळवल्याचे श्रेय दिले आहे , ज्यांची राजधानी वैजयंती (आधुनिक [[बनवासी]]) येथे होती आणि ज्यांच्या विविध शाखा लगतच्या प्रदेशांवर राज्य करत होत्या. महाकुट स्तंभ शिलालेखात असे म्हटले आहे की वैजयंतीचा शासक हा कीर्तिवर्मनने पराभूत केलेल्या राजांपैकी एक होता. नंतरच्या कल्याणी चालुक्यांच्या शिलालेखांमध्ये, ज्यांनी वातापी चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा केला, कीर्तिवर्मनचे काव्यात्मक वर्णन "कदंबांच्या मुळावर घाव घालणारी कुऱ्हाड" असे केले आहे (कदंब हे एका झाडाचे नाव देखील आहे). कीर्तिवर्मनचे वडील [[पहिला पुलकेशी]] यांनी कदंबांविरुद्ध काही लष्करी यश मिळवले असल्याचे दिसते. कीर्तिवर्मनने त्यांच्याविरुद्ध अधिक आक्रमक धोरण अवलंबले आणि त्यांची राजधानी चालुक्य राज्याला जोडली. चालुक्य शिलालेखांमध्ये समकालीन कदंब राजाचा उल्लेख नाही, परंतु तो बहुधा कृष्णवर्मन द्वितीयचा मुलगा अजवर्मन असावा. विजयाच्या राजवटीत (राज्यकाळ अंदाजे ६५०–अंदाजे ६५५) आणि त्यानंतर जारी केलेल्या चालुक्य शिलालेखांमध्ये असे म्हटले आहे की कीर्तिवर्मनने बनवासी आणि इतर मंडळांच्या (प्रांतांच्या) शासकांना पराभूत करून "शुद्ध कीर्ती" मिळवली, ज्यावरून असे सूचित होते की त्याने बनवासीच्या कदंबांनाच नव्हे, तर कदंबांच्या इतर शाखांच्या शासकांनाही पराभूत केले. ऐहोळे शिलालेखात असे म्हटले आहे की त्याने कदंबांचे एक संघराज्य मोडून काढले: या संघराज्यात गंगा आणि सेंद्रक यांचा समावेश असू शकतो, ज्यांना कीर्तिवर्मनच्या विजयानंतर चालुक्य मांडलिक म्हणून राज्य करण्याची परवानगी देण्यात आली होती. ===नल=== नल राजवंशाने ६ व्या शतकात सध्याच्या [[छत्तीसगड]]मध्ये आणि त्याच्या आसपास राज्य केले. ऐहोळे शिलालेखाव्यतिरिक्त, कीर्तिवर्मनच्या नलांवरील विजयाचा उल्लेख नंतरच्या चालुक्य नोंदींमध्ये देखील आढळतो, ज्यात असे म्हटले आहे की त्याने नलांच्या वस्त्या (निलय) नष्ट केल्या. कीर्तिवर्मनचा नातू [[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या काळात, चालुक्य साम्राज्यात नालवडी नावाचा एक विषय (प्रांत) होता, ज्याचे नाव कदाचित त्याचे पूर्वीचे शासक, नाल यांच्या नावावरून आले असावे. ===कोकणाचे मौर्य=== कोकणातील मौर्यांनी सध्याच्या महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीच्या प्रदेशावर त्यांची राजधानी पुरी येथून राज्य केले, जी सामान्यतः एलिफंटा बेटावरील [[घारापुरी]] म्हणून ओळखली जाते. मौर्यांना पराभूत केल्यानंतर, कीर्तिवर्मनने पूर्वीच्या मौर्य प्रदेशासाठी नवीन गव्हर्नरची नियुक्ती केली असे दिसते. एका सिद्धांतानुसार, हा राज्यपाल सत्याश्रय ध्रुवराज इंद्रवर्मन होता, ज्याची ओळख कीर्तिवर्मनचा माहेरचा नातेवाईक किंवा त्याच्या कुटुंबातील सदस्य म्हणून केली जाते. कीर्तिवर्मनचा उत्तराधिकारी [[मंगलेश]] याच्या कारकिर्दीतील नेरूर शिलालेखात या राज्यपालाने कोकण विषयातील (प्रांतातील) कुंडीवटक गाव दान केल्याची नोंद आहे. दुसऱ्या एका सिद्धांतानुसार, कीर्तिवर्मनने नियुक्त केलेला राज्यपाल स्वामीराज हा एक चालुक्य सरदार होता, ज्याला नेरूर शिलालेखानुसार, मंगलेशाने पराभूत करून ठार मारले होते. ===अलुपास=== महाकुट स्तंभावरील शिलालेखानुसार, कीर्तिवर्मनने आलुपांना (ज्यांना आलुका किंवा आलुवा असेही म्हणतात) जिंकले, जे नंतर चालुक्यांचे मांडलिक बनले. आलुपा शिलालेखांच्या शोधस्थळांवरून असे सूचित होते की त्यांनी दक्षिण कन्नड प्रदेशात राज्य केले. ===गंगा=== महाकुट स्तंभावरील शिलालेखात कीर्तिवर्मनच्या गंगांवरील विजयाचा उल्लेख आहे, जे आलुपांप्रमाणेच चालुक्यांचे मांडलिक बनले. हे गंग बहुधा तळकाडचे गंग असावेत, जे पूर्वी कदंबांचे मांडलिक होते. कीर्तिवर्मनने कदंबांविरुद्धच्या मोहिमेदरम्यान त्यांना पराभूत केले असावे आणि त्यांनी त्याचे अधिपत्य स्वीकारल्यानंतर त्यांना पुन्हा स्थापित केले असावे. कीर्तिवर्मनची गंगा प्रतिस्पर्धी बहुधा दुर्विनिता होती. ===इतर तथाकथित विजय=== महाकुट स्तंभाच्या शिलालेखात असाही दावा करण्यात आला आहे की कीर्तिवर्मनने वंग, अंग, कलिंग, वत्तुरा(अज्ञात), [[मगध]], मद्राका, [[केरळ]] (पश्चिम तामिळनाडू आणि मध्य केरळचे चेरस), गंगा, मुशाक(उत्तर केरळ) या राज्यकर्त्यांचा पराभव केला. [[पल्लव]], चोलिया, अलुका आणि वैजयंती. ही एक स्पष्ट काव्यात्मक अतिशयोक्ती आहे, आणि हे दावे कीर्तिवर्मन यांच्या स्वतःच्या पुत्र [[दुसरा पुलकेशी]] च्या शिलालेखातही आढळत नाहीत. यापैकी बहुतेक प्रदेश चालुक्य साम्राज्याचा त्याच्या शिखरावर असतानाही त्याचा भाग नव्हता. ==राज्याचा विस्तार== कीर्तिवर्मनला [[वातापी]]च्या आसपास केंद्रित असलेले एक छोटे राज्य वारसा म्हणून मिळाले आणि त्याने त्याचा मोठ्या प्रमाणात विस्तार केला. त्याच्या वैभवाच्या काळात, त्याचे राज्य उत्तरेला सध्याच्या महाराष्ट्राच्या [[कोकण]] किनारपट्टीपासून दक्षिणेला कर्नाटकाच्या शिमोगा जिल्ह्यापर्यंत; आणि पश्चिमेला अरबी समुद्रापासून पूर्वेला कुर्नूल आणि गुंटूर जिल्ह्यांपर्यंत ([[आंध्र प्रदेश]]) पसरले होते. ==प्रशासन== गोदाची शिलालेखात कीर्तिवर्मनचे वर्णन "आपल्या प्रजेला न्याय मिळवून देण्यात आनंद मानणारा" असे केले आहे. राज्यसर्वस्य आणि धुरंधर ही पदे सांभाळणारे त्यांचे मंत्री व्याघ्रस्वामीन हे विद्वान होते. सत्याश्रयच्या चिपळूण शिलालेखात कीर्तिवर्मन प्रथम याचा उल्लेख वटवापा शहराचा "पहिला निर्माता" म्हणून केला आहे, जरी इतर चालुक्य शिलालेखांमध्ये त्याचे वडील पुलकेशीन प्रथम यांना वटवापाईला ([[बदामी]]) राजवंशाची राजधानी बनवण्याचे आणि तेथे किल्ला बांधण्याचे श्रेय दिले आहे. या विसंगतीचे स्पष्टीकरण असे गृहीत धरून दिले जाऊ शकते की वटवापाई किल्ल्याचे बांधकाम पुलकेशीनच्या कारकिर्दीत सुरू झाले आणि कीर्तिवर्मनच्या कारकिर्दीत पूर्ण झाले. ==धर्म== महाकुट स्तंभावरील शिलालेखानुसार, कीर्तिवर्मनने अग्निष्टोमा आणि बहुसुवर्ण यज्ञ केले. गोदाची शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो सर्व शास्त्रे आणि स्मृतींमध्ये पारंगत होता. त्याचा भाऊ [[मंगलेश]] याच्या महाकुट स्तंभावरील शिलालेखात असे म्हटले आहे की मंगलेशाने त्याच्या आदेशानुसार [[विष्णू]] मंदिर बांधले. ==वैयक्तिक जीवन== [[दुसरा पुलकेशी]] च्या [[चिपळूण]] शिलालेखात नमूद केल्यानुसार, कीर्तिवर्मनने सेंद्रक राजा श्री-वल्लभ सेनानदाच्या बहिणीशी विवाह केला होता. सेंद्रक हे पूर्वीचे [[कदंब]] मांडलिक होते, ज्यांनी कीर्तिवर्मनने कदंब राज्य जिंकल्यानंतर चालुक्यांशी निष्ठा बदलली होती. त्याला कमीतकमी तीन पुत्र होते: [[दुसरा पुलकेशी]], [[विष्णुवर्धन]] आणि बुद्ध-वरसा. निरपान अनुदान शिलालेखात धरश्रय जयसिंहाला कीर्तिवर्मनचा पुत्र म्हणून नाव दिले आहे, परंतु जेएफ फ्लीटच्या मते, हा शिलालेख बनावट आहे. ==उत्तराधिकार== कीर्तिवर्मननंतर त्याचा भाऊ [[मंगलेश]] गादीवर आला , आणि त्याच्यानंतर कीर्तिवर्मनचा मुलगा [[दुसरा पुलकेशी]] गादीवर आला. [[कल्याणी]] चालुक्यांच्या शिलालेखांवरून असे सूचित होते की, कीर्तिवर्मनच्या मृत्यूच्या वेळी पुलकेशीन द्वितीय अल्पवयीन असल्यामुळे मंगलेशाने गादीवर राज्य केले आणि पुलकेशीन द्वितीय प्रौढ झाल्यावर त्याला राज्य परत केले. तथापि, पुलकेशीन द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखावरून असे सूचित होते की सिंहासनावरून संघर्ष झाला होता, ज्याचा परिणाम मंगलेशाच्या हत्येत झाला. कुटुंबाच्या नंतरच्या नोंदींमध्ये मंगलेशाकडे मोठ्या प्रमाणात दुर्लक्ष केले आहे आणि मंगलेशाच्या कारकिर्दीतील शिलालेखांवर कॅलेंडर युगानुसार तारीख दिलेली नाही. जे.एफ. फ्लीट यांनी ५९७-५९८ CE हे मंगलेशाच्या कारकिर्दीची सुरुवात मानले, परंतु हे निश्चितपणे सांगता येत नाही. म्हणून, उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कीर्तिवर्मनच्या कारकिर्दीचा कालावधी निश्चितपणे ठरवता येत नाही. असे दिसते की त्याने ५९१-५९२ CE पर्यंत राज्य केले. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] n8zvtq750ad8h4zqkv3xi4yrrnoy8d4 0 368717 2707572 2707510 2026-09-02T13:04:05Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2707572 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरु शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] 114m1pxfs03k4m6gj837961optk7wta 2707573 2707572 2026-09-02T13:04:06Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2707573 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] 5e93j7uropwaf1wnl2jmfte2rzkme5y 2707574 2707573 2026-09-02T13:08:42Z Aryan Bagkar 152513 2707574 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] bc0vthkyc1293m2xkln3za8z136lx09 2707575 2707574 2026-09-02T13:23:33Z Aryan Bagkar 152513 2707575 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला ऐहोळे शिलालेख पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरु ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] b0qy85us7g5eoij9cpsjz9q58ppo4on 2707576 2707575 2026-09-02T13:23:34Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2707576 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला ऐहोळे शिलालेख पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] nahh0x5qlw9hg30jlccschpi7heemep 2707577 2707576 2026-09-02T13:24:53Z Aryan Bagkar 152513 /* शिलालेख */ 2707577 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== [[File:Aihole inscription of Ravi Kirti.jpg|thumb|पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख]] पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] 23pmdhdntl7x70l18v92b0e79yd0t1i 2707578 2707577 2026-09-02T13:32:49Z Aryan Bagkar 152513 2707578 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== [[File:Aihole inscription of Ravi Kirti.jpg|thumb|पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख]] पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. ==पर्शियासोबतचे संबंध== अजिंठा लेणी १ मधील मूळ भित्तिचित्रे, आणि पुलकेशीन पर्शियाहून आलेल्या दूतांना भेटत असल्याचे संबंधित कलात्मक चित्रण. पूर्वीच्या विद्वानांचा असा विश्वास होता की, अजिंठा लेणी चित्रांच्या आधारावर पुलकेशीनने पर्शियाच्या ससानियन सम्राटाकडून आलेल्या दूताला भेटले होते, परंतु हा सिद्धांत आता योग्य मानला जात नाही. नवव्या शतकातील पर्शियन इतिहासकार अल-तबारी यांच्या मते, पुलकेशिन ("फार्मिस") यांनी सध्याच्या इराणमधील ससानियन सम्राट खुसरो द्वितीय यांच्याशी राजनैतिक संबंध राखले होते. पुलकेशिनने ससानियन सम्राटाच्या २६ व्या राज्याभिषेक वर्षात खुसरो द्वितीय आणि त्यांच्या मुलांना महागड्या भेटवस्तू आणि पत्रे पाठवली. या दूतावासाची तारीख अंदाजे ६२५ आहे. १८७० च्या दशकात, स्थापत्य इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी असा सिद्धांत मांडला की अजिंठा लेणी १ मधील एक चित्र पुलकेशीनच्या दरबारात आलेल्या ससानियन दूतावासाचे चित्रण करते. या चित्रात परदेशी वेशभूषेत अनेक व्यक्ती दर्शविल्या आहेत: फर्ग्युसन यांनी ही वेशभूषा ससानियन असल्याचे ओळखले आणि असा प्रस्ताव मांडला की ससानियन सम्राटाने चालुक्य साम्राज्यात परत एक दूतावास पाठवला होता. हा सिद्धांत इतर विद्वानांनी मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला होता, परंतु आता तो योग्य मानला जात नाही: या चित्रात, ज्यात पर्शियन किंवा ससानियन वेशभूषेतील परदेशी लोकांच्या भेटीचा समावेश आहे, प्रत्यक्षात महा-सुदर्शन जातकातील एक दृश्य चित्रित केले आहे, ज्यामध्ये सिंहासनावर बसलेल्या राजाला त्याच्या मागील जन्मांपैकी एका जन्मातील राजा म्हणून ओळखता येते. [[अजिंठा]]च्या गुहांमध्ये सासनीय वेशभूषेतील असंख्य पुरुषांचा समावेश, त्या काळी मध्य भारतात असलेल्या सासनीय व्यापाऱ्यांची किंवा कामगारांची मोठी संख्या आणि ते भारतीयांसाठी तीव्र कुतूहलाचा विषय होते ही वस्तुस्थिती दर्शवते असे दिसते. भारतीय आणि ससानियन साम्राज्यामधील चांगल्या संबंधांमुळे पर्शियामध्ये अरब-इस्लामिक वसाहतवाद्यांकडून ज्यांचा तीव्र छळ झाला होता, अशा झोरोस्ट्रियन निर्वासितांना भारतात स्थलांतर करण्यास प्रोत्साहन मिळाले. ते दख्खनच्या पश्चिम किनाऱ्यावर स्थायिक झाले आणि त्यांनी पारसी समुदायाची स्थापना केली. ==धार्मिक धोरण== पुलकेशीन हे वैष्णव होते, याची साक्ष लोहनेर ताम्रपट शिलालेखावरून मिळते, ज्यात त्यांना 'परम-भागवत' ("विष्णूचे भक्त") म्हटले आहे, आणि पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात ते विष्णूच्या वंशातील असल्याचे म्हटले आहे. त्यांच्या अनेक शिलालेखांची सुरुवात विष्णूला वंदन करून होते आणि त्यावर देवतेचा अवतार असलेल्या वराहाचे प्रतीक असलेले शिक्के आहेत. तो इतर पंथ आणि धर्मांबद्दल सहिष्णू होता. त्याने जैन धर्माला आश्रय दिला: ऐहोळे येथील मेगुटी जैन मंदिर देखील त्याच्या कारकिर्दीत जैन कवी रविकीर्ती यांनी बांधले होते, ज्यांनी या मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला होता. आता अप्पर शिवालय, लोअर शिवालय आणि मालेगिट्टी शिवालय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शैव हिंदू मंदिरांचे बांधकाम पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीत सुरू झाले. चिनी बौद्ध यात्रेकरू झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की त्याच्या साम्राज्यात 100 हून अधिक बौद्ध मठ होते; या मठांमध्ये 5,000 हून अधिक भिक्षू - महायान आणि हीनयान दोन्ही राहत होते. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] 7ijrztrppe7qfxio67vspux3uzy07xo 2707580 2707578 2026-09-02T13:35:45Z Aryan Bagkar 152513 /* पर्शियासोबतचे संबंध */ 2707580 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== [[File:Aihole inscription of Ravi Kirti.jpg|thumb|पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख]] पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. ==पर्शियासोबतचे संबंध== [[File:The Persian embassy.jpg|thumb|upright=2|अजिंठा लेणी १ मधील मूळ भित्तिचित्रे, आणि पुलकेशीन पर्शियाहून आलेल्या दूतांना भेटत असल्याचे संबंधित कलात्मक चित्रण. पूर्वीच्या विद्वानांचा असा विश्वास होता की, अजिंठा लेणी चित्रांच्या आधारावर पुलकेशीनने पर्शियाच्या ससानियन सम्राटाकडून आलेल्या दूताला भेटले होते, परंतु हा सिद्धांत आता योग्य मानला जात नाही.]] नवव्या शतकातील पर्शियन इतिहासकार अल-तबारी यांच्या मते, पुलकेशिन ("फार्मिस") यांनी सध्याच्या इराणमधील ससानियन सम्राट खुसरो द्वितीय यांच्याशी राजनैतिक संबंध राखले होते. पुलकेशिनने ससानियन सम्राटाच्या २६ व्या राज्याभिषेक वर्षात खुसरो द्वितीय आणि त्यांच्या मुलांना महागड्या भेटवस्तू आणि पत्रे पाठवली. या दूतावासाची तारीख अंदाजे ६२५ आहे. १८७० च्या दशकात, स्थापत्य इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी असा सिद्धांत मांडला की अजिंठा लेणी १ मधील एक चित्र पुलकेशीनच्या दरबारात आलेल्या ससानियन दूतावासाचे चित्रण करते. या चित्रात परदेशी वेशभूषेत अनेक व्यक्ती दर्शविल्या आहेत: फर्ग्युसन यांनी ही वेशभूषा ससानियन असल्याचे ओळखले आणि असा प्रस्ताव मांडला की ससानियन सम्राटाने चालुक्य साम्राज्यात परत एक दूतावास पाठवला होता. हा सिद्धांत इतर विद्वानांनी मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला होता, परंतु आता तो योग्य मानला जात नाही: या चित्रात, ज्यात पर्शियन किंवा ससानियन वेशभूषेतील परदेशी लोकांच्या भेटीचा समावेश आहे, प्रत्यक्षात महा-सुदर्शन जातकातील एक दृश्य चित्रित केले आहे, ज्यामध्ये सिंहासनावर बसलेल्या राजाला त्याच्या मागील जन्मांपैकी एका जन्मातील राजा म्हणून ओळखता येते. [[अजिंठा]]च्या गुहांमध्ये सासनीय वेशभूषेतील असंख्य पुरुषांचा समावेश, त्या काळी मध्य भारतात असलेल्या सासनीय व्यापाऱ्यांची किंवा कामगारांची मोठी संख्या आणि ते भारतीयांसाठी तीव्र कुतूहलाचा विषय होते ही वस्तुस्थिती दर्शवते असे दिसते. भारतीय आणि ससानियन साम्राज्यामधील चांगल्या संबंधांमुळे पर्शियामध्ये अरब-इस्लामिक वसाहतवाद्यांकडून ज्यांचा तीव्र छळ झाला होता, अशा झोरोस्ट्रियन निर्वासितांना भारतात स्थलांतर करण्यास प्रोत्साहन मिळाले. ते दख्खनच्या पश्चिम किनाऱ्यावर स्थायिक झाले आणि त्यांनी पारसी समुदायाची स्थापना केली. ==धार्मिक धोरण== पुलकेशीन हे वैष्णव होते, याची साक्ष लोहनेर ताम्रपट शिलालेखावरून मिळते, ज्यात त्यांना 'परम-भागवत' ("विष्णूचे भक्त") म्हटले आहे, आणि पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात ते विष्णूच्या वंशातील असल्याचे म्हटले आहे. त्यांच्या अनेक शिलालेखांची सुरुवात विष्णूला वंदन करून होते आणि त्यावर देवतेचा अवतार असलेल्या वराहाचे प्रतीक असलेले शिक्के आहेत. तो इतर पंथ आणि धर्मांबद्दल सहिष्णू होता. त्याने जैन धर्माला आश्रय दिला: ऐहोळे येथील मेगुटी जैन मंदिर देखील त्याच्या कारकिर्दीत जैन कवी रविकीर्ती यांनी बांधले होते, ज्यांनी या मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला होता. आता अप्पर शिवालय, लोअर शिवालय आणि मालेगिट्टी शिवालय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शैव हिंदू मंदिरांचे बांधकाम पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीत सुरू झाले. चिनी बौद्ध यात्रेकरू झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की त्याच्या साम्राज्यात 100 हून अधिक बौद्ध मठ होते; या मठांमध्ये 5,000 हून अधिक भिक्षू - महायान आणि हीनयान दोन्ही राहत होते. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] lemb9rggbfxbi2y5wizhm0aqdl8iy9v 2707584 2707580 2026-09-02T14:12:34Z Aryan Bagkar 152513 2707584 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== [[File:Aihole inscription of Ravi Kirti.jpg|thumb|पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख]] पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. ==पर्शियासोबतचे संबंध== [[File:The Persian embassy.jpg|thumb|upright=2|अजिंठा लेणी १ मधील मूळ भित्तिचित्रे, आणि पुलकेशीन पर्शियाहून आलेल्या दूतांना भेटत असल्याचे संबंधित कलात्मक चित्रण. पूर्वीच्या विद्वानांचा असा विश्वास होता की, अजिंठा लेणी चित्रांच्या आधारावर पुलकेशीनने पर्शियाच्या ससानियन सम्राटाकडून आलेल्या दूताला भेटले होते, परंतु हा सिद्धांत आता योग्य मानला जात नाही.]] नवव्या शतकातील पर्शियन इतिहासकार अल-तबारी यांच्या मते, पुलकेशिन ("फार्मिस") यांनी सध्याच्या इराणमधील ससानियन सम्राट खुसरो द्वितीय यांच्याशी राजनैतिक संबंध राखले होते. पुलकेशिनने ससानियन सम्राटाच्या २६ व्या राज्याभिषेक वर्षात खुसरो द्वितीय आणि त्यांच्या मुलांना महागड्या भेटवस्तू आणि पत्रे पाठवली. या दूतावासाची तारीख अंदाजे ६२५ आहे. १८७० च्या दशकात, स्थापत्य इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी असा सिद्धांत मांडला की अजिंठा लेणी १ मधील एक चित्र पुलकेशीनच्या दरबारात आलेल्या ससानियन दूतावासाचे चित्रण करते. या चित्रात परदेशी वेशभूषेत अनेक व्यक्ती दर्शविल्या आहेत: फर्ग्युसन यांनी ही वेशभूषा ससानियन असल्याचे ओळखले आणि असा प्रस्ताव मांडला की ससानियन सम्राटाने चालुक्य साम्राज्यात परत एक दूतावास पाठवला होता. हा सिद्धांत इतर विद्वानांनी मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला होता, परंतु आता तो योग्य मानला जात नाही: या चित्रात, ज्यात पर्शियन किंवा ससानियन वेशभूषेतील परदेशी लोकांच्या भेटीचा समावेश आहे, प्रत्यक्षात महा-सुदर्शन जातकातील एक दृश्य चित्रित केले आहे, ज्यामध्ये सिंहासनावर बसलेल्या राजाला त्याच्या मागील जन्मांपैकी एका जन्मातील राजा म्हणून ओळखता येते. [[अजिंठा]]च्या गुहांमध्ये सासनीय वेशभूषेतील असंख्य पुरुषांचा समावेश, त्या काळी मध्य भारतात असलेल्या सासनीय व्यापाऱ्यांची किंवा कामगारांची मोठी संख्या आणि ते भारतीयांसाठी तीव्र कुतूहलाचा विषय होते ही वस्तुस्थिती दर्शवते असे दिसते. भारतीय आणि ससानियन साम्राज्यामधील चांगल्या संबंधांमुळे पर्शियामध्ये अरब-इस्लामिक वसाहतवाद्यांकडून ज्यांचा तीव्र छळ झाला होता, अशा झोरोस्ट्रियन निर्वासितांना भारतात स्थलांतर करण्यास प्रोत्साहन मिळाले. ते दख्खनच्या पश्चिम किनाऱ्यावर स्थायिक झाले आणि त्यांनी पारसी समुदायाची स्थापना केली. ==धार्मिक धोरण== पुलकेशीन हे वैष्णव होते, याची साक्ष लोहनेर ताम्रपट शिलालेखावरून मिळते, ज्यात त्यांना 'परम-भागवत' ("विष्णूचे भक्त") म्हटले आहे, आणि पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात ते विष्णूच्या वंशातील असल्याचे म्हटले आहे. त्यांच्या अनेक शिलालेखांची सुरुवात विष्णूला वंदन करून होते आणि त्यावर देवतेचा अवतार असलेल्या वराहाचे प्रतीक असलेले शिक्के आहेत. तो इतर पंथ आणि धर्मांबद्दल सहिष्णू होता. त्याने जैन धर्माला आश्रय दिला: ऐहोळे येथील मेगुटी जैन मंदिर देखील त्याच्या कारकिर्दीत जैन कवी रविकीर्ती यांनी बांधले होते, ज्यांनी या मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला होता. आता अप्पर शिवालय, लोअर शिवालय आणि मालेगिट्टी शिवालय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शैव हिंदू मंदिरांचे बांधकाम पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीत सुरू झाले. चिनी बौद्ध यात्रेकरू झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की त्याच्या साम्राज्यात 100 हून अधिक बौद्ध मठ होते; या मठांमध्ये 5,000 हून अधिक भिक्षू - महायान आणि हीनयान दोन्ही राहत होते. ==उत्तराधिकार== इ.स. ६४१ पर्यंत, पुलकेशीनच्या जीवनकाळात, त्याचा भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याने चालुक्य साम्राज्याच्या पूर्वेकडील भागात एक स्वतंत्र राज्य स्थापन केले होते, ज्यामुळे वेंगीच्या चालुक्य राजवंशाची स्थापना झाली. एका सिद्धांतानुसार, ही व्यवस्था पुलकेशीनच्या संमतीने झाली असावी, कारण त्याच्या भावाने [[मंगलेश]]प्रमाणे वारसा हक्कासाठी युद्ध करू नये अशी त्याची इच्छा होती. पुलकेशीनला अनेक पुत्र होते आणि त्याच्यानंतरच्या उत्तराधिकाराचा क्रम उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून स्पष्ट होत नाही: *[[आदित्यवर्मा]] (इ.स. ६४३-६४५?) याचा उल्लेख त्याच्या कुर्नूल शिलालेखात आढळतो, ज्यात त्याचे वर्णन एक शक्तिशाली शासक म्हणून केले आहे आणि त्याला शाही पदव्या दिल्या आहेत. इतिहासकार टी. व्ही. महालिंगम असा सिद्धांत मांडतात की आदित्यवर्मन हे विक्रमादित्य प्रथम याचे पूर्वीचे नाव होते. तथापि, इतिहासकार डी. पी. दीक्षित या ओळखीला आव्हान देतात आणि त्यांचा विश्वास आहे की आदित्यवर्मन हा पुलकेशीननंतर गादीवर आला आणि त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा [[अभिनवदित्य]] (इ.स. ६४५-६४६?) गादीवर आला. *[[चंद्रादित्य]] (इ.स. ६४६-६४९?) याचा उल्लेख त्याची पत्नी [[विजया भट्टारिका]] हिच्या नेरूर आणि कोचरे येथील अनुदान शिलालेखांमध्ये आढळतो, ज्यात त्याला शाही पदव्या बहाल केल्या आहेत, परंतु ते त्याच्या पत्नीच्या राज्याभिषेकाच्या वर्षांतील आहेत. अशी शक्यता आहे की अभिनवदित्यानंतर चंद्रादित्याने सिंहासन धारण केले आणि त्याच्या मृत्यूनंतर, त्याच्या पत्नीने त्यांच्या अल्पवयीन मुलासाठी (इ.स. ६४९-६५५) राजप्रतिनिधी म्हणून काम केले. त्याचा भाऊ विक्रमादित्य पहिला याने या काळात चालुक्य सैन्याचा सर्वोच्च सेनापती म्हणून चालुक्य सत्ता पुनर्संचयित केली आणि या प्रक्रियेत तो वास्तविक शासक बनला. *रणराघ-वर्मनचा उल्लेख त्याचा धाकटा भाऊ विक्रमादित्य याच्या राज्याभिषेकाच्या १६ व्या वर्षातील होन्नूर शिलालेखात आढळतो. या शिलालेखात असे म्हटले आहे की रणराघ-वर्मनची मुलगी ही विक्रमादित्याचा मांडलिक असलेल्या गंगा राजकुमार माधव याची पत्नी होती. *[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] (६५५-६८०) ने चालुक्य शक्ती पुनर्संचयित केली, आणि पल्लवांकडून वातापी परत जिंकली. *धाराश्रय जयसिंह-वर्मन, विक्रमादित्यचा धाकटा भाऊ, 671 नवसारी अनुदान शिलालेखाद्वारे प्रमाणित आहे. ==साम्राज्याचा विस्तार== इतिहासकार सूर्यनाथ यू. कामथ यांच्या अंदाजानुसार पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीतील चालुक्य प्रदेश. चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने नोंदवले आहे की पुलकेशनने अनेक निष्ठावान सरदारांच्या माध्यमातून एका विस्तृत, लष्करीदृष्ट्या शक्तिशाली आणि आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध साम्राज्यावर राज्य केले. [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की पुलकेशनच्या साम्राज्याला तीन बाजूंनी समुद्रांनी वेढलेले होते, यावरून असे सूचित होते की त्याने विंध्याच्या दक्षिणेकडील भारतीय द्वीपकल्पाच्या एका मोठ्या भागावर राज्य केले. तथापि, त्याने चोळ, [[केरळ]] (चेर) आणि पांड्य यांची अत्यंत दक्षिणेकडील राज्ये आपल्या साम्राज्यात जोडली याचा कोणताही पुरावा नाही. [[हर्षवर्धन]]वरील विजयानंतर, पुलकेशीने [[नर्मदा नदी]]च्या दक्षिणेकडील पश्चिम दख्खनच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले असे दिसते. ऐहोळे शिलालेखात असे म्हटले आहे की त्याने ९९,००० गावांचा समावेश असलेल्या "तीन महाराष्ट्रकांवर" नियंत्रण मिळवले. या "तीन महाराष्ट्रांची" ओळख निश्चित नाही: इतिहासकार डी. सी. सरकार यांच्या मते, ते मुख्य महाराष्ट्र (सध्याच्या महाराष्ट्राचा मोठा भाग), [[कोकण]] आणि [[कर्नाटक]] असू शकतात. पुलकेशीन या मोठ्या साम्राज्याचा कारभार केंद्रीय पद्धतीने चालवू शकला नाही, आणि म्हणूनच, त्याने चालुक्य घराण्यातील राज्यपाल आणि निष्ठावान मांडलिक यांच्यामार्फत राज्य केले, ज्यात त्याच्याकडून पराभूत झालेल्या शासकांचा समावेश होता. सेंद्रक राजकुमार सेन-नंद-राजाने त्याचा निष्ठावान मांडलिक म्हणून कोकण आणि आसपासच्या प्रदेशांवर राज्य केले. अभोना आणि कसारे शिलालेखांवरून सिद्ध झाल्याप्रमाणे, अल्ला-शक्तीच्या घराण्याने त्याचा मांडलिक म्हणून खानदेश आणि आसपासच्या प्रदेशांवर राज्य केले. विष्णुकुंडिनांचा पराभव केल्यानंतर, पुलकेशीने उत्तरेकडील विशाखापट्टणमपासून दक्षिणेकडील नेल्लोर आणि गुंटूरपर्यंत पसरलेल्या पूर्व दख्खन प्रदेशाच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले. पुलकेशीने आपला धाकटा भाऊ विष्णू-वर्धन, ज्याने पूर्वी त्याच्या वेल्वोला देशाचा राज्यपाल म्हणून काम केले होते, त्याला पूर्व दख्खनमधील वेंगीचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले. विष्णू-वर्धन त्याच्या 631 CE च्या कोप्पारम शिलालेखात पुलकेशीचे अधिपत्य मान्य करतो, परंतु 641 CE च्या चिरुपल्ली शिलालेखात स्वतःला एक स्वतंत्र शासक म्हणून घोषित करतो. पुलकेशीनच्या मृत्यूनंतर, लता प्रदेशात (दक्षिण गुजरातमध्ये) राज्य करणाऱ्या चालुक्य गव्हर्नर विजयवर्मनने देखील आपले स्वातंत्र्य घोषित केले असावे. विजयवर्मनच्या 643 CE च्या खेडा (कैरा) शिलालेखात कोणत्याही चालुक्य अधिपतीचा उल्लेख नसलेल्या भूदानाचा उल्लेख आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] e5a1ftgss0sumqepy3enys9gtxc606e 2707586 2707584 2026-09-02T14:24:18Z Aryan Bagkar 152513 2707586 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== [[File:Aihole inscription of Ravi Kirti.jpg|thumb|पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख]] पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. ==पर्शियासोबतचे संबंध== [[File:The Persian embassy.jpg|thumb|upright=2|अजिंठा लेणी १ मधील मूळ भित्तिचित्रे, आणि पुलकेशीन पर्शियाहून आलेल्या दूतांना भेटत असल्याचे संबंधित कलात्मक चित्रण. पूर्वीच्या विद्वानांचा असा विश्वास होता की, अजिंठा लेणी चित्रांच्या आधारावर पुलकेशीनने पर्शियाच्या ससानियन सम्राटाकडून आलेल्या दूताला भेटले होते, परंतु हा सिद्धांत आता योग्य मानला जात नाही.]] नवव्या शतकातील पर्शियन इतिहासकार अल-तबारी यांच्या मते, पुलकेशिन ("फार्मिस") यांनी सध्याच्या इराणमधील ससानियन सम्राट खुसरो द्वितीय यांच्याशी राजनैतिक संबंध राखले होते. पुलकेशिनने ससानियन सम्राटाच्या २६ व्या राज्याभिषेक वर्षात खुसरो द्वितीय आणि त्यांच्या मुलांना महागड्या भेटवस्तू आणि पत्रे पाठवली. या दूतावासाची तारीख अंदाजे ६२५ आहे. १८७० च्या दशकात, स्थापत्य इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी असा सिद्धांत मांडला की अजिंठा लेणी १ मधील एक चित्र पुलकेशीनच्या दरबारात आलेल्या ससानियन दूतावासाचे चित्रण करते. या चित्रात परदेशी वेशभूषेत अनेक व्यक्ती दर्शविल्या आहेत: फर्ग्युसन यांनी ही वेशभूषा ससानियन असल्याचे ओळखले आणि असा प्रस्ताव मांडला की ससानियन सम्राटाने चालुक्य साम्राज्यात परत एक दूतावास पाठवला होता. हा सिद्धांत इतर विद्वानांनी मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला होता, परंतु आता तो योग्य मानला जात नाही: या चित्रात, ज्यात पर्शियन किंवा ससानियन वेशभूषेतील परदेशी लोकांच्या भेटीचा समावेश आहे, प्रत्यक्षात महा-सुदर्शन जातकातील एक दृश्य चित्रित केले आहे, ज्यामध्ये सिंहासनावर बसलेल्या राजाला त्याच्या मागील जन्मांपैकी एका जन्मातील राजा म्हणून ओळखता येते. [[अजिंठा]]च्या गुहांमध्ये सासनीय वेशभूषेतील असंख्य पुरुषांचा समावेश, त्या काळी मध्य भारतात असलेल्या सासनीय व्यापाऱ्यांची किंवा कामगारांची मोठी संख्या आणि ते भारतीयांसाठी तीव्र कुतूहलाचा विषय होते ही वस्तुस्थिती दर्शवते असे दिसते. भारतीय आणि ससानियन साम्राज्यामधील चांगल्या संबंधांमुळे पर्शियामध्ये अरब-इस्लामिक वसाहतवाद्यांकडून ज्यांचा तीव्र छळ झाला होता, अशा झोरोस्ट्रियन निर्वासितांना भारतात स्थलांतर करण्यास प्रोत्साहन मिळाले. ते दख्खनच्या पश्चिम किनाऱ्यावर स्थायिक झाले आणि त्यांनी पारसी समुदायाची स्थापना केली. ==धार्मिक धोरण== पुलकेशीन हे वैष्णव होते, याची साक्ष लोहनेर ताम्रपट शिलालेखावरून मिळते, ज्यात त्यांना 'परम-भागवत' ("विष्णूचे भक्त") म्हटले आहे, आणि पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात ते विष्णूच्या वंशातील असल्याचे म्हटले आहे. त्यांच्या अनेक शिलालेखांची सुरुवात विष्णूला वंदन करून होते आणि त्यावर देवतेचा अवतार असलेल्या वराहाचे प्रतीक असलेले शिक्के आहेत. तो इतर पंथ आणि धर्मांबद्दल सहिष्णू होता. त्याने जैन धर्माला आश्रय दिला: ऐहोळे येथील मेगुटी जैन मंदिर देखील त्याच्या कारकिर्दीत जैन कवी रविकीर्ती यांनी बांधले होते, ज्यांनी या मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला होता. आता अप्पर शिवालय, लोअर शिवालय आणि मालेगिट्टी शिवालय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शैव हिंदू मंदिरांचे बांधकाम पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीत सुरू झाले. चिनी बौद्ध यात्रेकरू झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की त्याच्या साम्राज्यात 100 हून अधिक बौद्ध मठ होते; या मठांमध्ये 5,000 हून अधिक भिक्षू - महायान आणि हीनयान दोन्ही राहत होते. ==उत्तराधिकार== इ.स. ६४१ पर्यंत, पुलकेशीनच्या जीवनकाळात, त्याचा भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याने चालुक्य साम्राज्याच्या पूर्वेकडील भागात एक स्वतंत्र राज्य स्थापन केले होते, ज्यामुळे वेंगीच्या चालुक्य राजवंशाची स्थापना झाली. एका सिद्धांतानुसार, ही व्यवस्था पुलकेशीनच्या संमतीने झाली असावी, कारण त्याच्या भावाने [[मंगलेश]]प्रमाणे वारसा हक्कासाठी युद्ध करू नये अशी त्याची इच्छा होती. पुलकेशीनला अनेक पुत्र होते आणि त्याच्यानंतरच्या उत्तराधिकाराचा क्रम उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून स्पष्ट होत नाही: *[[आदित्यवर्मा]] (इ.स. ६४३-६४५?) याचा उल्लेख त्याच्या कुर्नूल शिलालेखात आढळतो, ज्यात त्याचे वर्णन एक शक्तिशाली शासक म्हणून केले आहे आणि त्याला शाही पदव्या दिल्या आहेत. इतिहासकार टी. व्ही. महालिंगम असा सिद्धांत मांडतात की आदित्यवर्मन हे विक्रमादित्य प्रथम याचे पूर्वीचे नाव होते. तथापि, इतिहासकार डी. पी. दीक्षित या ओळखीला आव्हान देतात आणि त्यांचा विश्वास आहे की आदित्यवर्मन हा पुलकेशीननंतर गादीवर आला आणि त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा [[अभिनवदित्य]] (इ.स. ६४५-६४६?) गादीवर आला. *[[चंद्रादित्य]] (इ.स. ६४६-६४९?) याचा उल्लेख त्याची पत्नी [[विजया भट्टारिका]] हिच्या नेरूर आणि कोचरे येथील अनुदान शिलालेखांमध्ये आढळतो, ज्यात त्याला शाही पदव्या बहाल केल्या आहेत, परंतु ते त्याच्या पत्नीच्या राज्याभिषेकाच्या वर्षांतील आहेत. अशी शक्यता आहे की अभिनवदित्यानंतर चंद्रादित्याने सिंहासन धारण केले आणि त्याच्या मृत्यूनंतर, त्याच्या पत्नीने त्यांच्या अल्पवयीन मुलासाठी (इ.स. ६४९-६५५) राजप्रतिनिधी म्हणून काम केले. त्याचा भाऊ विक्रमादित्य पहिला याने या काळात चालुक्य सैन्याचा सर्वोच्च सेनापती म्हणून चालुक्य सत्ता पुनर्संचयित केली आणि या प्रक्रियेत तो वास्तविक शासक बनला. *रणराघ-वर्मनचा उल्लेख त्याचा धाकटा भाऊ विक्रमादित्य याच्या राज्याभिषेकाच्या १६ व्या वर्षातील होन्नूर शिलालेखात आढळतो. या शिलालेखात असे म्हटले आहे की रणराघ-वर्मनची मुलगी ही विक्रमादित्याचा मांडलिक असलेल्या गंगा राजकुमार माधव याची पत्नी होती. *[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] (६५५-६८०) ने चालुक्य शक्ती पुनर्संचयित केली, आणि पल्लवांकडून वातापी परत जिंकली. *धाराश्रय जयसिंह-वर्मन, विक्रमादित्यचा धाकटा भाऊ, 671 नवसारी अनुदान शिलालेखाद्वारे प्रमाणित आहे. ==साम्राज्याचा विस्तार== इतिहासकार सूर्यनाथ यू. कामथ यांच्या अंदाजानुसार पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीतील चालुक्य प्रदेश. चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने नोंदवले आहे की पुलकेशनने अनेक निष्ठावान सरदारांच्या माध्यमातून एका विस्तृत, लष्करीदृष्ट्या शक्तिशाली आणि आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध साम्राज्यावर राज्य केले. [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की पुलकेशनच्या साम्राज्याला तीन बाजूंनी समुद्रांनी वेढलेले होते, यावरून असे सूचित होते की त्याने विंध्याच्या दक्षिणेकडील भारतीय द्वीपकल्पाच्या एका मोठ्या भागावर राज्य केले. तथापि, त्याने चोळ, [[केरळ]] (चेर) आणि पांड्य यांची अत्यंत दक्षिणेकडील राज्ये आपल्या साम्राज्यात जोडली याचा कोणताही पुरावा नाही. [[हर्षवर्धन]]वरील विजयानंतर, पुलकेशीने [[नर्मदा नदी]]च्या दक्षिणेकडील पश्चिम दख्खनच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले असे दिसते. ऐहोळे शिलालेखात असे म्हटले आहे की त्याने ९९,००० गावांचा समावेश असलेल्या "तीन महाराष्ट्रकांवर" नियंत्रण मिळवले. या "तीन महाराष्ट्रांची" ओळख निश्चित नाही: इतिहासकार डी. सी. सरकार यांच्या मते, ते मुख्य महाराष्ट्र (सध्याच्या महाराष्ट्राचा मोठा भाग), [[कोकण]] आणि [[कर्नाटक]] असू शकतात. पुलकेशीन या मोठ्या साम्राज्याचा कारभार केंद्रीय पद्धतीने चालवू शकला नाही, आणि म्हणूनच, त्याने चालुक्य घराण्यातील राज्यपाल आणि निष्ठावान मांडलिक यांच्यामार्फत राज्य केले, ज्यात त्याच्याकडून पराभूत झालेल्या शासकांचा समावेश होता. सेंद्रक राजकुमार सेन-नंद-राजाने त्याचा निष्ठावान मांडलिक म्हणून कोकण आणि आसपासच्या प्रदेशांवर राज्य केले. अभोना आणि कसारे शिलालेखांवरून सिद्ध झाल्याप्रमाणे, अल्ला-शक्तीच्या घराण्याने त्याचा मांडलिक म्हणून खानदेश आणि आसपासच्या प्रदेशांवर राज्य केले. विष्णुकुंडिनांचा पराभव केल्यानंतर, पुलकेशीने उत्तरेकडील विशाखापट्टणमपासून दक्षिणेकडील नेल्लोर आणि गुंटूरपर्यंत पसरलेल्या पूर्व दख्खन प्रदेशाच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले. पुलकेशीने आपला धाकटा भाऊ विष्णू-वर्धन, ज्याने पूर्वी त्याच्या वेल्वोला देशाचा राज्यपाल म्हणून काम केले होते, त्याला पूर्व दख्खनमधील वेंगीचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले. विष्णू-वर्धन त्याच्या 631 CE च्या कोप्पारम शिलालेखात पुलकेशीचे अधिपत्य मान्य करतो, परंतु 641 CE च्या चिरुपल्ली शिलालेखात स्वतःला एक स्वतंत्र शासक म्हणून घोषित करतो. पुलकेशीनच्या मृत्यूनंतर, लता प्रदेशात (दक्षिण गुजरातमध्ये) राज्य करणाऱ्या चालुक्य गव्हर्नर विजयवर्मनने देखील आपले स्वातंत्र्य घोषित केले असावे. विजयवर्मनच्या 643 CE च्या खेडा (कैरा) शिलालेखात कोणत्याही चालुक्य अधिपतीचा उल्लेख नसलेल्या भूदानाचा उल्लेख आहे. ==पल्लवांशी युद्ध आणि पराभव== [[File:The defeat of Pulikesin II, the Chalukhya, byMahamalla Pallava at Badami.jpg|thumb|300px|"[[बदामी]] येथे महामल्ल पल्लवांकडून चालुक्य पुलकेशीन द्वितीयचा झालेला पराभव", पुलकेशीनच्या पराभवाचे एक कलात्मक चित्रण.]] पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीत, बदामी चालुक्यांनी पल्लवांकडून सध्याच्या गुंटूरजवळील पूर्वीचा आनंद प्रदेश पुन्हा जिंकला. डी. पी. दीक्षित यांच्या मते, आनंदांचा चालुक्यांशी थेट संघर्ष झाला नव्हता आणि त्यांचा प्रदेश सहाव्या शतकाच्या तिसऱ्या तिमाहीत पल्लवांनी आधीच ताब्यात घेतला होता. त्यानंतर चालुक्यांनी पल्लवांकडून तो प्रदेश जिंकला आणि आपल्या विस्तारणाऱ्या साम्राज्यात समाविष्ट केला. [[पल्लव]] हे चालुक्यांचे दक्षिणेकडील शेजारी होते. विष्णुकुंडिन त्यावेळी त्यांचे मित्र होते आणि पुलकेशीनने विष्णुकुंडिनांना जिंकल्यामुळे त्याचा पल्लव राजाशी संघर्ष झाला. चालुक्य आणि पल्लव यांच्यात अनेक लढाया झाल्या, परंतु त्यातून कोणताही निर्णायक निकाल लागला नाही. [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की पल्लव शासकाने पुलकेशीनच्या उदयाला विरोध केला, ज्याने शत्रूचे वैभव "आपल्या सैन्याच्या धुळीने झाकोळले" आणि शत्रूला पल्लवांची राजधानी [[कांचीपुरम]]च्या भिंतींमागे आश्रय घेण्यास भाग पाडले. पल्लवांच्या काशाकुडी शिलालेखात असे म्हटले आहे की पल्लव सम्राट [[पहिला महेंद्रवर्मन]] याने पल्ललूरा (आधुनिक पुललूर ) येथे एका अज्ञात शत्रूचा पराभव केला. हे दोन्ही वृत्तांत एकाच लढाईचा संदर्भ देत असल्याचे दिसते, जी अनिर्णित राहिली असावी: पल्लव सैन्याला कदाचित कांचीपुरम येथे माघार घ्यावी लागली, परंतु त्यांनी चालुक्य सैन्याचे इतके नुकसान केले की पुलकेशीनला [[वातापी]] येथे माघार घेण्यास भाग पाडले. के. व्ही. रमेश यांनी कसक्कुडी ताम्रपटांमधील महेंद्रवर्मन प्रथमच्या, त्याने पुललूर येथे आपल्या सर्व शत्रूंना पराभूत केल्याच्या दाव्याचे वर्णन "एक सामान्य आणि अस्पष्ट दावा" असे केले आहे. त्यांनी नमूद केले आहे की, त्यात शत्रू, तारीख किंवा लढाईच्या परिस्थितीचा उल्लेख नाही आणि म्हणूनच, विशिष्ट ऐतिहासिक घटनांची पुनर्रचना करण्यासाठी तो स्वतःच निर्णायक पुरावा म्हणून काम करू शकत नाही. पुलकेशीन द्वितीयच्या ऐहोळे शिलालेखात नोंद आहे की, कलिंग आणि पिष्टपुरा जिंकल्यानंतर, वातापीला परतण्यापूर्वी त्याने "कांची आणि कावेरीच्या काठावरील चोळांवर विजय मिळवला". हा शिलालेख एस. श्रीकांत शास्त्री यांच्या 'सोर्सेस ऑफ कर्नाटक हिस्ट्री, खंड १' मध्ये पुनर्मुद्रित केला आहे. अनिरुद्ध कनिसेट्टी यांच्या मते, पुललूरच्या लढाईत चालुक्यांच्या विजयानंतर, पुलकेशीन द्वितीय शहरावर चाल करून येत असताना पराभूत पल्लव सैन्य कांचीच्या तटबंदीमागे मागे हटले. ते वर्णन करतात की, चालुक्य सैन्य धुळीचे लोट उडवत पुढे येत होते, त्यांच्यासोबत शेकडो ध्वज आणि राजछत्र्या, भालाधारी सैनिकांच्या रांगा होत्या आणि पुलकेशीन द्वितीय आपल्या प्रमुख सेनापती व निवडक सैनिकांनी वेढलेला, शाही छत्राखाली एका मोठ्या हत्तीवर स्वार होता. कनिसेट्टी सांगतात की, आपले राज्य थेट संघर्षासाठी तयार नाही हे ओळखून महेंद्रवर्मन प्रथमने तडजोडीची मागणी केली, ज्यानंतर पल्लवांचे शरण आणि वेंगीवर चालुक्यांचे वर्चस्व मिळवून पुलकेशीन द्वितीय वातापीला परत गेला. एन. वेंकटरामनय्या यांच्या मते, पुलकेशिन द्वितीयच्या कोप्पारम ताम्रपटांवरून इ.स. ६३१ मध्ये किनारपट्टीच्या तेलगू प्रदेशात त्याची उपस्थिती सिद्ध होते आणि त्यात कर्मराष्ट्राच्या विजयाची नोंद आहे, जे तोपर्यंत कांचीच्या पल्लवांच्या अधिपत्याखाली होते. वेंकटरामनय्या पुढे नमूद करतात की, जरी हे ताम्रपट कर्मराष्ट्राच्या विजयाची पुष्टी करत असले तरी, ते असे सूचित करत नाहीत की ही पुलकेशिन द्वितीयची त्या प्रदेशातील पहिली मोहीम होती किंवा त्याने यापूर्वी तो प्रदेश जिंकण्याचा प्रयत्न केला नव्हता. दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरु शिलालेखात रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर पुलकेशीनने बाण-राज- विषय ("बाण राजाचा प्रांत") मधील एल्पट्टू सिंभिगे गाव दिल्याची नोंद आहे. रणविक्रम हा बाण राजा होता असे गृहीत धरल्यास, असे दिसते की पुलकेशीनने बाणांना पराभूत केले. (एका पर्यायी सिद्धांतानुसार रणविक्रम हा [[मंगलेश]] होता; वरील प्रारंभिक जीवन विभाग पहा.) शिलालेखाच्या कोरीव काम करणाऱ्याचे नाव: महेंद्र पल्लवचारी, यावरून असे सूचित होते की, पुलकेशीनला शरण जाण्यापूर्वी बाण हे पल्लवांचे मांडलिक होते. पुलकेशीनने एका पल्लव मांडलिकला जिंकल्यामुळे त्याचा पल्लवांसोबतचा संघर्ष पुन्हा सुरू झाला असावा. ऐहोळे शिलालेखावरून असे सूचित होते की पुलकेशीने पल्लवांविरुद्धच्या संघर्षात चोळ, चेर आणि पांड्य राजांना आपले सहयोगी म्हणून मिळवले. त्याने [[कांचीपुरम]]च्या दिशेने कूच केले, परंतु पल्लव शिलालेखांवरून असे सूचित होते की कांचीपुरमजवळ परियाला, सुरमार आणि मणिमंगला येथे झालेल्या लढायांमध्ये त्याला पराभव पत्करावा लागला. [[पहिला नरसिंहवर्मन]] यांच्या कारकिर्दीत पल्लवांनी अखेरीस चालुक्यांची राजधानी [[वातापी]]ला वेढा घातला. इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास सेनापती शिरुत्तोंदर परंज्योतीच्या नेतृत्वाखालील पल्लव सैन्याने वतापी ताब्यात घेतली, तेव्हा पुलकेशीन मारला गेला असावा. बदामी येथील मल्लिकार्जुनदेव मंदिरात सापडलेल्या एका शिलालेखावरून वतापीवरील पल्लवांच्या ताब्याचा पुरावा मिळतो, जो नरसिंहवर्मन प्रथम यांच्या राज्याभिषेकाच्या १३ व्या वर्षातील आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] 0jqlv4vbhnswcbapxs9fnkme618c9dc 2707587 2707586 2026-09-02T14:24:19Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2707587 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट पुलकेशी दुसरा | पदवी = सत्याश्रय, श्री-पृथ्वी-वल्लभ, भट्टारका, महाराजाधिराज, परमेश्वर, कर्णटेश्वर | चित्र = Pulakeshin statue, badami.png | चित्र_शीर्षक = राजधानी बादामी मधील सम्राट पुलकेशी दुसरा याची आधुनिक मूर्ती | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ६१०]] – [[इ.स. ६४२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ६१०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = पुलकेशी दुसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[मंगलेश]] | राजपद_वारस = [[विष्णुवर्धन]] | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[आदित्यवर्मा]] | वडील = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[आदित्यवर्मा]]<br>[[चंद्रादित्य]]<br>[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''पुलकेशी दुसरा''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. त्याचा काका [[मंगलेश]] याच्यानंतर तो गादीवर आला. चालुक्य सम्राट [[पहिला कीर्तिवर्मा]] यांचा पुत्र असलेल्या पुलकेशीने सिंहासनावर ताबा मिळवण्यासाठी आपला काका [[मंगलेश]] याला पदच्युत केले. त्याने अप्पयिका आणि गोविंद यांचे बंड मोडून काढले आणि दक्षिणेकडील बनवासीच्या कदंबांचा निर्णायक पराभव केला. तळकाडूच्या आलुप आणि गंगा लोकांनी त्याचे अधिपत्य मान्य केले. त्याने कोकणातील मौर्यांना जिंकून पश्चिम किनारपट्टीवर चालुक्यांचे नियंत्रण मजबूत केले. त्याच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात उत्तरेकडील लत, मालव आणि [[गुर्जर प्रतिहार]] यांना जिंकण्याचे श्रेयही त्याला दिले जाते. पुलकेशीनची सर्वात उल्लेखनीय लष्करी कामगिरी म्हणजे उत्तरेकडील शक्तिशाली सम्राट [[हर्षवर्धन]]वरील त्याचा विजय. हर्षवर्धनाला दक्षिणेकडील चालुक्य प्रदेश जिंकण्यात अपयश आले, ज्याची नोंद चिनी प्रवासी झुआनझांगने केली आहे. पूर्वेकडे, पुलकेशीनने दक्षिण कोसल आणि [[कलिंग]]च्या शासकांना जिंकले. विष्णुकुंडिन राजाचा पराभव केल्यानंतर, त्याने आपला भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याला पूर्व दख्खनचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले; याच भावाने नंतर [[वेंगी]] येथे स्वतंत्र पूर्व चालुक्य राजवंशाची स्थापना केली. पुलकेशीनने दक्षिणेकडील पल्लवांविरुद्धही काही यश मिळवले, परंतु इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास [[पल्लव]] सम्राट [[पहिला नरसिंहवर्मन]] याच्या आक्रमणात त्याचा अखेरीस पराभव झाला आणि कदाचित तो मारला गेला. पुलकेशी वैष्णव होते, परंतु शैव [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]] आणि [[जैन धर्म]]सह इतर धर्मांबद्दलही ते सहिष्णू होते. त्यांनी रविकीर्ती यांच्यासह अनेक जैन विद्वानांना आश्रय दिला, ज्यांनी आपला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला. ==नावे आणि पदव्या== चालुक्य नोंदींमध्ये पुलकेशीनच्या नावाचे दोन प्रकार आढळतात: पुलिकेशी आणि पोलेकेशी. "एरेय" हे त्याचे आणखी एक नाव असावे असे दिसते: पेद्दवडुगुरू शिलालेखात त्याला "एरेयतियादिगल" (किंवा "एरेयितियादिगल") म्हटले आहे, विजापूर-मुंबई शिलालेखात "एराज" या प्रकाराचा उल्लेख आहे, आणि शंक बसदी शिलालेखातील बस्ती-बाना पुलकेशीमध्ये त्याला "एरेयम्मा" म्हटले आहे. इतिहासकार के. व्ही. रमेश यांचा असा सिद्धांत आहे की एरेय हे पुलकेशीनचे राज्याभिषेकापूर्वीचे नाव होते. सत्याश्रय ("सत्याचा आश्रय"), पुलकेशीनचे एक वंशपरंपरागत बिरुद (विशेषण), राजवंशाच्या नोंदींमध्ये त्याच्या नावाऐवजी सामान्यतः वापरले जात असे. तो राजवंशाचा सर्वात प्रसिद्ध शासक होता, ज्यामुळे नंतरच्या शासकांनी त्यांच्या राजवंशाला सत्याश्रय-कुळ ("सत्याश्रयाचे कुटुंब") म्हटले. पुलकेशींच्या शाही पदव्यांमध्ये भट्टारक आणि महाराजाधिराज ("महान राजांचा राजा") यांचा समावेश आहे. याशिवाय, त्यांनी श्री-पृथ्वी-वल्लभ, वल्लभ आणि श्री-वल्लभ या कौटुंबिक उपाधींचा देखील वापर केला. [[हर्षवर्धन|हर्षाचा]] पराभव केल्यानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर ("सर्वोच्च स्वामी") ही पदवी देखील धारण केली, जसे त्यांच्या विजापूर-मुंबई शिलालेखात नमूद आहे. चिनी प्रवासी झुआनझांग त्याला पु-लो-की-शे म्हणतो. फारसी इतिहासकार अल-तबारी त्याला परमेसा किंवा फार्मिस म्हणतो, जे कदाचित त्याच्या परमेश्वर या पदवीचे फारसी लिप्यंतरण आहे. ==झुआनझांगची भेट== चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने इ.स. ६४१-६४२ मध्ये पुलकेशीनच्या साम्राज्याला भेट दिली. तो चालुक्य सम्राटाला "मो-हो-ला-चा" ("महाराष्ट्र" चे चिनी लिप्यंतरण) चा शासक म्हणतो आणि सम्राट हर्ष विरुद्ध पुलकेशीन द्वितीयच्या यशाची पुष्टी करतो. चालुक्य साम्राज्यात येण्यापूर्वी त्याने पल्लव राज्याला भेट दिली होती, परंतु तो दोन्ही राज्यांमधील कोणत्याही संघर्षाचा उल्लेख करत नाही, कदाचित त्याला मोठ्या राजकीय बदलांची जाणीव नव्हती किंवा राजकारणापेक्षा बौद्ध धर्मात त्याला जास्त रस होता. झुआनझांग पुलाकेशिन ("पो-ले-के-शे") यांचे वर्णन "दूरदृष्टी असलेला, साधनसंपन्न आणि चातुर्यवान माणूस जो सर्वांशी दयाळूपणे वागतो" असे करतो. सम्राटाचे प्रजाजन "स्वभावाने उंच आणि धिप्पाड आणि... स्वभावाने गर्विष्ठ आणि बेफिकीर... दयाळूपणाबद्दल कृतज्ञ आणि अन्यायाबद्दल सूड घेणारे" होते. त्यांनी देशद्रोहापेक्षा मृत्यूला प्राधान्य दिले, आणि जर त्यांचा किंवा त्यांच्या कुटुंबाचा अपमान झाला तर द्वंद्वयुद्धाचे आवाहन केले. झुआनझांगच्या मते, सम्राट युद्धखोर होता आणि त्याला "सैन्य कला" आवडत होत्या, कारण तो जन्माने क्षत्रिय होता. त्याच्या सुशिस्त सैन्यात हजारो सैनिक आणि शेकडो युद्ध हत्ती होते. लढाईपूर्वी दारूने धुंद केलेल्या हत्तींचा उपयोग शत्रूची आघाडीची फळी भेदण्यासाठी केला जात असे. जेव्हा त्याचे सेनापती पराभूत होत, तेव्हा त्यांना शिक्षा केली जात नसे, परंतु स्त्रियांचे कपडे घालण्याचा आदेश देऊन त्यांचा अपमान केला जात असे. जे सैनिक लढाई हरत, ते सन्मानासाठी आत्महत्या करत असत. झुआनझांगच्या मते, साम्राज्याची राजधानी (ज्याचे नाव झुआनझांगने दिलेले नाही) एका मोठ्या नदीच्या पूर्वेला, भारुकच्छ (आधुनिक भरूच) पासून सुमारे १००० ली अंतरावर वसलेली होती. हे वर्णन चालुक्य राजधानी वतापी (आधुनिक बदामी) शी जुळत नाही. आधुनिक विद्वान झुआनझांगने उल्लेख केलेले शहर नाशिक असल्याचे ओळखतात, जरी ही ओळख निर्णायक नाही. अशी शक्यता आहे की झुआनझांगने नाशिकमध्ये काही काळ घालवला असेल, जे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, आणि त्याने चुकून त्याला साम्राज्याची राजधानी समजले असेल. झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की राजधानी शहरात आणि आसपास पाच स्तूप होते: हे स्तूप पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले होते आणि ते अनेकशे फूट उंच होते. साम्राज्यात १०० हून अधिक मठांमध्ये सुमारे ५,००० बौद्ध भिक्षू राहत होते; विशेषतः, झुआनझांग एका मोठ्या मठाचे वर्णन करतो ज्याची ओळख आधुनिक विद्वानांनी अजिंठा लेणी म्हणून केली आहे. झुआनझांग पुढे म्हणतो की सम्राटाकडे "धर्मद्रोही" लोकांची मंदिरे देखील होती जे "आपल्या शरीरावर धूळ फासत असत". ==सांस्कृतिक उपक्रम== पुलकेशी द्वितीयच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की तो "शूर आणि विद्वानांना भेटवस्तू आणि सन्मान देण्यात" उदार होता. शिलालेखाचे रचनाकार, पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती, स्वतःला महान संस्कृत कवी भास आणि कालिदास यांच्या समकक्ष असल्याचे वर्णन करतात. ==शिलालेख== [[File:Aihole inscription of Ravi Kirti.jpg|thumb|पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख]] पुलकेशीनच्या कारकिर्दीतील खालील शिलालेख सापडले आहेत: *येक्केरी शिलालेख, जो कदाचित पुलकेशीनच्या पहिल्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता, त्यात महादेवाच्या मालकीचे असल्याचे म्हटले जाणाऱ्या काही शहरांमधील जमिनीच्या नोंदी आहेत. *[[हैदराबाद]] ताम्रपत्र अनुदान शिलालेख शके वर्ष ५३२ (संपलेले) चा आहे आणि तो पुलकेशीनच्या तिसऱ्या राज्याभिषेक वर्षात जारी करण्यात आला होता. तो भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येच्या दिवशी सूर्यग्रहणाच्या वेळी जारी करण्यात आला होता, जो २३ जुलै ६१३ रोजी येतो. त्यात एका गाव अनुदानाची नोंद आहे. *मरुतुरु अनुदान शिलालेखात अलुका मांडलिक शासकाच्या सांगण्यावरून मरुतुरु गावाचे अनुदान दिल्याची नोंद आहे आणि पिष्टपुराच्या ताब्याचा उल्लेख आहे. *विष्णुवर्धनाच्या सातार अनुदान शिलालेखात त्याचा उल्लेख युवराज म्हणून केला आहे. *लोहनेर (नाशिक जिल्हा) येथील शिलालेख एका अज्ञात पंचांगातील ५५२ सालचा आहे, जो शके संवत असावा. त्यात दमा दीक्षित नावाच्या ब्राह्मणाला गोवियानक गाव दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनच्या 21 व्या राज्याभिषेक वर्षातील कोप्पारम ताम्रपट शिलालेखात, कर्मराष्ट्र प्रदेशातील एक गाव एका ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. *पुलकेशीनचा राजकवी रविकीर्तीने रचलेल्या [[ऐहोळे]] प्रशस्ती शिलालेखात, रविकीर्तीने केलेल्या जिनेंद्र मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे आणि पुलकेशीनच्या लष्करी पराक्रमांची यादी दिली आहे. *पुलकेशीनच्या दिनांक नसलेल्या तुम्मेयनारू अनुदान शिलालेखात त्याला परमवेश्वर ही पदवी प्रदान केली आहे. *[[चिपळूण]] ताम्रपट शिलालेखात अवरेटिका विषयातील (प्रांतातील) अमरावतावका गाव महेश्वर नावाच्या ब्राह्मणाला दान केल्याची नोंद आहे. त्यात पुलकेशीनचे मामा आणि मांडलिक राजा श्रीवल्लभ सेन-नंद-राज यांचा उल्लेख आहे, जे सेंद्रक वंशाचे होते. *नेरूर शिलालेख. *[[बदामी]] येथील अपूर्ण शिलालेखात वतापीच्या "विजयी महानगराचा" उल्लेख आहे. *हिरेबिद्री (धारवाड जिल्हा) येथील शिलालेखात तिरकाने दिलेल्या जमीन अनुदानाची नोंद आहे. *बेल्लारी जिल्ह्यातील कन्नड भाषेतील एका शिलालेखात "कुरूमगोडू येथे वापरण्यात येणारे जमिनीचे मोजमाप आणि नाणे निर्दिष्ट केले आहे". *दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू ईश्वर मंदिराच्या शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दान केल्याची नोंद आहे. पराभूत शासक बहुधा बाण वंशाचा राजा असावा; किंवा, त्याची ओळख [[मंगलेश]] म्हणून केली जाऊ शकते, ज्याने रणविक्रमा ही पदवी धारण केली होती. *विजापूर-मुंबई ताम्रपत्र अनुदान शिलालेखात कौशिका गोत्राच्या नागशर्मनला दिलेल्या भूदानाची नोंद आहे आणि त्यात त्या घराण्याची व त्यांच्या राजांची प्रशंसा (स्तुती) समाविष्ट आहे. अनुदानित जमीन [[गोदावरी नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ब्राह्मण-वाटविया गावांमध्ये होती (आधुनिक ब्रह्मणगाव आणि वडवली, पैठणच्या पूर्वेला, औरंगाबाद जिल्हा ). हे ताम्रपत्र १९९० च्या दशकात मुंबईचे रघुवीर पै यांनी विजापूरच्या एका भंगार विक्रेत्याकडून विकत घेतले होते. गंजल्यामुळे हा शिलालेख वाचता येत नव्हता, परंतु भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेचे श्रीनंद एल. बापट यांनी तो स्वच्छ करून २०१७ मध्ये प्रकाशित केला. तो संस्कृत भाषेत असून ब्राह्मी लिपीच्या दक्षिणी प्रकारात कोरलेला आहे. पुलकेशीनच्या नवव्या राज्याभिषेक वर्षातील वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणाच्या निमित्ताने जारी करण्यात आले होते, जे ४ एप्रिल ६१९ शी जुळते. खालील शिलालेख पुलकेशीनच्या राजवटीतील मानले जातात, परंतु आधुनिक विद्वानांच्या मते ते बनावट आहेत: *पुलकेशीनच्या राज्याभिषेकाच्या पाचव्या वर्षातील कंदलगाव ताम्रपट शिलालेखात, रेवती बेटावरील पिरिगिपा गावाच्या अनुदानाची नोंद आहे. तो बनावट मानला जातो कारण त्याच्या लिपीत अनियमित अक्षरे आहेत आणि त्याची भाषा खूपच चुकीची आहे. याव्यतिरिक्त, त्याची मुद्रा आणि सुरुवातीचा मजकूर इतर चालुक्य शिलालेखांपेक्षा वेगळा आहे आणि त्यात पुलकेशीनचे सदोष वर्णन आहे. *लक्ष्मेश्वर शिलालेखात शंख जिनेंद्रच्या चैत्याला एक शेतदान दिल्याची नोंद आहे. "उशिराची लिपी आणि अनियमित कालनिर्णय" यामुळे तो बनावट मानला जातो. लक्ष्मेश्वर शिलालेखाप्रमाणेच त्याच कारणांमुळे बनावट मानल्या जाणाऱ्या पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात, नागरास्वामी दीक्षित यांना पिंपळनगर दान केल्याची नोंद आहे. ==पर्शियासोबतचे संबंध== [[File:The Persian embassy.jpg|thumb|upright=2|अजिंठा लेणी १ मधील मूळ भित्तिचित्रे, आणि पुलकेशीन पर्शियाहून आलेल्या दूतांना भेटत असल्याचे संबंधित कलात्मक चित्रण. पूर्वीच्या विद्वानांचा असा विश्वास होता की, अजिंठा लेणी चित्रांच्या आधारावर पुलकेशीनने पर्शियाच्या ससानियन सम्राटाकडून आलेल्या दूताला भेटले होते, परंतु हा सिद्धांत आता योग्य मानला जात नाही.]] नवव्या शतकातील पर्शियन इतिहासकार अल-तबारी यांच्या मते, पुलकेशिन ("फार्मिस") यांनी सध्याच्या इराणमधील ससानियन सम्राट खुसरो द्वितीय यांच्याशी राजनैतिक संबंध राखले होते. पुलकेशिनने ससानियन सम्राटाच्या २६ व्या राज्याभिषेक वर्षात खुसरो द्वितीय आणि त्यांच्या मुलांना महागड्या भेटवस्तू आणि पत्रे पाठवली. या दूतावासाची तारीख अंदाजे ६२५ आहे. १८७० च्या दशकात, स्थापत्य इतिहासकार जेम्स फर्ग्युसन यांनी असा सिद्धांत मांडला की अजिंठा लेणी १ मधील एक चित्र पुलकेशीनच्या दरबारात आलेल्या ससानियन दूतावासाचे चित्रण करते. या चित्रात परदेशी वेशभूषेत अनेक व्यक्ती दर्शविल्या आहेत: फर्ग्युसन यांनी ही वेशभूषा ससानियन असल्याचे ओळखले आणि असा प्रस्ताव मांडला की ससानियन सम्राटाने चालुक्य साम्राज्यात परत एक दूतावास पाठवला होता. हा सिद्धांत इतर विद्वानांनी मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला होता, परंतु आता तो योग्य मानला जात नाही: या चित्रात, ज्यात पर्शियन किंवा ससानियन वेशभूषेतील परदेशी लोकांच्या भेटीचा समावेश आहे, प्रत्यक्षात महा-सुदर्शन जातकातील एक दृश्य चित्रित केले आहे, ज्यामध्ये सिंहासनावर बसलेल्या राजाला त्याच्या मागील जन्मांपैकी एका जन्मातील राजा म्हणून ओळखता येते. [[अजिंठा]]च्या गुहांमध्ये सासनीय वेशभूषेतील असंख्य पुरुषांचा समावेश, त्या काळी मध्य भारतात असलेल्या सासनीय व्यापाऱ्यांची किंवा कामगारांची मोठी संख्या आणि ते भारतीयांसाठी तीव्र कुतूहलाचा विषय होते ही वस्तुस्थिती दर्शवते असे दिसते. भारतीय आणि ससानियन साम्राज्यामधील चांगल्या संबंधांमुळे पर्शियामध्ये अरब-इस्लामिक वसाहतवाद्यांकडून ज्यांचा तीव्र छळ झाला होता, अशा झोरोस्ट्रियन निर्वासितांना भारतात स्थलांतर करण्यास प्रोत्साहन मिळाले. ते दख्खनच्या पश्चिम किनाऱ्यावर स्थायिक झाले आणि त्यांनी पारसी समुदायाची स्थापना केली. ==धार्मिक धोरण== पुलकेशीन हे वैष्णव होते, याची साक्ष लोहनेर ताम्रपट शिलालेखावरून मिळते, ज्यात त्यांना 'परम-भागवत' ("विष्णूचे भक्त") म्हटले आहे, आणि पिंपळनेर ताम्रपट शिलालेखात ते विष्णूच्या वंशातील असल्याचे म्हटले आहे. त्यांच्या अनेक शिलालेखांची सुरुवात विष्णूला वंदन करून होते आणि त्यावर देवतेचा अवतार असलेल्या वराहाचे प्रतीक असलेले शिक्के आहेत. तो इतर पंथ आणि धर्मांबद्दल सहिष्णू होता. त्याने जैन धर्माला आश्रय दिला: ऐहोळे येथील मेगुटी जैन मंदिर देखील त्याच्या कारकिर्दीत जैन कवी रविकीर्ती यांनी बांधले होते, ज्यांनी या मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेला [[ऐहोळे]] शिलालेख रचला होता. आता अप्पर शिवालय, लोअर शिवालय आणि मालेगिट्टी शिवालय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शैव हिंदू मंदिरांचे बांधकाम पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीत सुरू झाले. चिनी बौद्ध यात्रेकरू झुआनझांगने उल्लेख केला आहे की त्याच्या साम्राज्यात 100 हून अधिक बौद्ध मठ होते; या मठांमध्ये 5,000 हून अधिक भिक्षू - महायान आणि हीनयान दोन्ही राहत होते. ==उत्तराधिकार== इ.स. ६४१ पर्यंत, पुलकेशीनच्या जीवनकाळात, त्याचा भाऊ [[विष्णुवर्धन]] याने चालुक्य साम्राज्याच्या पूर्वेकडील भागात एक स्वतंत्र राज्य स्थापन केले होते, ज्यामुळे वेंगीच्या चालुक्य राजवंशाची स्थापना झाली. एका सिद्धांतानुसार, ही व्यवस्था पुलकेशीनच्या संमतीने झाली असावी, कारण त्याच्या भावाने [[मंगलेश]]प्रमाणे वारसा हक्कासाठी युद्ध करू नये अशी त्याची इच्छा होती. पुलकेशीनला अनेक पुत्र होते आणि त्याच्यानंतरच्या उत्तराधिकाराचा क्रम उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून स्पष्ट होत नाही: *[[आदित्यवर्मा]] (इ.स. ६४३-६४५?) याचा उल्लेख त्याच्या कुर्नूल शिलालेखात आढळतो, ज्यात त्याचे वर्णन एक शक्तिशाली शासक म्हणून केले आहे आणि त्याला शाही पदव्या दिल्या आहेत. इतिहासकार टी. व्ही. महालिंगम असा सिद्धांत मांडतात की आदित्यवर्मन हे विक्रमादित्य प्रथम याचे पूर्वीचे नाव होते. तथापि, इतिहासकार डी. पी. दीक्षित या ओळखीला आव्हान देतात आणि त्यांचा विश्वास आहे की आदित्यवर्मन हा पुलकेशीननंतर गादीवर आला आणि त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा [[अभिनवदित्य]] (इ.स. ६४५-६४६?) गादीवर आला. *[[चंद्रादित्य]] (इ.स. ६४६-६४९?) याचा उल्लेख त्याची पत्नी [[विजया भट्टारिका]] हिच्या नेरूर आणि कोचरे येथील अनुदान शिलालेखांमध्ये आढळतो, ज्यात त्याला शाही पदव्या बहाल केल्या आहेत, परंतु ते त्याच्या पत्नीच्या राज्याभिषेकाच्या वर्षांतील आहेत. अशी शक्यता आहे की अभिनवदित्यानंतर चंद्रादित्याने सिंहासन धारण केले आणि त्याच्या मृत्यूनंतर, त्याच्या पत्नीने त्यांच्या अल्पवयीन मुलासाठी (इ.स. ६४९-६५५) राजप्रतिनिधी म्हणून काम केले. त्याचा भाऊ विक्रमादित्य पहिला याने या काळात चालुक्य सैन्याचा सर्वोच्च सेनापती म्हणून चालुक्य सत्ता पुनर्संचयित केली आणि या प्रक्रियेत तो वास्तविक शासक बनला. *रणराघ-वर्मनचा उल्लेख त्याचा धाकटा भाऊ विक्रमादित्य याच्या राज्याभिषेकाच्या १६ व्या वर्षातील होन्नूर शिलालेखात आढळतो. या शिलालेखात असे म्हटले आहे की रणराघ-वर्मनची मुलगी ही विक्रमादित्याचा मांडलिक असलेल्या गंगा राजकुमार माधव याची पत्नी होती. *[[पहिला विक्रमादित्य चालुक्य]] (६५५-६८०) ने चालुक्य शक्ती पुनर्संचयित केली, आणि पल्लवांकडून वातापी परत जिंकली. *धाराश्रय जयसिंह-वर्मन, विक्रमादित्यचा धाकटा भाऊ, 671 नवसारी अनुदान शिलालेखाद्वारे प्रमाणित आहे. ==साम्राज्याचा विस्तार== इतिहासकार सूर्यनाथ यू. कामथ यांच्या अंदाजानुसार पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीतील चालुक्य प्रदेश. चिनी यात्रेकरू झुआनझांगने नोंदवले आहे की पुलकेशनने अनेक निष्ठावान सरदारांच्या माध्यमातून एका विस्तृत, लष्करीदृष्ट्या शक्तिशाली आणि आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध साम्राज्यावर राज्य केले. [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की पुलकेशनच्या साम्राज्याला तीन बाजूंनी समुद्रांनी वेढलेले होते, यावरून असे सूचित होते की त्याने विंध्याच्या दक्षिणेकडील भारतीय द्वीपकल्पाच्या एका मोठ्या भागावर राज्य केले. तथापि, त्याने चोळ, [[केरळ]] (चेर) आणि पांड्य यांची अत्यंत दक्षिणेकडील राज्ये आपल्या साम्राज्यात जोडली याचा कोणताही पुरावा नाही. [[हर्षवर्धन]]वरील विजयानंतर, पुलकेशीने [[नर्मदा नदी]]च्या दक्षिणेकडील पश्चिम दख्खनच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले असे दिसते. ऐहोळे शिलालेखात असे म्हटले आहे की त्याने ९९,००० गावांचा समावेश असलेल्या "तीन महाराष्ट्रकांवर" नियंत्रण मिळवले. या "तीन महाराष्ट्रांची" ओळख निश्चित नाही: इतिहासकार डी. सी. सरकार यांच्या मते, ते मुख्य महाराष्ट्र (सध्याच्या महाराष्ट्राचा मोठा भाग), [[कोकण]] आणि [[कर्नाटक]] असू शकतात. पुलकेशीन या मोठ्या साम्राज्याचा कारभार केंद्रीय पद्धतीने चालवू शकला नाही, आणि म्हणूनच, त्याने चालुक्य घराण्यातील राज्यपाल आणि निष्ठावान मांडलिक यांच्यामार्फत राज्य केले, ज्यात त्याच्याकडून पराभूत झालेल्या शासकांचा समावेश होता. सेंद्रक राजकुमार सेन-नंद-राजाने त्याचा निष्ठावान मांडलिक म्हणून कोकण आणि आसपासच्या प्रदेशांवर राज्य केले. अभोना आणि कसारे शिलालेखांवरून सिद्ध झाल्याप्रमाणे, अल्ला-शक्तीच्या घराण्याने त्याचा मांडलिक म्हणून खानदेश आणि आसपासच्या प्रदेशांवर राज्य केले. विष्णुकुंडिनांचा पराभव केल्यानंतर, पुलकेशीने उत्तरेकडील विशाखापट्टणमपासून दक्षिणेकडील नेल्लोर आणि गुंटूरपर्यंत पसरलेल्या पूर्व दख्खन प्रदेशाच्या मोठ्या भागावर नियंत्रण मिळवले. पुलकेशीने आपला धाकटा भाऊ विष्णू-वर्धन, ज्याने पूर्वी त्याच्या वेल्वोला देशाचा राज्यपाल म्हणून काम केले होते, त्याला पूर्व दख्खनमधील वेंगीचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले. विष्णू-वर्धन त्याच्या 631 CE च्या कोप्पारम शिलालेखात पुलकेशीचे अधिपत्य मान्य करतो, परंतु 641 CE च्या चिरुपल्ली शिलालेखात स्वतःला एक स्वतंत्र शासक म्हणून घोषित करतो. पुलकेशीनच्या मृत्यूनंतर, लता प्रदेशात (दक्षिण गुजरातमध्ये) राज्य करणाऱ्या चालुक्य गव्हर्नर विजयवर्मनने देखील आपले स्वातंत्र्य घोषित केले असावे. विजयवर्मनच्या 643 CE च्या खेडा (कैरा) शिलालेखात कोणत्याही चालुक्य अधिपतीचा उल्लेख नसलेल्या भूदानाचा उल्लेख आहे. ==पल्लवांशी युद्ध आणि पराभव== [[File:The defeat of Pulikesin II, the Chalukhya, byMahamalla Pallava at Badami.jpg|thumb|300px|"[[बदामी]] येथे महामल्ल पल्लवांकडून चालुक्य पुलकेशीन द्वितीयचा झालेला पराभव", पुलकेशीनच्या पराभवाचे एक कलात्मक चित्रण.]] पुलकेशीन द्वितीयच्या कारकिर्दीत, बदामी चालुक्यांनी पल्लवांकडून सध्याच्या गुंटूरजवळील पूर्वीचा आनंद प्रदेश पुन्हा जिंकला. डी. पी. दीक्षित यांच्या मते, आनंदांचा चालुक्यांशी थेट संघर्ष झाला नव्हता आणि त्यांचा प्रदेश सहाव्या शतकाच्या तिसऱ्या तिमाहीत पल्लवांनी आधीच ताब्यात घेतला होता. त्यानंतर चालुक्यांनी पल्लवांकडून तो प्रदेश जिंकला आणि आपल्या विस्तारणाऱ्या साम्राज्यात समाविष्ट केला. [[पल्लव]] हे चालुक्यांचे दक्षिणेकडील शेजारी होते. विष्णुकुंडिन त्यावेळी त्यांचे मित्र होते आणि पुलकेशीनने विष्णुकुंडिनांना जिंकल्यामुळे त्याचा पल्लव राजाशी संघर्ष झाला. चालुक्य आणि पल्लव यांच्यात अनेक लढाया झाल्या, परंतु त्यातून कोणताही निर्णायक निकाल लागला नाही. [[ऐहोळे]] शिलालेखात असे म्हटले आहे की पल्लव शासकाने पुलकेशीनच्या उदयाला विरोध केला, ज्याने शत्रूचे वैभव "आपल्या सैन्याच्या धुळीने झाकोळले" आणि शत्रूला पल्लवांची राजधानी [[कांचीपुरम]]च्या भिंतींमागे आश्रय घेण्यास भाग पाडले. पल्लवांच्या काशाकुडी शिलालेखात असे म्हटले आहे की पल्लव सम्राट [[पहिला महेंद्रवर्मन]] याने पल्ललूरा (आधुनिक पुललूर ) येथे एका अज्ञात शत्रूचा पराभव केला. हे दोन्ही वृत्तांत एकाच लढाईचा संदर्भ देत असल्याचे दिसते, जी अनिर्णित राहिली असावी: पल्लव सैन्याला कदाचित कांचीपुरम येथे माघार घ्यावी लागली, परंतु त्यांनी चालुक्य सैन्याचे इतके नुकसान केले की पुलकेशीनला [[वातापी]] येथे माघार घेण्यास भाग पाडले. के. व्ही. रमेश यांनी कसक्कुडी ताम्रपटांमधील महेंद्रवर्मन प्रथमच्या, त्याने पुललूर येथे आपल्या सर्व शत्रूंना पराभूत केल्याच्या दाव्याचे वर्णन "एक सामान्य आणि अस्पष्ट दावा" असे केले आहे. त्यांनी नमूद केले आहे की, त्यात शत्रू, तारीख किंवा लढाईच्या परिस्थितीचा उल्लेख नाही आणि म्हणूनच, विशिष्ट ऐतिहासिक घटनांची पुनर्रचना करण्यासाठी तो स्वतःच निर्णायक पुरावा म्हणून काम करू शकत नाही. पुलकेशीन द्वितीयच्या ऐहोळे शिलालेखात नोंद आहे की, कलिंग आणि पिष्टपुरा जिंकल्यानंतर, वातापीला परतण्यापूर्वी त्याने "कांची आणि कावेरीच्या काठावरील चोळांवर विजय मिळवला". हा शिलालेख एस. श्रीकांत शास्त्री यांच्या 'सोर्सेस ऑफ कर्नाटक हिस्ट्री, खंड १' मध्ये पुनर्मुद्रित केला आहे. अनिरुद्ध कनिसेट्टी यांच्या मते, पुललूरच्या लढाईत चालुक्यांच्या विजयानंतर, पुलकेशीन द्वितीय शहरावर चाल करून येत असताना पराभूत पल्लव सैन्य कांचीच्या तटबंदीमागे मागे हटले. ते वर्णन करतात की, चालुक्य सैन्य धुळीचे लोट उडवत पुढे येत होते, त्यांच्यासोबत शेकडो ध्वज आणि राजछत्र्या, भालाधारी सैनिकांच्या रांगा होत्या आणि पुलकेशीन द्वितीय आपल्या प्रमुख सेनापती व निवडक सैनिकांनी वेढलेला, शाही छत्राखाली एका मोठ्या हत्तीवर स्वार होता. कनिसेट्टी सांगतात की, आपले राज्य थेट संघर्षासाठी तयार नाही हे ओळखून महेंद्रवर्मन प्रथमने तडजोडीची मागणी केली, ज्यानंतर पल्लवांचे शरण आणि वेंगीवर चालुक्यांचे वर्चस्व मिळवून पुलकेशीन द्वितीय वातापीला परत गेला. एन. वेंकटरामनय्या यांच्या मते, पुलकेशिन द्वितीयच्या कोप्पारम ताम्रपटांवरून इ.स. ६३१ मध्ये किनारपट्टीच्या तेलगू प्रदेशात त्याची उपस्थिती सिद्ध होते आणि त्यात कर्मराष्ट्राच्या विजयाची नोंद आहे, जे तोपर्यंत कांचीच्या पल्लवांच्या अधिपत्याखाली होते. वेंकटरामनय्या पुढे नमूद करतात की, जरी हे ताम्रपट कर्मराष्ट्राच्या विजयाची पुष्टी करत असले तरी, ते असे सूचित करत नाहीत की ही पुलकेशिन द्वितीयची त्या प्रदेशातील पहिली मोहीम होती किंवा त्याने यापूर्वी तो प्रदेश जिंकण्याचा प्रयत्न केला नव्हता. दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू शिलालेखात रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर पुलकेशीनने बाण-राज- विषय ("बाण राजाचा प्रांत") मधील एल्पट्टू सिंभिगे गाव दिल्याची नोंद आहे. रणविक्रम हा बाण राजा होता असे गृहीत धरल्यास, असे दिसते की पुलकेशीनने बाणांना पराभूत केले. (एका पर्यायी सिद्धांतानुसार रणविक्रम हा [[मंगलेश]] होता; वरील प्रारंभिक जीवन विभाग पहा.) शिलालेखाच्या कोरीव काम करणाऱ्याचे नाव: महेंद्र पल्लवचारी, यावरून असे सूचित होते की, पुलकेशीनला शरण जाण्यापूर्वी बाण हे पल्लवांचे मांडलिक होते. पुलकेशीनने एका पल्लव मांडलिकला जिंकल्यामुळे त्याचा पल्लवांसोबतचा संघर्ष पुन्हा सुरू झाला असावा. ऐहोळे शिलालेखावरून असे सूचित होते की पुलकेशीने पल्लवांविरुद्धच्या संघर्षात चोळ, चेर आणि पांड्य राजांना आपले सहयोगी म्हणून मिळवले. त्याने [[कांचीपुरम]]च्या दिशेने कूच केले, परंतु पल्लव शिलालेखांवरून असे सूचित होते की कांचीपुरमजवळ परियाला, सुरमार आणि मणिमंगला येथे झालेल्या लढायांमध्ये त्याला पराभव पत्करावा लागला. [[पहिला नरसिंहवर्मन]] यांच्या कारकिर्दीत पल्लवांनी अखेरीस चालुक्यांची राजधानी [[वातापी]]ला वेढा घातला. इ.स. ६४२-६४३ च्या सुमारास सेनापती शिरुत्तोंदर परंज्योतीच्या नेतृत्वाखालील पल्लव सैन्याने वतापी ताब्यात घेतली, तेव्हा पुलकेशीन मारला गेला असावा. बदामी येथील मल्लिकार्जुनदेव मंदिरात सापडलेल्या एका शिलालेखावरून वतापीवरील पल्लवांच्या ताब्याचा पुरावा मिळतो, जो नरसिंहवर्मन प्रथम यांच्या राज्याभिषेकाच्या १३ व्या वर्षातील आहे. [[वर्ग:चालुक्य साम्राज्य]] 4utcoiu2v39zjihpxwa9bohrgrkb2ip 10 381078 2707593 2707490 2026-09-02T14:38:42Z Ganesh591 62733 2707593 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ | title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] | listclass = hlist | state = collapsed | above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] | group1 = एप्रिल २०२६ | list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|ग्रीस महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|कालाहारी महिला स्पर्धा]] * [[स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६|स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ महिला चॅलेंज चषक|महिला चॅलेंज चषक]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[चिले महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६|चिली महिलांचा कोस्टा रिका दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] | group2 = मे २०२६ | list2 = * [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६|इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा]] * [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६|आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] * [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६|जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] * [[फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|फिनलंडचा सायप्रस दौरा]] * [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६|बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा]] * [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६|डेन्मार्क महिलांचा ग्रीस दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|इंडोनेशिया महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|नेपाळ महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | group3 = जून २०२६ | list3 = * [[२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|उबुंटू तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] * [[२०२६ व्हायकिंग चषक|व्हायकिंग चषक]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६|गर्न्सी महिलांचा जर्सी दौरा]] * [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|माल्टा महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका|नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] * मध्य युरोप चषक ** [[२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|पुरुष]] ** [[२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|महिला]] * [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६|सर्बिया महिलांचा बल्गेरिया दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा डेन्मार्क दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] | group4 = जुलै २०२६ | list4 = * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा जर्मनी दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] * [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६|फिनलंड महिलांचा एस्टोनिया दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] * [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा आर्जेंटिना दौरा, २०२६|कॅनडा महिलांचा आर्जेंटिना दौरा]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बहरीनचा केन्या दौरा|बहरीनचा केन्या दौरा]] |group5 = ऑगस्ट २०२६ |list5 = * [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)]] * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६|थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा]] * [[२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|मलावी तिरंगी मालिका]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|जर्मनीचा फिनलंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|भारताचा श्रीलंका दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी|महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी]] * [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६|बेल्जियम महिलांचा लक्झेंबर्ग दौरा]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|महिला नॉर्डिक चषक]] * [[नेदरलँड्स महिला संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६|नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा]] * २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका * २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक * २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक | below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }} <noinclude> {{navbox documentation}} </noinclude> sy40i8cln1hq7pbbc13ez59aqjs37os 2707640 2707593 2026-09-02T20:20:08Z Ganesh591 62733 2707640 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ | title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] | listclass = hlist | state = collapsed | above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] | group1 = एप्रिल २०२६ | list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|ग्रीस महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|कालाहारी महिला स्पर्धा]] * [[स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६|स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ महिला चॅलेंज चषक|महिला चॅलेंज चषक]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[चिले महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६|चिली महिलांचा कोस्टा रिका दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] | group2 = मे २०२६ | list2 = * [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६|इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा]] * [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६|आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] * [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६|जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] * [[फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|फिनलंडचा सायप्रस दौरा]] * [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६|बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा]] * [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६|डेन्मार्क महिलांचा ग्रीस दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|इंडोनेशिया महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|नेपाळ महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | group3 = जून २०२६ | list3 = * [[२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|उबुंटू तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] * [[२०२६ व्हायकिंग चषक|व्हायकिंग चषक]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६|गर्न्सी महिलांचा जर्सी दौरा]] * [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|माल्टा महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका|नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] * मध्य युरोप चषक ** [[२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|पुरुष]] ** [[२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|महिला]] * [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६|सर्बिया महिलांचा बल्गेरिया दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा डेन्मार्क दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] | group4 = जुलै २०२६ | list4 = * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा जर्मनी दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] * [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६|फिनलंड महिलांचा एस्टोनिया दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] * [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा आर्जेंटिना दौरा, २०२६|कॅनडा महिलांचा आर्जेंटिना दौरा]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बहरीनचा केन्या दौरा|बहरीनचा केन्या दौरा]] | group5 = ऑगस्ट २०२६ | list5 = * [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)]] * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६|थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा]] * [[२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|मलावी तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|जर्मनीचा फिनलंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|भारताचा श्रीलंका दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी|महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी]] * [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६|बेल्जियम महिलांचा लक्झेंबर्ग दौरा]] * [[२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|महिला नॉर्डिक चषक]] * [[नेदरलँड्स महिला संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६|नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] * २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक | below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }} <noinclude> {{navbox documentation}} </noinclude> p4xnzahdbmbahwk235dg8bua38yw20v 118 381174 2707669 2698183 2026-09-03T06:26:43Z ~2026-45957-11 186545 /* */ 2707669 wikitext text/x-wiki '''पक्षादेश''' म्हणजेच पक्षाचा अधिकृत आदेश, ज्याला ईंग्रजी भाषेत ''Party Whip'' असे म्हणतात. * पक्षादेश अध्यक्ष किंवा पक्षप्रमुखाच्या आदेशाने [[प्रतोद]] संबंधित कार्यपालिका सदनाच्या पक्षातील सदस्यांना बजावतात. == पक्षादेशाचे प्रकार == # साधा आदेश (One line Whip) # महत्त्वाचा आदेश (Two line Whip) # अतिमहत्त्वाचा आदेश (Three line Whip) kesxe8dzdunaycwmiqijrh5z8cdqzes 0 383135 2707630 2706898 2026-09-02T17:14:59Z AdvAnantGholam 172574 2707630 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कोकणातील कुणबी | image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]] | image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण | popplace = कोकण, महाराष्ट्र | languages = मराठी, कोकणी | religions = हिंदू धर्म }} '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref name="Enthoven1922">{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == कुणबी आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916"/> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916">{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref name="RussellHiralal1916"/> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref name="RussellHiralal1916"/> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref name="Enthoven1922" /> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref>{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref>> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Early Tribes — Thana District |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency }}</ref> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref name="Thorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |website=Indian Kanoon |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ |access-date=22 August 2026 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref name="Thorat2002"/> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref name="Thorat2002" /> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. === मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.<ref name="Thorat2002" /> या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.<ref name="Thorat2002"/> न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.<ref name="Thorat2002"/> === १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Dhote1966">{{cite journal |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur & Ors. |journal=Bombay Law Reporter |volume=69 |year=1967 |page=603 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/ }}</ref> न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.<ref name="Dhote1966"/> न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.<ref name="Dhote1966"/> या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख === ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="Dhote1966"/> तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास === तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते. === आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण === आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> === 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर === ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002"/> आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो. === तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === ऐतिहासिक महत्त्व === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.<ref name="Thorat2002"/> १९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.<ref name="Dhote1966"/> यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.<ref name="Thorat2002"/> या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. == कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref><ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुणबी बोलीची संकल्पना === ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही. === महाड परिसरातील कुणबी बोली === महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite web |title=Publications — Kunbi of Mahad |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf |publisher=महाराष्ट्र शासन, साहित्य व संस्कृती मंडळ }}</ref> महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === तिलोरी कुणबी बोली === रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === मराठीशी संबंध === महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कोकणी भाषिक प्रभाव === कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते. एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही. महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === स्थानिक शब्दसंपदा === बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. === उच्चारवैशिष्ट्ये === प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे. === व्याकरणाची वैशिष्ट्ये === बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात. महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === शेती आणि बोलीभाषा === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो. === बोली आणि सामाजिक ओळख === भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते. === प्रमाण मराठीचा प्रभाव === शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. === आधुनिक भाषिक बदल === कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === बोलीचे संवर्धन === बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते. === कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास === महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज === कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व === महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. === भाषिक नोंदींच्या मर्यादा === कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो. == सामाजिक रचना == कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुटुंब === कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> === कुळ === कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === देवक === कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |series=Census of India, 1961 }}</ref> देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात. === विवाह === कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona |volume=18 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1885 }}</ref> या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === नातेसंबंध === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे. कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === विवाहासंबंधी सामाजिक नियम === कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. === विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद === कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही. ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत. === ग्रामजीवन === कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन === पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === सामाजिक संघटना === पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === पारंपरिक सामाजिक भूमिका === कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही. कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> === स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका === कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती. === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना === कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक === कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती. ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती. === सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना === सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === सामाजिक परिवर्तन === विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला. मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख === आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते. === सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html }}</ref> ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. === सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }} === शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था === कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html }}</ref> === भातशेती === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === नाचणी आणि इतर धान्ये === भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> === कडधान्ये === भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते. === नारळ आणि सुपारी === कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html }}</ref> नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === आंबा, काजू आणि कोकम === आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो. मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे. कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो. === पशुधन आणि शेती === पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते. कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |publisher=Maharashtra State Gazetteers |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते. कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही. === जलव्यवस्था आणि सिंचन === कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === जमीनधारणा आणि कृषक हक्क === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === कृषी मजुरी === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> १८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही. === बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते === कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती. === आधुनिक कृषी परिवर्तन === विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961 |publisher=Census of India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती. === स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात === मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.<ref>{{cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnarayan |title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1994 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर === कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> === मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर === मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Kumar |first=Radha |title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=20 |issue=1 |year=1983 |pages=1–26 }}</ref> १९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1901: Bombay City and Island |publisher=Government of India |year=1901 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf }}</ref> मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे === एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === स्थलांतर आणि शिक्षण === काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे. === परदेशातील स्थलांतर === कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration |publisher=Government of India |year=1911 |url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही. === गाव आणि शहरातील संबंध === कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते === मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले. तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. === स्थलांतराचे बदलते स्वरूप === कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=The Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=617–637 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> === कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष === कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref><ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }} === मराठा–कुणबी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या. त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === मराठा–कुणबी ही संज्ञा === मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. === १८८१ची जनगणना === १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1881: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1881 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island) |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |year=1901 }}</ref> त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल === १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> १९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते. या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === सामाजिक गतिशीलता === एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत. त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते. === स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव === जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === विवाहसंबंध === मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर === ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="Enthoven1922" /> १९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912 |publisher=Government of Bombay |year=1912 |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068 }}</ref> या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही. === ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.<ref>{{cite book |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report |publisher=Times of India Press |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> === आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ === आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा === उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report |url=https://censusindia.gov.in/ }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते. === धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती === कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही. === ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता === कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे. === देवक === देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा === कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === सण आणि धार्मिक उत्सव === कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा === कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी === कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत. === लोककथा आणि लोकपरंपरा === कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === लोकगीते आणि मौखिक परंपरा === कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते. === कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे. या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना === धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता === कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.<ref name="Enthoven1922" /> सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व === उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १८८१ची जनगणना === १८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref> १९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> === १९११ची जनगणना === १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १९३१ची जनगणना === १९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1933 }}</ref> १९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही. === १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण === १९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |author=D. V. Rangnekar |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.<ref>{{cite web |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Population and Social Studies |volume=31 |issue=1 |year=2019 }}</ref> === २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल === २००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2006 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2001 }}</ref> २०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीत २०११साठी पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख इतकी नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११मधील प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेल्या बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Districtwise Total & Tribal Population as per 1991, 2001 & 2011 Census of Maharashtra |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation }}</ref> === आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती === स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत. २०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === २०२७ची जातीनिहाय जनगणना === भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=12 December 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Caste Based Census |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=4 February 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099 }}</ref> === लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे. तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही. चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. === लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> == आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती == महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण === महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002" /> या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते. जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. === ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Thorat2002" /> त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === लेवा कुणबी === ‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा === ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="NitinChoudhary2023">{{cite web |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra |website=Indian Kanoon |date=11 October 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/ }}</ref> या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.<ref name="NitinChoudhary2023" /> मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे. === तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी === ‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.<ref name="Thorat2002" /> त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.<ref name="Thorat2002" /> === जात प्रमाणपत्र === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत. जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.<ref name="Thorat2002" /> मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. === जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ }}</ref> जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.<ref>{{cite web |title=जात वैधता अर्जासोबत जोडावयाची कागदपत्रे |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf }}</ref> त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद नसून संबंधित दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या अभिलेखांची तपासणी करणारी प्रक्रिया आहे. तथापि कोणत्याही एका दस्तऐवजावरून प्रत्येक प्रकरणात जात दावा आपोआप सिद्ध होतो असे मानता येत नाही; संबंधित कागदपत्रांचे स्वरूप, त्यातील नोंदी आणि लागू कायदेशीर निकष यांचा एकत्रित विचार केला जातो.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली — अधिनियम, नियम व शासन निर्णय |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/acts_rules.php }}</ref> === ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व === कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ }}</ref> अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो. === न्यायालयीन दृष्टिकोन === कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Thorat2002" /> * Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही. म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === ग्रामीण लोकसंख्येतील घट === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही. === तरुणांचे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> १९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे. === शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे. === वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या === कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल === ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही. === कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल === ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === रोजगाराच्या संधींचे आव्हान === ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration |journal=Migration Affairs |year=2020 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा === ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> === डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=योजना |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/ }}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === कृषीमालाचे मूल्यवर्धन === कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण प्रदेश |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ }}</ref> कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref> अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. === आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग === कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग विभागाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते. === पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/ }}</ref> महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |year=2021 }}</ref> कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता === ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.<ref>{{cite web |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. === गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता === कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा === कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील. या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत. === भविष्यातील आव्हाने === आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. === भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? === कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते. आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.<ref>{{cite report |title=Population & Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 & 2011 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref><ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही. == चित्र दालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[कोकण]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[कुणबी]] * [[मराठा]] * [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]] == बाह्य दुवे == * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग] * [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] * [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{reflist|4}} वर्ग:कोकण वर्ग:महाराष्ट्र 6j9ferg40jv2t4pjiqymajrswm0xyvp 2707631 2707630 2026-09-02T17:16:58Z AdvAnantGholam 172574 2707631 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कोकणातील कुणबी | image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]] | image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण | popplace = कोकण, महाराष्ट्र | languages = मराठी, कोकणी | religions = हिंदू धर्म }} '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref name="Enthoven1922">{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == कुणबी आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916"/> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916">{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref name="RussellHiralal1916"/> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref name="RussellHiralal1916"/> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref name="Enthoven1922" /> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref>{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref>> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Early Tribes — Thana District |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency }}</ref> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref name="Thorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |website=Indian Kanoon |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ |access-date=22 August 2026 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref name="Thorat2002"/> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref name="Thorat2002" /> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. === मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.<ref name="Thorat2002" /> या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.<ref name="Thorat2002"/> न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.<ref name="Thorat2002"/> === १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Dhote1966">{{cite journal |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur & Ors. |journal=Bombay Law Reporter |volume=69 |year=1967 |page=603 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/ }}</ref> न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.<ref name="Dhote1966"/> न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.<ref name="Dhote1966"/> या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख === ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="Dhote1966"/> तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास === तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते. === आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण === आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> === 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर === ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002"/> आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो. === तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === ऐतिहासिक महत्त्व === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.<ref name="Thorat2002"/> १९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.<ref name="Dhote1966"/> यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.<ref name="Thorat2002"/> या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. == कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref><ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुणबी बोलीची संकल्पना === ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही. === महाड परिसरातील कुणबी बोली === महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite web |title=Publications — Kunbi of Mahad |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf |publisher=महाराष्ट्र शासन, साहित्य व संस्कृती मंडळ }}</ref> महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === तिलोरी कुणबी बोली === रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === मराठीशी संबंध === महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कोकणी भाषिक प्रभाव === कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते. एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही. महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === स्थानिक शब्दसंपदा === बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. === उच्चारवैशिष्ट्ये === प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे. === व्याकरणाची वैशिष्ट्ये === बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात. महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === शेती आणि बोलीभाषा === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो. === बोली आणि सामाजिक ओळख === भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते. === प्रमाण मराठीचा प्रभाव === शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. === आधुनिक भाषिक बदल === कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === बोलीचे संवर्धन === बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते. === कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास === महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज === कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व === महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. === भाषिक नोंदींच्या मर्यादा === कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो. == सामाजिक रचना == कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुटुंब === कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> === कुळ === कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === देवक === कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |series=Census of India, 1961 }}</ref> देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात. === विवाह === कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona |volume=18 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1885 }}</ref> या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === नातेसंबंध === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे. कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === विवाहासंबंधी सामाजिक नियम === कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. === विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद === कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही. ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत. === ग्रामजीवन === कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन === पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === सामाजिक संघटना === पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === पारंपरिक सामाजिक भूमिका === कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही. कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> === स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका === कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती. === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना === कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक === कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती. ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती. === सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना === सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === सामाजिक परिवर्तन === विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला. मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख === आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते. === सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html }}</ref> ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. === सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }} === शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था === कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html }}</ref> === भातशेती === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === नाचणी आणि इतर धान्ये === भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> === कडधान्ये === भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते. === नारळ आणि सुपारी === कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html }}</ref> नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === आंबा, काजू आणि कोकम === आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो. मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे. कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो. === पशुधन आणि शेती === पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते. कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |publisher=Maharashtra State Gazetteers |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते. कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही. === जलव्यवस्था आणि सिंचन === कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === जमीनधारणा आणि कृषक हक्क === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === कृषी मजुरी === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> १८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही. === बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते === कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती. === आधुनिक कृषी परिवर्तन === विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961 |publisher=Census of India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती. === स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात === मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.<ref>{{cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnarayan |title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1994 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर === कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> === मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर === मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Kumar |first=Radha |title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=20 |issue=1 |year=1983 |pages=1–26 }}</ref> १९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1901: Bombay City and Island |publisher=Government of India |year=1901 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf }}</ref> मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे === एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === स्थलांतर आणि शिक्षण === काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे. === परदेशातील स्थलांतर === कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration |publisher=Government of India |year=1911 |url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही. === गाव आणि शहरातील संबंध === कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते === मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले. तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. === स्थलांतराचे बदलते स्वरूप === कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=The Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=617–637 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> === कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष === कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref><ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }} === मराठा–कुणबी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या. त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === मराठा–कुणबी ही संज्ञा === मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. === १८८१ची जनगणना === १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1881: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1881 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island) |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |year=1901 }}</ref> त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल === १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> १९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते. या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === सामाजिक गतिशीलता === एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत. त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते. === स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव === जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === विवाहसंबंध === मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर === ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="Enthoven1922" /> १९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912 |publisher=Government of Bombay |year=1912 |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068 }}</ref> या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही. === ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.<ref>{{cite book |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report |publisher=Times of India Press |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> === आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ === आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा === उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report |url=https://censusindia.gov.in/ }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते. === धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती === कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही. === ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता === कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे. === देवक === देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा === कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === सण आणि धार्मिक उत्सव === कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा === कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी === कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत. === लोककथा आणि लोकपरंपरा === कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === लोकगीते आणि मौखिक परंपरा === कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते. === कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे. या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना === धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता === कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.<ref name="Enthoven1922" /> सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व === उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १८८१ची जनगणना === १८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref> १९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> === १९११ची जनगणना === १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १९३१ची जनगणना === १९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1933 }}</ref> १९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही. === १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण === १९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |author=D. V. Rangnekar |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.<ref>{{cite web |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Population and Social Studies |volume=31 |issue=1 |year=2019 }}</ref> === २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल === २००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2006 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2001 }}</ref> २०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीत २०११साठी पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख इतकी नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११मधील प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेल्या बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Districtwise Total & Tribal Population as per 1991, 2001 & 2011 Census of Maharashtra |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation }}</ref> === आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती === स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत. २०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === २०२७ची जातीनिहाय जनगणना === भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=12 December 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Caste Based Census |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=4 February 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099 }}</ref> === लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे. तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही. चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. === लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> == आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती == महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण === महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002" /> या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते. जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. === ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Thorat2002" /> त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === लेवा कुणबी === ‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा === ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="NitinChoudhary2023">{{cite web |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra |website=Indian Kanoon |date=11 October 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/ }}</ref> या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.<ref name="NitinChoudhary2023" /> मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे. === तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी === ‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.<ref name="Thorat2002" /> त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.<ref name="Thorat2002" /> === जात प्रमाणपत्र === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत. जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.<ref name="Thorat2002" /> मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. === जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ }}</ref> जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.<ref>{{cite web |title=जात वैधता अर्जासोबत जोडावयाची कागदपत्रे |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf }}</ref> त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद नसून संबंधित दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या अभिलेखांची तपासणी करणारी प्रक्रिया आहे. तथापि कोणत्याही एका दस्तऐवजावरून प्रत्येक प्रकरणात जात दावा आपोआप सिद्ध होतो असे मानता येत नाही; संबंधित कागदपत्रांचे स्वरूप, त्यातील नोंदी आणि लागू कायदेशीर निकष यांचा एकत्रित विचार केला जातो.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली — अधिनियम, नियम व शासन निर्णय |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/acts_rules.php }}</ref> === ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व === कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ }}</ref> अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो. === न्यायालयीन दृष्टिकोन === कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Thorat2002" /> * Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही. म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === ग्रामीण लोकसंख्येतील घट === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही. === तरुणांचे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> १९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे. === शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे. === वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या === कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल === ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही. === कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल === ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === रोजगाराच्या संधींचे आव्हान === ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration |journal=Migration Affairs |year=2020 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा === ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> === डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=योजना |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/ }}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === कृषीमालाचे मूल्यवर्धन === कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण प्रदेश |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ }}</ref> कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref> अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. === आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग === कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग विभागाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते. === पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/ }}</ref> महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |year=2021 }}</ref> कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता === ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.<ref>{{cite web |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. === गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता === कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा === कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील. या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत. === भविष्यातील आव्हाने === आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. === भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? === कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते. आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.<ref>{{cite report |title=Population & Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 & 2011 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref><ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही. == चित्र दालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[कोकण]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[कुणबी]] * [[मराठा]] * [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]] == बाह्य दुवे == * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग] * [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] * [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{reflist|4}} d8t4rpwfuqu7ga2wl6cne3ynwgdyuqd 2707633 2707631 2026-09-02T17:25:12Z AdvAnantGholam 172574 2707633 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कोकणातील कुणबी | image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]] | image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण | popplace = कोकण, महाराष्ट्र | languages = मराठी, कोकणी | religions = हिंदू धर्म }} '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref name="Enthoven1922">{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == कुणबी आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916"/> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916">{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref name="RussellHiralal1916"/> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref name="RussellHiralal1916"/> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref name="Enthoven1922" /> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref>{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Early Tribes — Thana District |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency }}</ref> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref name="Thorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |website=Indian Kanoon |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ |access-date=22 August 2026 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref name="Thorat2002"/> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref name="Thorat2002" /> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. === मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.<ref name="Thorat2002" /> या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.<ref name="Thorat2002"/> न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.<ref name="Thorat2002"/> === १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Dhote1966">{{cite journal |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur & Ors. |journal=Bombay Law Reporter |volume=69 |year=1967 |page=603 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/ }}</ref> न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.<ref name="Dhote1966"/> न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.<ref name="Dhote1966"/> या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख === ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="Dhote1966"/> तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास === तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते. === आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण === आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> === 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर === ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002"/> आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो. === तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === ऐतिहासिक महत्त्व === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.<ref name="Thorat2002"/> १९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.<ref name="Dhote1966"/> यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.<ref name="Thorat2002"/> या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. == कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref><ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुणबी बोलीची संकल्पना === ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही. === महाड परिसरातील कुणबी बोली === महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite web |title=Publications — Kunbi of Mahad |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf |publisher=महाराष्ट्र शासन, साहित्य व संस्कृती मंडळ }}</ref> महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === तिलोरी कुणबी बोली === रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === मराठीशी संबंध === महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कोकणी भाषिक प्रभाव === कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते. एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही. महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === स्थानिक शब्दसंपदा === बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. === उच्चारवैशिष्ट्ये === प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे. === व्याकरणाची वैशिष्ट्ये === बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात. महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === शेती आणि बोलीभाषा === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो. === बोली आणि सामाजिक ओळख === भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते. === प्रमाण मराठीचा प्रभाव === शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. === आधुनिक भाषिक बदल === कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === बोलीचे संवर्धन === बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते. === कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास === महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज === कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व === महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. === भाषिक नोंदींच्या मर्यादा === कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो. == सामाजिक रचना == कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुटुंब === कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> === कुळ === कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === देवक === कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |series=Census of India, 1961 }}</ref> देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात. === विवाह === कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona |volume=18 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1885 }}</ref> या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === नातेसंबंध === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे. कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === विवाहासंबंधी सामाजिक नियम === कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. === विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद === कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही. ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत. === ग्रामजीवन === कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन === पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === सामाजिक संघटना === पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === पारंपरिक सामाजिक भूमिका === कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही. कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> === स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका === कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती. === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना === कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक === कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती. ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती. === सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना === सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === सामाजिक परिवर्तन === विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला. मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख === आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते. === सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html }}</ref> ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. === सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }} === शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था === कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html }}</ref> === भातशेती === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === नाचणी आणि इतर धान्ये === भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> === कडधान्ये === भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते. === नारळ आणि सुपारी === कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html }}</ref> नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === आंबा, काजू आणि कोकम === आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो. मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे. कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो. === पशुधन आणि शेती === पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते. कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |publisher=Maharashtra State Gazetteers |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते. कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही. === जलव्यवस्था आणि सिंचन === कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === जमीनधारणा आणि कृषक हक्क === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === कृषी मजुरी === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> १८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही. === बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते === कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती. === आधुनिक कृषी परिवर्तन === विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961 |publisher=Census of India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती. === स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात === मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.<ref>{{cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnarayan |title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1994 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर === कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> === मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर === मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Kumar |first=Radha |title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=20 |issue=1 |year=1983 |pages=1–26 }}</ref> १९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1901: Bombay City and Island |publisher=Government of India |year=1901 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf }}</ref> मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे === एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === स्थलांतर आणि शिक्षण === काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे. === परदेशातील स्थलांतर === कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration |publisher=Government of India |year=1911 |url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही. === गाव आणि शहरातील संबंध === कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते === मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले. तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. === स्थलांतराचे बदलते स्वरूप === कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=The Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=617–637 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> === कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष === कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref><ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }} === मराठा–कुणबी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या. त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === मराठा–कुणबी ही संज्ञा === मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. === १८८१ची जनगणना === १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1881: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1881 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island) |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |year=1901 }}</ref> त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल === १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> १९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते. या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === सामाजिक गतिशीलता === एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत. त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते. === स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव === जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === विवाहसंबंध === मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर === ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="Enthoven1922" /> १९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912 |publisher=Government of Bombay |year=1912 |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068 }}</ref> या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही. === ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.<ref>{{cite book |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report |publisher=Times of India Press |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> === आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ === आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा === उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report |url=https://censusindia.gov.in/ }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते. === धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती === कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही. === ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता === कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे. === देवक === देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा === कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === सण आणि धार्मिक उत्सव === कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा === कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी === कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत. === लोककथा आणि लोकपरंपरा === कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === लोकगीते आणि मौखिक परंपरा === कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते. === कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे. या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना === धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता === कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.<ref name="Enthoven1922" /> सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व === उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १८८१ची जनगणना === १८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref> १९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> === १९११ची जनगणना === १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १९३१ची जनगणना === १९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1933 }}</ref> १९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही. === १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण === १९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |author=D. V. Rangnekar |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.<ref>{{cite web |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Population and Social Studies |volume=31 |issue=1 |year=2019 }}</ref> === २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल === २००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2006 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2001 }}</ref> २०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीत २०११साठी पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख इतकी नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११मधील प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेल्या बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Districtwise Total & Tribal Population as per 1991, 2001 & 2011 Census of Maharashtra |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation }}</ref> === आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती === स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत. २०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === २०२७ची जातीनिहाय जनगणना === भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=12 December 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Caste Based Census |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=4 February 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099 }}</ref> === लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे. तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही. चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. === लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> == आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती == महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण === महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002" /> या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते. जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. === ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Thorat2002" /> त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === लेवा कुणबी === ‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा === ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="NitinChoudhary2023">{{cite web |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra |website=Indian Kanoon |date=11 October 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/ }}</ref> या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.<ref name="NitinChoudhary2023" /> मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे. === तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी === ‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.<ref name="Thorat2002" /> त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.<ref name="Thorat2002" /> === जात प्रमाणपत्र === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत. जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.<ref name="Thorat2002" /> मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. === जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ }}</ref> जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.<ref>{{cite web |title=जात वैधता अर्जासोबत जोडावयाची कागदपत्रे |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf }}</ref> त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद नसून संबंधित दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या अभिलेखांची तपासणी करणारी प्रक्रिया आहे. तथापि कोणत्याही एका दस्तऐवजावरून प्रत्येक प्रकरणात जात दावा आपोआप सिद्ध होतो असे मानता येत नाही; संबंधित कागदपत्रांचे स्वरूप, त्यातील नोंदी आणि लागू कायदेशीर निकष यांचा एकत्रित विचार केला जातो.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली — अधिनियम, नियम व शासन निर्णय |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/acts_rules.php }}</ref> === ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व === कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ }}</ref> अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो. === न्यायालयीन दृष्टिकोन === कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Thorat2002" /> * Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही. म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === ग्रामीण लोकसंख्येतील घट === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही. === तरुणांचे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> १९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे. === शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे. === वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या === कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल === ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही. === कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल === ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === रोजगाराच्या संधींचे आव्हान === ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration |journal=Migration Affairs |year=2020 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा === ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> === डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=योजना |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/ }}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === कृषीमालाचे मूल्यवर्धन === कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण प्रदेश |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ }}</ref> कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref> अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. === आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग === कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग विभागाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते. === पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/ }}</ref> महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |year=2021 }}</ref> कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता === ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.<ref>{{cite web |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. === गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता === कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा === कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील. या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत. === भविष्यातील आव्हाने === आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. === भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? === कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते. आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.<ref>{{cite report |title=Population & Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 & 2011 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref><ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही. == चित्र दालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[कोकण]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[कुणबी]] * [[मराठा]] * [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]] == बाह्य दुवे == * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग] * [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] * [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{reflist|4}} cz1xjg63qf72dz52f6zqadyml2r3aip 2707634 2707633 2026-09-02T17:36:04Z AdvAnantGholam 172574 2707634 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कोकणातील कुणबी | image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]] | image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण | popplace = कोकण, महाराष्ट्र | languages = मराठी, कोकणी | religions = हिंदू धर्म }} '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref name="Enthoven1922">{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == कुणबी आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916"/> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916">{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref name="RussellHiralal1916"/> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref name="RussellHiralal1916"/> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref name="Enthoven1922" /> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref>{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती<ref name="GazetteerBombayPresidency1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref name="GazetteerBombayPresidency1883"/> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Early Tribes — Thana District |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency }}</ref> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref name="Thorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |website=Indian Kanoon |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ |access-date=22 August 2026 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref name="Thorat2002"/> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref name="Thorat2002" /> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. === मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.<ref name="Thorat2002" /> या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.<ref name="Thorat2002"/> न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.<ref name="Thorat2002"/> === १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Dhote1966">{{cite journal |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur & Ors. |journal=Bombay Law Reporter |volume=69 |year=1967 |page=603 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/ }}</ref> न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.<ref name="Dhote1966"/> न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.<ref name="Dhote1966"/> या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख === ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="Dhote1966"/> तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास === तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते. === आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण === आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> === 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर === ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002"/> आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो. === तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === ऐतिहासिक महत्त्व === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.<ref name="Thorat2002"/> १९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.<ref name="Dhote1966"/> यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.<ref name="Thorat2002"/> या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. == कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref><ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुणबी बोलीची संकल्पना === ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.<ref name="घोलम2025" /> यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही. === महाड परिसरातील कुणबी बोली === महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite web |title=Publications — Kunbi of Mahad |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf |publisher=महाराष्ट्र शासन, साहित्य व संस्कृती मंडळ }}</ref> महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.<ref name="घोलम2025" /> === तिलोरी कुणबी बोली === रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === मराठीशी संबंध === महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="घोलम2025" /> === कोकणी भाषिक प्रभाव === कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते. एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही. महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === स्थानिक शब्दसंपदा === बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.<ref name="घोलम2025" /> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. === उच्चारवैशिष्ट्ये === प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे. === व्याकरणाची वैशिष्ट्ये === बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात. महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === शेती आणि बोलीभाषा === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.<ref name="घोलम2025" /> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो. === बोली आणि सामाजिक ओळख === भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते. === प्रमाण मराठीचा प्रभाव === शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. === आधुनिक भाषिक बदल === कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === बोलीचे संवर्धन === बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.<ref name="घोलम2025" /> तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते. === कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास === महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज === कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.<ref name="घोलम2025" /> मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व === महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. === भाषिक नोंदींच्या मर्यादा === कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो. == सामाजिक रचना == कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.<ref name="घोलम2025" /> === कुटुंब === कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> === कुळ === कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === देवक === कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |series=Census of India, 1961 }}</ref> देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात. === विवाह === कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona |volume=18 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1885 }}</ref> या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="घोलम2025" /> === नातेसंबंध === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे. कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> === विवाहासंबंधी सामाजिक नियम === कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. === विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद === कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही. ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत. === ग्रामजीवन === कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.<ref name="घोलम2025" /> === ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन === पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === सामाजिक संघटना === पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="घोलम2025" /> === पारंपरिक सामाजिक भूमिका === कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही. कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> === स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका === कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती. === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना === कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक === कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती. ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती. === सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना === सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === सामाजिक परिवर्तन === विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला. मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.<ref name="घोलम2025" /> === आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख === आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते. === सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html }}</ref> ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. === सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था === कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html }}</ref> === भातशेती === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.<ref name="घोलम2025" /> तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === नाचणी आणि इतर धान्ये === भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.<ref name="घोलम2025" /> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> === कडधान्ये === भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते. === नारळ आणि सुपारी === कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html }}</ref> नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === आंबा, काजू आणि कोकम === आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो. मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे. कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो. === पशुधन आणि शेती === पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते. कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |publisher=Maharashtra State Gazetteers |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते. कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही. === जलव्यवस्था आणि सिंचन === कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === जमीनधारणा आणि कृषक हक्क === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === कृषी मजुरी === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> १८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही. === बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते === कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती. === आधुनिक कृषी परिवर्तन === विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961 |publisher=Census of India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती. === स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात === मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.<ref>{{cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnarayan |title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1994 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर === कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> === मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर === मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Kumar |first=Radha |title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=20 |issue=1 |year=1983 |pages=1–26 }}</ref> १९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1901: Bombay City and Island |publisher=Government of India |year=1901 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf }}</ref> मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे === एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === स्थलांतर आणि शिक्षण === काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे. === परदेशातील स्थलांतर === कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration |publisher=Government of India |year=1911 |url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही. === गाव आणि शहरातील संबंध === कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते === मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले. तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. === स्थलांतराचे बदलते स्वरूप === कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=The Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=617–637 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> === कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष === कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref><ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.<ref name="घोलम2025" /> === मराठा–कुणबी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या. त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === मराठा–कुणबी ही संज्ञा === मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. === १८८१ची जनगणना === १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1881: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1881 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island) |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |year=1901 }}</ref> त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल === १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> १९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते. या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === सामाजिक गतिशीलता === एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत. त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते. === स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव === जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === विवाहसंबंध === मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर === ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="Enthoven1922" /> १९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912 |publisher=Government of Bombay |year=1912 |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068 }}</ref> या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही. === ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.<ref>{{cite book |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report |publisher=Times of India Press |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> === आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ === आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा === उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report |url=https://censusindia.gov.in/ }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते. === धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती === कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही. === ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता === कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे. === देवक === देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा === कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === सण आणि धार्मिक उत्सव === कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा === कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.<ref name="घोलम2025">{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी === कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत. === लोककथा आणि लोकपरंपरा === कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.<ref name="घोलम2025"/> === लोकगीते आणि मौखिक परंपरा === कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते. === कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे. या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.<ref name="घोलम2025" /> === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना === धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता === कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.<ref name="Enthoven1922" /> सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व === उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> == लोकसंख्याशास्त्र == कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १८८१ची जनगणना === १८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref> १९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> === १९११ची जनगणना === १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १९३१ची जनगणना === १९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1933 }}</ref> १९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही. === १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण === १९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |author=D. V. Rangnekar |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.<ref>{{cite web |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Population and Social Studies |volume=31 |issue=1 |year=2019 }}</ref> === २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल === २००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2006 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2001 }}</ref> २०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीत २०११साठी पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख इतकी नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११मधील प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेल्या बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Districtwise Total & Tribal Population as per 1991, 2001 & 2011 Census of Maharashtra |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation }}</ref> === आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती === स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत. २०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === २०२७ची जातीनिहाय जनगणना === भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=12 December 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Caste Based Census |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=4 February 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099 }}</ref> === लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे. तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही. चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. === लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> == आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती == महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण === महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002" /> या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते. जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. === ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Thorat2002" /> त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === लेवा कुणबी === ‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा === ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="NitinChoudhary2023">{{cite web |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra |website=Indian Kanoon |date=11 October 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/ }}</ref> या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.<ref name="NitinChoudhary2023" /> मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे. === तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी === ‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.<ref name="Thorat2002" /> त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.<ref name="Thorat2002" /> === जात प्रमाणपत्र === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत. जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.<ref name="Thorat2002" /> मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. === जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ }}</ref> जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.<ref>{{cite web |title=जात वैधता अर्जासोबत जोडावयाची कागदपत्रे |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf }}</ref> त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद नसून संबंधित दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या अभिलेखांची तपासणी करणारी प्रक्रिया आहे. तथापि कोणत्याही एका दस्तऐवजावरून प्रत्येक प्रकरणात जात दावा आपोआप सिद्ध होतो असे मानता येत नाही; संबंधित कागदपत्रांचे स्वरूप, त्यातील नोंदी आणि लागू कायदेशीर निकष यांचा एकत्रित विचार केला जातो.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली — अधिनियम, नियम व शासन निर्णय |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/acts_rules.php }}</ref> === ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व === कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ }}</ref> अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो. === न्यायालयीन दृष्टिकोन === कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Thorat2002" /> * Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही. म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === ग्रामीण लोकसंख्येतील घट === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही. === तरुणांचे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> १९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे. === शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे. === वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या === कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल === ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही. === कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल === ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === रोजगाराच्या संधींचे आव्हान === ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration |journal=Migration Affairs |year=2020 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा === ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> === डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=योजना |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/ }}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === कृषीमालाचे मूल्यवर्धन === कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण प्रदेश |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ }}</ref> कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref> अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. === आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग === कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग विभागाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते. === पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/ }}</ref> महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |year=2021 }}</ref> कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता === ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.<ref>{{cite web |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. === गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता === कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा === कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील. या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत. === भविष्यातील आव्हाने === आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. === भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? === कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते. आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.<ref>{{cite report |title=Population & Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 & 2011 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref><ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही. == चित्र दालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[कोकण]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[कुणबी]] * [[मराठा]] * [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]] == बाह्य दुवे == * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग] * [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] * [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{reflist|4}} asnccqv1gb99i3to5pge4y18ytmrcrk 0 383416 2707695 2707544 2026-09-03T09:23:16Z Ketaki Modak 21590 2707695 wikitext text/x-wiki '''सोऽहम् साधना''' ही नाथसंप्रदाय प्रतिपादित साधना पद्धती आहे. यालाच आजपाजप असेही म्हटले जाते. == साधनापद्धतीच्या विकसनाचे टप्पे == * वेद काळात सोऽहंचा उल्लेख येतो तेव्हा प्रामुख्याने त्या त्या ऋषीने आपली उच्च अनुभूती त्यातून व्यक्त केलेली आहे. 'मी तो आहे' ही साक्षात् प्रचिती त्यांनी तेथे नोंदविलेली आढळते. * पुढे उपनिषदकाळामध्ये मात्र सोऽहम् श्वासाचे, त्यातील सः आणि अहम् या पदांचे स्पष्टीकरण आलेले आढळते. * पुढील काळात आद्य [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करताना सकार हे शक्तीचे तर हकार हे शिवाचे प्रतीक असल्याचे प्रतिपादन केलेले आढळते. याचाच पुनरुच्चार इतर नाथसिद्धही नंतरच्या काळात वारंवार करताना दिसतात. * एक स्वतंत्र साधनापद्धती म्हणून सोऽहम् साधनेचा विकास करण्याचा, ती प्रचलित करण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने नाथसंप्रदायाने केला आहे असे अभ्यासांती आढळून येते. <ref name=":0" /> == गुरुमुखातून दीक्षा == सोऽहंचे ज्ञान गुरुमुखातूनच घेण्याची अनिवार्यता उपनिषद्काळापासूनच सांगितली आहे. नाथसिद्धांनीही तीच परंपरा पुढे चालविली असल्याचे लक्षात येते. <ref name=":0" /> == जपसंख्या == आपल्याच ठिकाणी एकवीस हजार सहाशे वेळा सोऽहम् सोऽहम् असा जप सातत्याने न करताही होत असतो. म्हणूनच त्याला अजपाजप असे म्हटले जाते. तो एकेका चक्राच्या स्थानी किती किती वेळा होतो त्याचे एक कोष्टकच [[एकनाथ|संत एकनाथां]]<nowiki/>नी एका अभंगात मांडले आहे. # मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी - दिड घटिका, दहा पळे, दोन निमिष # स्वाधिष्ठान चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, तीन निमिष # मणिपूर चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, चार निमिष # अनुहत चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, पाच निमिष # विशुद्ध चक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दहा पळे, एक निमिष # अग्निचक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दीड पळ, एक निमिष # सहस्त्रदलाच्या ठिकाणी - अडीच घटिका, आठ पळे, चौदा निमिष अशा प्रकारे जीव त्या त्या चक्रावर तेवढा तेवढा वेळ सोऽहम् जप करत असतो. पण अज्ञानी जिवाला याची जाण नसल्याने त्याला परमेश्वर प्राप्ती होत नाही. एकवीसहजार सहाशे इतक्या वेळा जीव सोऽहंकडे अवधान ठेवू शकेल तर त्या उपायाने त्याला ईश्वरप्राप्ती घडेल, असे नाथ सांगतात. <ref name=":0" /><ref>सकलसंतगाथा, संपादक - डॉ. रा.चिं.ढेरे, खंड ३, १९८५, अभंग ३३१९</ref> [[विसोबा खेचर]]<nowiki/>कृत 'शडूस्छळि' या ग्रंथामध्येही अजपाजपाच्या संख्येचे हे गणित मांडले आहे. एक श्वास आणि एक उच्छ्वास यांचा मिळून एक प्राण तयार होतो. एका घटिकेमध्ये साठ प्राण होतात, अशा साठ घटिकांचे अहोरात्र तयार होतात. म्हणजेच ही संख्या एकवीस हजार सहाशे इतकी तयार होते, अशी आकडेमोड येथे मांडलेली दिसते. <ref>विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे</ref> == सोऽहंभावाचे पाच गुण == गुरू [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांनी सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती या ग्रंथामध्ये सोऽहंभावाचे पाच गुण वर्णन केले आहेत. <ref name=":0">मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००</ref><ref>सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती, संपादक - भट व आघारकर, जुलै १९७९, पृष्ठ क्रमांक १४</ref> * अहंता - 'किंबहुना चराचर आपण जाहला' ही अवस्था म्हणजेच अहंता. * अखंड ऐश्वर्य - अखंड ऐश्वर्यातून षड्गुणसंपन्नता सूचित होते. * स्वात्मता - स्वात्मता म्हणजे मीच सर्वत्र भरून राहिलो आहे ही वृत्ती सांगितली आहे. * विश्वानुभवसामर्थ्य - सोऽहंसिद्धाला विश्वानुभवसामर्थ्य प्राप्त होते म्हणजे काय? तर विश्वात ओतप्रोत भरून राहिलेल्या चैतन्याचा आनंद लुटण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते. * सर्वज्ञत्व - सर्वज्ञता हा महत्त्वाचा गुणही त्याच्या ठिकाणी उदित होतो, असे येथे सांगितले आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:नाथ संप्रदाय]] [[वर्ग:साधनापद्धती]] [[वर्ग:योग]] 0nzuhxxxds5qekx23b2xb2b5yqnl2r0 0 383479 2707606 2707509 2026-09-02T16:00:42Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707606 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] salr05ov0yxaa3ax84yyv7wmsksw3dh 2707608 2707606 2026-09-02T16:19:37Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707608 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=6 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 03k48oi6ha8hyxs462lzm363ghewwe8 2707609 2707608 2026-09-02T16:23:53Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707609 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] rfj99lvezepaxc5sb7fczxxqrzu00vt 2707611 2707609 2026-09-02T16:30:37Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707611 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 0k87b5y6gqmz4qdfr5vp0ccivgn4jm8 2707616 2707611 2026-09-02T16:42:20Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707616 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 444gqrded436gyqc8hs5rn7csh5wu5c 2707636 2707616 2026-09-02T17:53:43Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707636 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] 7fl7rzfqgtflg67lh2guxoe4lxa6b70 2707662 2707636 2026-09-03T05:50:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707662 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] dxb9rwtb9n2e9hqfz3nr67dkyhb6cve 2707667 2707662 2026-09-03T06:22:35Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707667 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] e7yl1p3d6ng5panzingt72p7qcwit0n 2707680 2707667 2026-09-03T06:50:23Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707680 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 | |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 | [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 | [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 | [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 | |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]] |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 | [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]<ref name="NonODI" group="n">या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]] mbkpfuk6wird7xullur28odt8z4u0ip 0 383497 2707607 2707513 2026-09-02T16:08:07Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707607 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] soo12spl6eeooqqya0qarqe4s7i2gw1 2707613 2707607 2026-09-02T16:36:22Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707613 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्प्टन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] qzk2pvfl8b6mfgh22k8fn57ekpatjjv 2707615 2707613 2026-09-02T16:37:54Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707615 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] hs1u9be2s1c753tn8e9n5m2w5l7xp0n 2707619 2707615 2026-09-02T16:53:06Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707619 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] b0zn1pmrf02dv5esif7umygfyz8aeto 2707629 2707619 2026-09-02T17:13:19Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707629 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] mjocmf6q064m5gr3fw1v5dkr5uq3umi 2707632 2707629 2026-09-02T17:18:19Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707632 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] llq9fa8hg6921dwpiqvfpso948aihrp 2707635 2707632 2026-09-02T17:38:20Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707635 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] j9dyxrctn6qapflvmoqmzo9yir692oj 2707661 2707635 2026-09-03T05:45:01Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707661 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] tq5jpv1vcxsalz1k3p15fk5rw1gsarx 2707664 2707661 2026-09-03T06:09:46Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707664 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] hr1dro325ffritf7283ije0szuw6h1p 2707665 2707664 2026-09-03T06:10:35Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707665 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] qdgc8qcr0x9vdh6fw1n29zf8902jlr7 2707677 2707665 2026-09-03T06:37:40Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707677 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यूझीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] n4r4klkla2zt6j0wqtvt7v5lv8ngxoc 2707678 2707677 2026-09-03T06:37:43Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]); शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2707678 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] hcdes18p44br5ihbepstfqvzvghvu16 2707681 2707678 2026-09-03T07:05:49Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2707681 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=13 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] ajuaxgz3ell1hjkoptydts1abcfsqpm 0 383520 2707558 2707550 2026-09-02T12:25:10Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2707558 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s> {{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 2e3o0ec00tbh342o52vi3pr2ov97az5 2707559 2707558 2026-09-02T12:26:24Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2707559 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 6oq2cxsu275u3m2q5yxvpmyt6d8tpgi 2707560 2707559 2026-09-02T12:37:39Z Nitin.kunjir 4684 /* गट फेरी */ 2707560 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="ACPT">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section end=Group A/> ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] pvch45uortu6ud5rh7oa3206topip6n 2707562 2707560 2026-09-02T12:42:01Z Nitin.kunjir 4684 /* गट फेरी */ 2707562 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ६.२६३ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −३.५५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 3cgtucvhjqfq4lutdvp1zgg6dg4u2o6 2707564 2707562 2026-09-02T12:43:13Z Nitin.kunjir 4684 /* गट फेरी */ 2707564 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ६.२६३ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −३.५५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] h540n45xmundpi1v4okzf7fziyikbsq 2707565 2707564 2026-09-02T12:44:06Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2707565 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ६.२६३ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −३.५५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 67nv6yvdc09j61oaq3xkrhm7ehq1oce 2707567 2707565 2026-09-02T12:45:50Z Nitin.kunjir 4684 2707567 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ६.२६३ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −३.५५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाद फेरी== ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== ====उपांत्य सामना २==== ===अंतिम सामना=== == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 3k0kitqllq69agflxg5huvlo4tewhb1 2707655 2707567 2026-09-03T05:10:47Z Nitin.kunjir 4684 /* गट फेरी */ 2707655 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाद फेरी== ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== ====उपांत्य सामना २==== ===अंतिम सामना=== == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] pwkubm7xu5zarju0oi8im2x9wltds9l 2707656 2707655 2026-09-03T05:11:29Z Nitin.kunjir 4684 /* गट फेरी */ 2707656 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref name="PT">{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT"/></small> <section end=Group A/> ====सामने==== ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाद फेरी== ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== ====उपांत्य सामना २==== ===अंतिम सामना=== == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 2c2mxktsnis1meqand1wbdn5z0bgw47 2707657 2707656 2026-09-03T05:12:38Z Nitin.kunjir 4684 /* गट फेरी */ 2707657 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT">{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT"/></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाद फेरी== ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== ====उपांत्य सामना २==== ===अंतिम सामना=== == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] e747g5a261jef3lryirjsphwouuo43g 2707659 2707657 2026-09-03T05:30:14Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2707659 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT">{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = २८ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|HKG}} | score1 = १२०/९ (२० षटके) | runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१) | wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके) | result = थायलंड ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = १५९/९ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = ६५ (१६.१ षटके) | runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके) | result = भारत ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[निमाली परेरा]] [[श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां) | motm = [[शफाली वर्मा]] (भा) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.<ref>{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ११९/९ (२० षटके) | runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके) | score2 = ८४/८ (२० षटके) | runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४) | wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[मुनीबा अली]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला . | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HKG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT"/></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाद फेरी== ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== ====उपांत्य सामना २==== ===अंतिम सामना=== == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] i3a94tytxtqtwk6nmx670qihegi07yu 2707660 2707659 2026-09-03T05:30:41Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2707660 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT">{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = २८ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|HKG}} | score1 = १२०/९ (२० षटके) | runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१) | wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके) | result = थायलंड ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = १५९/९ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = ६५ (१६.१ षटके) | runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके) | result = भारत ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां) | motm = [[शफाली वर्मा]] (भा) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.<ref>{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ११९/९ (२० षटके) | runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके) | score2 = ८४/८ (२० षटके) | runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४) | wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[मुनीबा अली]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला . | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HKG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT"/></small> <section end=Group B/> ====सामने==== ==बाद फेरी== ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== ====उपांत्य सामना २==== ===अंतिम सामना=== == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 4xlf74gb3ga0b1epmhn1jiqucon9o1d 2707663 2707660 2026-09-03T05:52:33Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2707663 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT">{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = २८ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|HKG}} | score1 = १२०/९ (२० षटके) | runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१) | wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके) | result = थायलंड ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = १५९/९ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = ६५ (१६.१ षटके) | runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके) | result = भारत ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां) | motm = [[शफाली वर्मा]] (भा) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.<ref>{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ११९/९ (२० षटके) | runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके) | score2 = ८४/८ (२० षटके) | runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४) | wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[मुनीबा अली]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला . | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HKG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT"/></small> <section end=Group B/> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = २९ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = ७९ (१९.५ षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] १८ (२४) | wickets1 = [[मिताली आयोद्या]] ३/१४ (३.५ षटके) | score2 = ८०/१ (७.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ४८[[नाबाद|*]] (२५) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[हुमैरा फराह]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | motm = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३१ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|INA}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = [[शोभना मोस्तारी]] ४० (४२) | wickets1 = नि अरियानी ३/२८ (४ षटके) | score2 = ५८ (१७.३ षटके) | runs2 = मारिया कोराझोन १२ (१३) | wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] ३/१५ (४ षटके) | result = बांगलादेश ७१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | motm = [[नाहिदा अख्तर]] (बां) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि बांगलादेश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती. * सोफिया वेलिक (इं) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|INA}} | score1 = १२४/७ (२० षटके) | runs1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५० (३५) | wickets1 = नि लुह देवि ३/३२ (४ षटके) | score2 = ४९ (१८.३ षटके) | runs2 = नि मादे पुत्री सुवांदेवी १२[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] ७/५ (३.३ षटके) | result = श्रीलंका ७५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) | motm = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि श्रीलंका आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती. * [[चामरी अटापट्टू]] (श्रीलंका) हिने महिला टी२० आशिया चषकातील सर्वोत्तम गोलंदाजीची कामगिरी नोंदवली, टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले, तसेच महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांत हॅट्ट्रिक आणि ७ बळी घेणारी पहिली श्रीलंकाई खेळाडू ठरली. }} ---- {{Single-innings cricket match | date =४ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|INA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ८ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==बाद फेरी== ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== ====उपांत्य सामना २==== ===अंतिम सामना=== == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 03hm7msghs5mfgo4km79d3pbuxw4adq 2707666 2707663 2026-09-03T06:18:27Z Nitin.kunjir 4684 /* बाद फेरी */ 2707666 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | fromdate = २८ ऑगस्ट | todate = १३ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}} | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक }} '''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, <ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. <ref>{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचे निकष !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- | rowspan="4" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" {{n/a}} || rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|BAN}} |- | {{crw|IND}} |- | {{crw|PAK}} |- | {{crw|SL}} |- | rowspan="4" | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan="4" | १३ जून २०२६ || rowspan="4" | {{flag|मलेशिया}} | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''४'''|| {{crw|HK}} |- | {{crw|IDN}} |- | {{crw|THA}} |- | {{nobr|{{crw|UAE}}}} |- ! एकूण!! !! !! ८ !! |} ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|HKG}}<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|INA}}<ref>{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फरिहा तृष्ना]] * [[फाहिमा खातून]] * [[मारुफा अख्तर]] * [[राबेया खान]] * [[रितू मोनी]] * [[शर्मिन अख्तर]] * [[शर्मिन सुलताना]] * [[शोभना मोस्तारी]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[संजिदा अक्तेर मेघला]] * [[सुलताना खातून]] |valign=top| * [[कॅरी चॅन]] * ॲलिसन सिउ * इक्रा सहर * जॉयलीन कौर * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मरिना लॅम्प्लो * मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * महेकदीप कौर * [[मारिको हिल]] * [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रुचिता व्यंकटेश * शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शार्लोट चॅन * शिंग चॅन * हेली वोंग |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्रांती गौड]] * [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]</s>{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} * [[दीप्ती शर्मा]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}} * [[भारती फुलमाळी]] * [[राधा यादव]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] * [[श्री चरणी]] |valign=top| * नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]] * कदेक विंदा प्रस्तीनी * किसी कसे * दारा अगुंग लक्ष्मी * देर्नी बांगी * देसी वुलंदरी * नि कडेक अरियानी * नि कदेक फित्रिया राडा राणी * नि मादे पुत्री सुवांदेवी * नि लुह वेसिक रत्न देवि * मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * रहमावती पंगेस्तुती * ली किआओ * सांग आयू मायप्रियानी * सोफिया वेलिक |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आयेशा झफर]] * [[इमान नसीर]] * [[उम्म-ए-हानी]] * [[एमान फातिमा]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सायरा जबीन]] * <s>[[नजीहा अल्वी]]</s>{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref>}} * [[नश्रा संधू]] * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मोमिना रियासत]] * [[वहीदा अख्तर]] * [[शवाल झुल्फिकार]] * [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}} * [[सादिया इक्बाल]] |valign=top| * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[इमेशा दुलानी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[काव्या कविंदी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चेतना विमुक्ती]] * [[देउमी विहंगा]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]] * [[मिताली आयोद्या]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[संजना कविंदी]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हसिनी परेरा]] * चामुडी प्रबोधा |valign=top| * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * कोरानित सुवांचनरोती * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * थनरादा सीसावान * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[नत्ताकन चांतम]] * [[नन्नाफत चैहान]] * नाओमी हॅमिल्टन * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फन्नीता माया]] * [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]] * [[सुलीपोर्न लाओमी]] |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अर्चरा सुप्रिया * [[इंदुजा नंदकुमार]] * उत्तरा अय्यर * जननी तिरुक्ककुमारन * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * मेहुल कुलकर्णी * रिणिता रजीत * [[लावण्या केनी]] * [[वैष्णवी महेश]] * शशिकला सिल्वा * [[समायरा धरणीधरका]] * [[सिया गोखले]] * [[सुरक्षा कोट्टे]] * [[हीना होतचंदानी]] |} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===गट अ=== ====गुणफलक==== <section begin=Group A/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ४.७०० |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|HK}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −०.३०० |} <small>१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT">{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table & Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}</ref></small> <section end=Group A/> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = २८ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|HKG}} | score1 = १२०/९ (२० षटके) | runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१) | wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके) | result = थायलंड ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = १५९/९ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = ६५ (१६.१ षटके) | runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके) | result = भारत ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां) | motm = [[शफाली वर्मा]] (भा) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.<ref>{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ११९/९ (२० षटके) | runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके) | score2 = ८४/८ (२० षटके) | runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४) | wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[मुनीबा अली]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला . | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HKG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|HK}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. }} ===गट ब=== ====गुणफलक==== <section begin=Group B/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:160px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५० |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५० |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३ |} <small>२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="PT"/></small> <section end=Group B/> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = २९ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = ७९ (१९.५ षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] १८ (२४) | wickets1 = [[मिताली आयोद्या]] ३/१४ (३.५ षटके) | score2 = ८०/१ (७.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ४८[[नाबाद|*]] (२५) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[हुमैरा फराह]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | motm = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला . | notes = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३१ ऑगस्ट २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|INA}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = [[शोभना मोस्तारी]] ४० (४२) | wickets1 = नि अरियानी ३/२८ (४ षटके) | score2 = ५८ (१७.३ षटके) | runs2 = मारिया कोराझोन १२ (१३) | wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] ३/१५ (४ षटके) | result = बांगलादेश ७१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | motm = [[नाहिदा अख्तर]] (बां) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि बांगलादेश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती. * सोफिया वेलिक (इं) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|INA}} | score1 = १२४/७ (२० षटके) | runs1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५० (३५) | wickets1 = नि लुह देवि ३/३२ (४ षटके) | score2 = ४९ (१८.३ षटके) | runs2 = नि मादे पुत्री सुवांदेवी १२[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] ७/५ (३.३ षटके) | result = श्रीलंका ७५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) | motm = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि श्रीलंका आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती. * [[चामरी अटापट्टू]] (श्रीलंका) हिने महिला टी२० आशिया चषकातील सर्वोत्तम गोलंदाजीची कामगिरी नोंदवली, टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले, तसेच महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांत हॅट्ट्रिक आणि ७ बळी घेणारी पहिली श्रीलंकाई खेळाडू ठरली. }} ---- {{Single-innings cricket match | date =४ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|INA}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ८ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==बाद फेरी== {{4TeamBracket|nowrap=y | RD1 = [[#उपांत्य सामने|उपांत्य सामने]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | seeds = yes | RD1-seed1 = अ१ | RD1-team1 = | RD1-score1 = | RD1-seed2 = ब२ | RD1-team2 = | RD1-score2 = | RD1-seed3 = ब१ | RD1-team3 = | RD1-score3 = | RD1-seed4 = अ२ | RD1-team4 = | RD1-score4 = | RD2-seed1 = उसा१ | RD2-team1 = | RD2-score1 = | RD2-seed2 = उसा२ | RD2-team2 = | RD2-score2 = }} ===उपांत्य सामने=== ====उपांत्य सामना १==== {{Single-innings cricket match | date = १० सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = अ१ | team2 = ब२ | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ====उपांत्य सामना २==== {{Single-innings cricket match | date = 11 सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = ब१ | team2 = अ२ | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = y | team1 = उसावि१ | team2 = उसावि२ | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} == नोंदी == {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान] {{महिला आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] mdmpgd0sryndwh5t26f5emuv6nq46go 0 383527 2707556 2026-09-02T12:16:44Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ महिला नॉर्डिक चषक | fromdate = २८ | todate = ३० ऑगस्ट २०२६ | cricket format = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = दुहेरी [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी पद्धत]] | host = {{flag|जर्मनी... 2707556 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ महिला नॉर्डिक चषक | fromdate = २८ | todate = ३० ऑगस्ट २०२६ | cricket format = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = दुहेरी [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी पद्धत]] | host = {{flag|जर्मनी}} | champions = {{cr|SWE}} | runner_up = {{cr|GER}} | participants = ३ | matches = ६ | previous_year = २०२५ | previous_tournament = [[२०२५ महिला नॉर्डिक चषक]] }} '''२०२६ महिला नॉर्डिक चषक''' ही २८ ते ३० ऑगस्ट २०२६ दरम्यान [[जर्मनी]]मध्ये खेळवण्यात आलेली महिलांची [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 |title=Nordic Women T20 Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनी]], [[स्वीडन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|स्वीडन]] आणि [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]] या तीन संघांनी भाग घेतला.<ref name="Cricinfo"/> सर्व सामने गेल्सेनकिर्चेनमधील [[ट्रॅब्रेनबाह्न गेल्झनकिर्शेन|गेल्सेनट्रॅबपार्क]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> तीनही संघांनी दुहेरी साखळी पद्धतीने एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले आणि एकूण सहा सामने आयोजित करण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्वीडनने स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर जर्मनीने दुसरे स्थान मिळवले.<ref name="Cricinfo"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] [[वर्ग:जर्मनीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नॉर्डिक चषक]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 9wgfehjx9fam1fh037j4e3suuxgufvl 2707557 2707556 2026-09-02T12:18:39Z Ganesh591 62733 2707557 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ महिला नॉर्डिक चषक | fromdate = २८ | todate = ३० ऑगस्ट २०२६ | cricket format = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = दुहेरी [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी पद्धत]] | host = {{flag|जर्मनी}} | champions = {{cr|SWE}} | runners-up = {{cr|GER}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|SWE}} अन्या वैद्य (९०) | most wickets = {{cricon|SWE}} हरिहरन श्रेया (५)<br>{{cricon|GER}} अमेया कनुकुंटला (५)<br>{{cricon|DEN}} फ्रिडा लार्सेन (५) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ महिला नॉर्डिक चषक }} '''२०२६ महिला नॉर्डिक चषक''' ही २८ ते ३० ऑगस्ट २०२६ दरम्यान [[जर्मनी]]मध्ये खेळवण्यात आलेली महिलांची [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 |title=Nordic Women T20 Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनी]], [[स्वीडन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|स्वीडन]] आणि [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]] या तीन संघांनी भाग घेतला.<ref name="Cricinfo"/> सर्व सामने गेल्सेनकिर्चेनमधील [[ट्रॅब्रेनबाह्न गेल्झनकिर्शेन|गेल्सेनट्रॅबपार्क]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> तीनही संघांनी दुहेरी साखळी पद्धतीने एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले आणि एकूण सहा सामने आयोजित करण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्वीडनने स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर जर्मनीने दुसरे स्थान मिळवले.<ref name="Cricinfo"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] [[वर्ग:जर्मनीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नॉर्डिक चषक]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] l0avu61bzioptb4uhu2ob9k8gcz16vk 2707579 2707557 2026-09-02T13:34:02Z Ganesh591 62733 2707579 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ महिला नॉर्डिक चषक | fromdate = २८ | todate = ३० ऑगस्ट २०२६ | cricket format = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = दुहेरी [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी पद्धत]] | host = {{flag|जर्मनी}} | champions = {{cr|SWE}} | runners-up = {{cr|GER}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|SWE}} अन्या वैद्य (९०) | most wickets = {{cricon|SWE}} हरिहरन श्रेया (५)<br>{{cricon|GER}} अमेया कनुकुंटला (५)<br>{{cricon|DEN}} फ्रिडा लार्सेन (५) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ महिला नॉर्डिक चषक }} '''२०२६ महिला नॉर्डिक चषक''' ही २८ ते ३० ऑगस्ट २०२६ दरम्यान [[जर्मनी]]मध्ये खेळवण्यात आलेली महिलांची [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 |title=Nordic Women T20 Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनी]], [[स्वीडन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|स्वीडन]] आणि [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]] या तीन संघांनी भाग घेतला.<ref name="Cricinfo"/> सर्व सामने गेल्सेनकिर्चेनमधील [[ट्रॅब्रेनबाह्न गेल्झनकिर्शेन|गेल्सेनट्रॅबपार्क]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> तीनही संघांनी दुहेरी साखळी पद्धतीने एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले आणि एकूण सहा सामने आयोजित करण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्वीडनने स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर जर्मनीने दुसरे स्थान मिळवले.<ref name="Cricinfo"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{crw|GER}}<ref name="GER squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/170411/swew-vs-gerw-4th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Germany Women vs Sweden Women, 4th Match - Squads |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170407/gerw-vs-denw-3rd-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Germany Women vs Denmark Women, 3rd Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> ! {{crw|DEN}}<ref name="DEN squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170421/denw-vs-swew-5th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Denmark Women vs Sweden Women, 5th Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> ! {{crw|SWE}}<ref name="SWE squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170421/denw-vs-swew-5th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Denmark Women vs Sweden Women, 5th Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * अस्मिता कोहली ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * व्हेरेना स्टोले ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * विल्हेल्मिना गार्सिया * आन्वी किशोर * श्राव्या कोल्चरम * अमेया कनुकुंटला * निकोल किंग्सले * कर्स्टन सिमोन-किंग्सले * रमीशा शाहिद * अँटोनिया मेयेनबॉर्ग * मेघना लकायिल * स्वाती कन्नन * आयरिस एडवर्ड्स * अश्विनी बालाजी * कार्तिका विजयराघवन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | style="vertical-align:top;" | * लीने ऑस्टरगार्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मारिया कार्लसेन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निता डालगार्ड * दिव्या गोलेच्छा * सोफी ऑस्टरगार्ड * ॲन-सोफी स्लेब्सागर * कॅमिला ऑस्टरगार्ड * कियाया पंड्या * सारा होयहोल्ट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फरहत अफरोज * संविदा श्री मुनगाला * फ्रिडा लार्सेन * थेआ लार्सेन | style="vertical-align:top;" | * कंचन राणा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एल्सा थेलँडर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अन्या वैद्य * इमान आसिम * झारा मोहम्मद * इमाली जयसूरिया * अंजली नटराजन * फातिमा झहरा * हरीर चामतो * मल्युन युसुफ * हरिहरन श्रेया * दीपिका छेत्री |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] [[वर्ग:जर्मनीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नॉर्डिक चषक]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] ioj2zfsjf7j4dg9sydgqvenatgbn3f9 2707582 2707579 2026-09-02T13:43:18Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2707582 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ महिला नॉर्डिक चषक | fromdate = २८ | todate = ३० ऑगस्ट २०२६ | cricket format = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = दुहेरी [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी पद्धत]] | host = {{flag|जर्मनी}} | champions = {{cr|SWE}} | runners-up = {{cr|GER}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|SWE}} अन्या वैद्य (९०) | most wickets = {{cricon|SWE}} हरिहरन श्रेया (५)<br>{{cricon|GER}} अमेया कनुकुंटला (५)<br>{{cricon|DEN}} फ्रिडा लार्सेन (५) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ महिला नॉर्डिक चषक }} '''२०२६ महिला नॉर्डिक चषक''' ही २८ ते ३० ऑगस्ट २०२६ दरम्यान [[जर्मनी]]मध्ये खेळवण्यात आलेली महिलांची [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 |title=Nordic Women T20 Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनी]], [[स्वीडन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|स्वीडन]] आणि [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]] या तीन संघांनी भाग घेतला.<ref name="Cricinfo"/> सर्व सामने गेल्सेनकिर्चेनमधील [[ट्रॅब्रेनबाह्न गेल्झनकिर्शेन|गेल्सेनट्रॅबपार्क]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> तीनही संघांनी दुहेरी साखळी पद्धतीने एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले आणि एकूण सहा सामने आयोजित करण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्वीडनने स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर जर्मनीने दुसरे स्थान मिळवले.<ref name="Cricinfo"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{crw|GER}}<ref name="GER squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/170411/swew-vs-gerw-4th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Germany Women vs Sweden Women, 4th Match - Squads |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170407/gerw-vs-denw-3rd-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Germany Women vs Denmark Women, 3rd Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> ! {{crw|DEN}}<ref name="DEN squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170421/denw-vs-swew-5th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Denmark Women vs Sweden Women, 5th Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> ! {{crw|SWE}}<ref name="SWE squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170421/denw-vs-swew-5th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Denmark Women vs Sweden Women, 5th Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * अस्मिता कोहली ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * व्हेरेना स्टोले ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * विल्हेल्मिना गार्सिया * आन्वी किशोर * श्राव्या कोल्चरम * अमेया कनुकुंटला * निकोल किंग्सले * कर्स्टन सिमोन-किंग्सले * रमीशा शाहिद * अँटोनिया मेयेनबॉर्ग * मेघना लकायिल * स्वाती कन्नन * आयरिस एडवर्ड्स * अश्विनी बालाजी * कार्तिका विजयराघवन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | style="vertical-align:top;" | * लीने ऑस्टरगार्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मारिया कार्लसेन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निता डालगार्ड * दिव्या गोलेच्छा * सोफी ऑस्टरगार्ड * ॲन-सोफी स्लेब्सागर * कॅमिला ऑस्टरगार्ड * कियाया पंड्या * सारा होयहोल्ट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फरहत अफरोज * संविदा श्री मुनगाला * फ्रिडा लार्सेन * थेआ लार्सेन | style="vertical-align:top;" | * कंचन राणा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एल्सा थेलँडर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अन्या वैद्य * इमान आसिम * झारा मोहम्मद * इमाली जयसूरिया * अंजली नटराजन * फातिमा झहरा * हरीर चामतो * मल्युन युसुफ * हरिहरन श्रेया * दीपिका छेत्री |} ==गुणतालिका== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|SWE}} || ४ || २ || ० || २ || '''६''' || +३.३७७ || '''विजेते''' |- | २ || style="text-align:left;" | {{crw|GER}} || ४ || १ || २ || १ || '''३''' || +०.१५४ || उपविजेते |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|DEN}} || ४ || १ || २ || १ || '''३''' || -१.६३५ || तिसरे स्थान |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/points-table-standings |title=Nordic Women T20 Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref></small> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] [[वर्ग:जर्मनीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नॉर्डिक चषक]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] cnjvlfe8ptxyt53kd29fovdqih0qd98 2707583 2707582 2026-09-02T13:58:33Z Ganesh591 62733 /* गुणतालिका */ 2707583 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ महिला नॉर्डिक चषक | fromdate = २८ | todate = ३० ऑगस्ट २०२६ | cricket format = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = दुहेरी [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी पद्धत]] | host = {{flag|जर्मनी}} | champions = {{cr|SWE}} | runners-up = {{cr|GER}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|SWE}} अन्या वैद्य (९०) | most wickets = {{cricon|SWE}} हरिहरन श्रेया (५)<br>{{cricon|GER}} अमेया कनुकुंटला (५)<br>{{cricon|DEN}} फ्रिडा लार्सेन (५) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ महिला नॉर्डिक चषक }} '''२०२६ महिला नॉर्डिक चषक''' ही २८ ते ३० ऑगस्ट २०२६ दरम्यान [[जर्मनी]]मध्ये खेळवण्यात आलेली महिलांची [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 |title=Nordic Women T20 Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनी]], [[स्वीडन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|स्वीडन]] आणि [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]] या तीन संघांनी भाग घेतला.<ref name="Cricinfo"/> सर्व सामने गेल्सेनकिर्चेनमधील [[ट्रॅब्रेनबाह्न गेल्झनकिर्शेन|गेल्सेनट्रॅबपार्क]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> तीनही संघांनी दुहेरी साखळी पद्धतीने एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले आणि एकूण सहा सामने आयोजित करण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्वीडनने स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर जर्मनीने दुसरे स्थान मिळवले.<ref name="Cricinfo"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{crw|GER}}<ref name="GER squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/170411/swew-vs-gerw-4th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Germany Women vs Sweden Women, 4th Match - Squads |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170407/gerw-vs-denw-3rd-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Germany Women vs Denmark Women, 3rd Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> ! {{crw|DEN}}<ref name="DEN squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170421/denw-vs-swew-5th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Denmark Women vs Sweden Women, 5th Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> ! {{crw|SWE}}<ref name="SWE squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/170421/denw-vs-swew-5th-match-nordic-womens-t20i-cup-2026 |title=Denmark Women vs Sweden Women, 5th Match - Match Info |website=Cricbuzz |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * अस्मिता कोहली ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * व्हेरेना स्टोले ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * विल्हेल्मिना गार्सिया * आन्वी किशोर * श्राव्या कोल्चरम * अमेया कनुकुंटला * निकोल किंग्सले * कर्स्टन सिमोन-किंग्सले * रमीशा शाहिद * अँटोनिया मेयेनबॉर्ग * मेघना लकायिल * स्वाती कन्नन * आयरिस एडवर्ड्स * अश्विनी बालाजी * कार्तिका विजयराघवन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | style="vertical-align:top;" | * लीने ऑस्टरगार्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मारिया कार्लसेन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निता डालगार्ड * दिव्या गोलेच्छा * सोफी ऑस्टरगार्ड * ॲन-सोफी स्लेब्सागर * कॅमिला ऑस्टरगार्ड * कियाया पंड्या * सारा होयहोल्ट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फरहत अफरोज * संविदा श्री मुनगाला * फ्रिडा लार्सेन * थेआ लार्सेन | style="vertical-align:top;" | * कंचन राणा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एल्सा थेलँडर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अन्या वैद्य * इमान आसिम * झारा मोहम्मद * इमाली जयसूरिया * अंजली नटराजन * फातिमा झहरा * हरीर चामतो * मल्युन युसुफ * हरिहरन श्रेया * दीपिका छेत्री |} ==गुणतालिका== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|SWE}} || ४ || २ || ० || २ || '''६''' || +३.३७७ || '''विजेते''' |- | २ || style="text-align:left;" | {{crw|GER}} || ४ || १ || २ || १ || '''३''' || +०.१५४ || उपविजेते |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|DEN}} || ४ || १ || २ || १ || '''३''' || -१.६३५ || तिसरे स्थान |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/points-table-standings |title=Nordic Women T20 Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२ सप्टेंबर २०२६ }}</ref></small> ==साखळी सामने== {{Single-innings cricket match | date = २८ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|GER}} | team2 = {{crw|SWE}} | score1 = ९३/६ (११ षटके) | runs1 = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया ३५[[नाबाद|*]] (२५) | wickets1 = हरिहरन श्रेया ३/१७ (३ षटके) | score2 = ७१/१ (७.१ षटके) | runs2 = इमान आसिम २८[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = रमीशा शाहिद १/२९ (३ षटके) | result = स्वीडन १४ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/germany-women-vs-sweden-women-1st-match-1548658/full-scorecard धावफलक] | venue = [[गेल्सेनट्रॅबपार्क]], [[गेल्झनकिर्शेन]] | umpires = मोनिका लव्हडे (जर्मनी) आणि निखिल धनावडे (जर्मनी) | motm = हरिहरन श्रेया (स्वीडन) | toss = स्वीडनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा करण्यात आला. स्वीडनचा डाव ७.१ षटकांनंतर थांबला आणि डीएलएस पद्धतीने निकाल ठरवण्यात आला. | notes = स्वाती कन्नन (जर्मनी), अंजली नटराजन आणि दीपिका छेत्री (स्वीडन) यांनी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २८ ऑगस्ट २०२६ | time = १६:३० | team1 = {{crw-rt|SWE}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = १४५/४ (१८ षटके) | runs1 = कंचन राणा ५६[[नाबाद|*]] (२८) | wickets1 = थेआ लार्सेन २/२७ (४ षटके) | score2 = ७४/९ (१८ षटके) | runs2 = मारिया कार्लसेन १४[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = हरिहरन श्रेया २/२१ (४ षटके) | result = स्वीडन ७१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/denmark-women-vs-sweden-women-2nd-match-1548659/full-scorecard धावफलक] | venue = [[गेल्सेनट्रॅबपार्क]], [[गेल्झनकिर्शेन]] | umpires = मोनिका लव्हडे (जर्मनी) आणि वेंकटेश श्रीधरा (जर्मनी) | motm = कंचन राणा (स्वीडन) | toss = डेन्मार्कने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. | notes = फ्रिडा लार्सेन आणि थेआ लार्सेन (डेन्मार्क) यांनी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २९ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|GER}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = १०९/९ (२० षटके) | runs1 = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया १९ (१७) | wickets1 = संविदा मुनगाला ४/११ (३ षटके) | score2 = १११/८ (१७.४ षटके) | runs2 = फ्रिडा लार्सेन ४५[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = अस्मिता कोहली २/२२ (४ षटके) | result = डेन्मार्क २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/germany-women-vs-denmark-women-3rd-match-1548660/full-scorecard धावफलक] | venue = [[गेल्सेनट्रॅबपार्क]], [[गेल्झनकिर्शेन]] | umpires = मोनिका लव्हडे (जर्मनी) आणि वेंकटेश श्रीधरा (जर्मनी) | motm = फ्रिडा लार्सेन (डेन्मार्क) | toss = जर्मनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = २९ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{crw-rt|SWE}} | team2 = {{crw|GER}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = एल्सा थेलँडर ५५ (५३) | wickets1 = स्वाती कन्नन २/२२ (४ षटके) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामन्याचा निकाल लागला नाही | report = [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/germany-women-vs-sweden-women-4th-match-1548661/full-scorecard धावफलक] | venue = [[गेल्सेनट्रॅबपार्क]], [[गेल्झनकिर्शेन]] | umpires = निखिल धनावडे (जर्मनी) आणि वेंकटेश श्रीधरा (जर्मनी) | motm = | toss = स्वीडनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = स्वीडनचा डाव संपल्यानंतर जर्मनीचा डाव सुरू होऊ शकला नाही. | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|DEN}} | team2 = {{crw|SWE}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना एकही चेंडू न टाकता रद्द झाला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/denmark-women-vs-sweden-women-5th-match-1548662/full-scorecard धावफलक] | venue = [[गेल्सेनट्रॅबपार्क]], [[गेल्झनकिर्शेन]] | umpires = निखिल धनावडे (जर्मनी) आणि वेंकटेश श्रीधरा (जर्मनी) | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = ३० ऑगस्ट २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|GER}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = ११९/९ (२० षटके) | runs1 = श्राव्या कोल्चरम ४१ (३६) | wickets1 = फ्रिडा लार्सेन ३/१७ (४ षटके) | score2 = ८२/७ (२० षटके) | runs2 = थेआ लार्सेन २६ (३४) | wickets2 = अमेया कनुकुंटला २/७ (३ षटके) | result = जर्मनी ३७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/germany-women-vs-denmark-women-6th-match-1548663/full-scorecard धावफलक] | venue = [[गेल्सेनट्रॅबपार्क]], [[गेल्झनकिर्शेन]] | umpires = निखिल धनावडे (जर्मनी) आणि मोनिका लव्हडे (जर्मनी) | motm = श्राव्या कोल्चरम (जर्मनी) | toss = डेन्मार्कने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] [[वर्ग:जर्मनीमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नॉर्डिक चषक]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 3dc5x1pxtkgi5zx9xk4p6642su8iphx 0 383528 2707561 2026-09-02T12:38:58Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह | पदवी = नृपः | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५००]] – [[इ.स. ५२०]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषे... 2707561 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह | पदवी = नृपः | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५००]] – [[इ.स. ५२०]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = जयसिंह | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[रणराग] | वडील = | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[रणराग]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''जयसिंह''' हे सध्याच्या भारतातील [[वातापी]] (आधुनिक बदामी) येथील चालुक्य राजवंशाचे पहिले शासक होते. त्यांनी ६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला आधुनिक [[विजापूर]]च्या आसपासच्या प्रदेशावर राज्य केले आणि ते राजवंशाचे पहिले सार्वभौम शासक, [[पहिला पुलकेशी]] यांचे आजोबा होते. ==राज्य== जयसिंहाचा उल्लेख त्याच्या राजवंशाच्या [[ऐहोळे]] आणि महाकुट शिलालेखांमध्ये आढळतो, परंतु त्याने जारी केलेला कोणताही शिलालेख अद्याप सापडलेला नाही. त्याचा नातू पुलकेशी प्रथम याच्या कारकिर्दीतील ५४३ (शके ४६५) चा एक शिलालेख [[बदामी]] येथे सापडला आहे. जयसिंह आणि त्याचा मुलगा [[रणराग]] यांची प्रत्येकी सुमारे २० वर्षांची कारकीर्द गृहीत धरून, इतिहासकार दुर्गा प्रसाद दीक्षित यांनी जयसिंहाची कारकीर्द अंदाजे ५००-५२० अशी निश्चित केली आहे. त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा रणराग गादीवर आला, ज्याने त्या प्रदेशात चालुक्य राजवट स्थिर केली असे दिसते. महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची "तेज, ऊर्जा, शौर्य, स्मृती, बुद्धिमत्ता, वैभव, शालीनता आणि सुसंस्कृतपणा यांचे साक्षात पात्र" म्हणून प्रशंसा केली आहे. चांगल्या गुणांच्या बाबतीत त्याची तुलना देवता मघवन ([[इंद्र]]) शी आणि संपत्तीच्या बाबतीत देवता वैश्रवण ([[कुबेर]]) शी केली आहे. ==राजकीय स्थिती== महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची उपाधी नृपः ("राजा") अशी दिली आहे. चालुक्य नोंदींमध्येही त्याला वल्लभ, श्री-वल्लभ आणि वल्लभेंद्र यांसारख्या विविध उपाधी दिल्या आहेत. या यादीत कोणत्याही शाही उपाधींचा अभाव हे दर्शवतो की जयसिंह एक मांडलिक राजा होता. एका सिद्धांतानुसार, जयसिंह हा कदंबांचा मांडलिक होता. चालुक्य शिलालेख आणि नाणी ही दख्खन प्रदेशात त्यांच्या आधी असलेल्या कदंबांच्या शैलीशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवतात. [[जगदेकमल्ल]]च्या दौलताबाद शिलालेखानुसार, जयसिंह हा "कदंबांच्या वैभवाचा नाश करणारा" होता. यावरून असे सूचित होते की जयसिंह मूळचा [[कदंब]]चा मांडलिक होता, परंतु हे निश्चितपणे सांगता येत नाही. उदाहरणार्थ, अशी शक्यता आहे की जयसिंह प्रत्यक्षात मानपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता आणि त्याने एका राष्ट्रकूट मांडलिकावरील कदंबांचा हल्ला परतवून लावला. दुसरी शक्यता अशी आहे की कोकणातील नल आणि मौर्य यांच्याकडून आपल्या राष्ट्रकूट अधिपतींचा पराभव झाल्यानंतर जयसिंहाने सार्वभौमत्व ग्रहण केले आणि नंतर कदंबांचे आक्रमण परतवून लावले. दुसरा एक सिद्धांत असा आहे की जयसिंह हा मनपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता (यांचा नंतरच्या [[मान्यखेट]]च्या साम्राज्यवादी राष्ट्रकूटांशी गोंधळ करू नये). वाटापीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा करणाऱ्या कल्याणीच्या नंतरच्या चालुक्यांच्या नोंदींनुसार, चालुक्य घराण्याचे पूर्वज जयसिंहाने राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता (जसे १० व्या शतकातील कल्याणी चालुक्य शासक [[दुसरा तैलप]] याने मान्यखेताच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता). या नोंदींमध्ये कौथेम शिलालेख आणि राजकवी रन्ना यांच्या 'गदायुद्ध' या काव्याचा समावेश आहे. कौथेम शिलालेखात पराभूत राजाचे नाव कृष्णाचा पुत्र [[चौथा इंद्र राष्ट्रकूट|इंद्र]] असे आहे; उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार असा कोणताही सुरुवातीचा राष्ट्रकूट राजा ज्ञात नाही. सुरुवातीच्या राष्ट्रकूट राजा अभिमन्यूच्या एका शिलालेखात हरिवत्स किल्ल्याचा सेनापती जयसिंह याच्या उपस्थितीत शैव तपस्वी जटाभराला उंडिकवाटिका गाव दान केल्याची नोंद आहे. हा सेनापती चालुक्य शासक जयसिंह असू शकतो. इतिहासकार डी. सी. सिरकार यांनी असा सिद्धांत मांडला की मानपुराच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव नल आणि कोकण मौर्यांनी केला, ज्यांचा पराभव चालुक्यांनी केला. bpmoxx0emcn4q0w3l2swtw0f0hupu6m 2707563 2707561 2026-09-02T12:42:02Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2707563 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह | पदवी = नृप: | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५००]] – [[इ.स. ५२०]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = जयसिंह | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[रणराग]] | वडील = | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[रणराग]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''जयसिंह''' हे सध्याच्या भारतातील [[वातापी]] (आधुनिक बदामी) येथील चालुक्य राजवंशाचे पहिले शासक होते. त्यांनी ६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला आधुनिक [[विजापूर]]च्या आसपासच्या प्रदेशावर राज्य केले आणि ते राजवंशाचे पहिले सार्वभौम शासक, [[पहिला पुलकेशी]] यांचे आजोबा होते. ==राज्य== जयसिंहाचा उल्लेख त्याच्या राजवंशाच्या [[ऐहोळे]] आणि महाकुट शिलालेखांमध्ये आढळतो, परंतु त्याने जारी केलेला कोणताही शिलालेख अद्याप सापडलेला नाही. त्याचा नातू पुलकेशी प्रथम याच्या कारकिर्दीतील ५४३ (शके ४६५) चा एक शिलालेख [[बदामी]] येथे सापडला आहे. जयसिंह आणि त्याचा मुलगा [[रणराग]] यांची प्रत्येकी सुमारे २० वर्षांची कारकीर्द गृहीत धरून, इतिहासकार दुर्गा प्रसाद दीक्षित यांनी जयसिंहाची कारकीर्द अंदाजे ५००-५२० अशी निश्चित केली आहे. त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा रणराग गादीवर आला, ज्याने त्या प्रदेशात चालुक्य राजवट स्थिर केली असे दिसते. महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची "तेज, ऊर्जा, शौर्य, स्मृती, बुद्धिमत्ता, वैभव, शालीनता आणि सुसंस्कृतपणा यांचे साक्षात पात्र" म्हणून प्रशंसा केली आहे. चांगल्या गुणांच्या बाबतीत त्याची तुलना देवता मघवन ([[इंद्र]]) शी आणि संपत्तीच्या बाबतीत देवता वैश्रवण ([[कुबेर]]) शी केली आहे. ==राजकीय स्थिती== महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची उपाधी नृपः ("राजा") अशी दिली आहे. चालुक्य नोंदींमध्येही त्याला वल्लभ, श्री-वल्लभ आणि वल्लभेंद्र यांसारख्या विविध उपाधी दिल्या आहेत. या यादीत कोणत्याही शाही उपाधींचा अभाव हे दर्शवतो की जयसिंह एक मांडलिक राजा होता. एका सिद्धांतानुसार, जयसिंह हा कदंबांचा मांडलिक होता. चालुक्य शिलालेख आणि नाणी ही दख्खन प्रदेशात त्यांच्या आधी असलेल्या कदंबांच्या शैलीशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवतात. [[जगदेकमल्ल]]च्या दौलताबाद शिलालेखानुसार, जयसिंह हा "कदंबांच्या वैभवाचा नाश करणारा" होता. यावरून असे सूचित होते की जयसिंह मूळचा [[कदंब]]चा मांडलिक होता, परंतु हे निश्चितपणे सांगता येत नाही. उदाहरणार्थ, अशी शक्यता आहे की जयसिंह प्रत्यक्षात मानपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता आणि त्याने एका राष्ट्रकूट मांडलिकावरील कदंबांचा हल्ला परतवून लावला. दुसरी शक्यता अशी आहे की कोकणातील नल आणि मौर्य यांच्याकडून आपल्या राष्ट्रकूट अधिपतींचा पराभव झाल्यानंतर जयसिंहाने सार्वभौमत्व ग्रहण केले आणि नंतर कदंबांचे आक्रमण परतवून लावले. दुसरा एक सिद्धांत असा आहे की जयसिंह हा मनपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता (यांचा नंतरच्या [[मान्यखेट]]च्या साम्राज्यवादी राष्ट्रकूटांशी गोंधळ करू नये). वाटापीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा करणाऱ्या कल्याणीच्या नंतरच्या चालुक्यांच्या नोंदींनुसार, चालुक्य घराण्याचे पूर्वज जयसिंहाने राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता (जसे १० व्या शतकातील कल्याणी चालुक्य शासक [[दुसरा तैलप]] याने मान्यखेताच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता). या नोंदींमध्ये कौथेम शिलालेख आणि राजकवी रन्ना यांच्या 'गदायुद्ध' या काव्याचा समावेश आहे. कौथेम शिलालेखात पराभूत राजाचे नाव कृष्णाचा पुत्र [[चौथा इंद्र राष्ट्रकूट|इंद्र]] असे आहे; उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार असा कोणताही सुरुवातीचा राष्ट्रकूट राजा ज्ञात नाही. सुरुवातीच्या राष्ट्रकूट राजा अभिमन्यूच्या एका शिलालेखात हरिवत्स किल्ल्याचा सेनापती जयसिंह याच्या उपस्थितीत शैव तपस्वी जटाभराला उंडिकवाटिका गाव दान केल्याची नोंद आहे. हा सेनापती चालुक्य शासक जयसिंह असू शकतो. इतिहासकार डी. सी. सिरकार यांनी असा सिद्धांत मांडला की मानपुराच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव नल आणि कोकण मौर्यांनी केला, ज्यांचा पराभव चालुक्यांनी केला. i9n2zux8zjesz3bq3iaar1g6b0bqie3 2707566 2707563 2026-09-02T12:44:52Z Aryan Bagkar 152513 2707566 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह | पदवी = नृप: | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५००]] – [[इ.स. ५२०]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = जयसिंह | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[रणराग]] | वडील = | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[रणराग]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''जयसिंह''' हे सध्याच्या भारतातील [[वातापी]] (आधुनिक बदामी) येथील चालुक्य राजवंशाचे पहिले शासक होते. त्यांनी ६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला आधुनिक [[विजापूर]]च्या आसपासच्या प्रदेशावर राज्य केले आणि ते राजवंशाचे पहिले सार्वभौम शासक, [[पहिला पुलकेशी]] यांचे आजोबा होते. ==राज्य== जयसिंहाचा उल्लेख त्याच्या राजवंशाच्या [[ऐहोळे]] आणि महाकुट शिलालेखांमध्ये आढळतो, परंतु त्याने जारी केलेला कोणताही शिलालेख अद्याप सापडलेला नाही. त्याचा नातू पुलकेशी प्रथम याच्या कारकिर्दीतील ५४३ (शके ४६५) चा एक शिलालेख [[बदामी]] येथे सापडला आहे. जयसिंह आणि त्याचा मुलगा [[रणराग]] यांची प्रत्येकी सुमारे २० वर्षांची कारकीर्द गृहीत धरून, इतिहासकार दुर्गा प्रसाद दीक्षित यांनी जयसिंहाची कारकीर्द अंदाजे ५००-५२० अशी निश्चित केली आहे. त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा रणराग गादीवर आला, ज्याने त्या प्रदेशात चालुक्य राजवट स्थिर केली असे दिसते. महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची "तेज, ऊर्जा, शौर्य, स्मृती, बुद्धिमत्ता, वैभव, शालीनता आणि सुसंस्कृतपणा यांचे साक्षात पात्र" म्हणून प्रशंसा केली आहे. चांगल्या गुणांच्या बाबतीत त्याची तुलना देवता मघवन ([[इंद्र]]) शी आणि संपत्तीच्या बाबतीत देवता वैश्रवण ([[कुबेर]]) शी केली आहे. ==राजकीय स्थिती== महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची उपाधी नृपः ("राजा") अशी दिली आहे. चालुक्य नोंदींमध्येही त्याला वल्लभ, श्री-वल्लभ आणि वल्लभेंद्र यांसारख्या विविध उपाधी दिल्या आहेत. या यादीत कोणत्याही शाही उपाधींचा अभाव हे दर्शवतो की जयसिंह एक मांडलिक राजा होता. एका सिद्धांतानुसार, जयसिंह हा कदंबांचा मांडलिक होता. चालुक्य शिलालेख आणि नाणी ही दख्खन प्रदेशात त्यांच्या आधी असलेल्या कदंबांच्या शैलीशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवतात. [[दुसरा जगदेकमल्ल चालुक्य|जगदेकमल्ल]]च्या दौलताबाद शिलालेखानुसार, जयसिंह हा "कदंबांच्या वैभवाचा नाश करणारा" होता. यावरून असे सूचित होते की जयसिंह मूळचा [[कदंब]]चा मांडलिक होता, परंतु हे निश्चितपणे सांगता येत नाही. उदाहरणार्थ, अशी शक्यता आहे की जयसिंह प्रत्यक्षात मानपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता आणि त्याने एका राष्ट्रकूट मांडलिकावरील कदंबांचा हल्ला परतवून लावला. दुसरी शक्यता अशी आहे की कोकणातील नल आणि मौर्य यांच्याकडून आपल्या राष्ट्रकूट अधिपतींचा पराभव झाल्यानंतर जयसिंहाने सार्वभौमत्व ग्रहण केले आणि नंतर कदंबांचे आक्रमण परतवून लावले. दुसरा एक सिद्धांत असा आहे की जयसिंह हा मनपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता (यांचा नंतरच्या [[मान्यखेट]]च्या साम्राज्यवादी राष्ट्रकूटांशी गोंधळ करू नये). वाटापीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा करणाऱ्या कल्याणीच्या नंतरच्या चालुक्यांच्या नोंदींनुसार, चालुक्य घराण्याचे पूर्वज जयसिंहाने राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता (जसे १० व्या शतकातील कल्याणी चालुक्य शासक [[दुसरा तैलप]] याने मान्यखेताच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता). या नोंदींमध्ये कौथेम शिलालेख आणि राजकवी रन्ना यांच्या 'गदायुद्ध' या काव्याचा समावेश आहे. कौथेम शिलालेखात पराभूत राजाचे नाव कृष्णाचा पुत्र [[चौथा इंद्र राष्ट्रकूट|इंद्र]] असे आहे; उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार असा कोणताही सुरुवातीचा राष्ट्रकूट राजा ज्ञात नाही. सुरुवातीच्या राष्ट्रकूट राजा अभिमन्यूच्या एका शिलालेखात हरिवत्स किल्ल्याचा सेनापती जयसिंह याच्या उपस्थितीत शैव तपस्वी जटाभराला उंडिकवाटिका गाव दान केल्याची नोंद आहे. हा सेनापती चालुक्य शासक जयसिंह असू शकतो. इतिहासकार डी. सी. सिरकार यांनी असा सिद्धांत मांडला की मानपुराच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव नल आणि कोकण मौर्यांनी केला, ज्यांचा पराभव चालुक्यांनी केला. r23vh36ztelw54kyf5mzlcfup0ot4jp 2707645 2707566 2026-09-03T03:10:18Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707645 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह | पदवी = नृप: | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५००]] – [[इ.स. ५२०]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = जयसिंह | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[रणराग]] | वडील = | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[रणराग]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''जयसिंह''' हे सध्याच्या भारतातील [[वातापी]] (आधुनिक बदामी) येथील चालुक्य राजवंशाचे पहिले शासक होते. त्यांनी ६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला आधुनिक [[विजापूर]]च्या आसपासच्या प्रदेशावर राज्य केले आणि ते राजवंशाचे पहिले सार्वभौम शासक, [[पहिला पुलकेशी]] यांचे आजोबा होते. ==राज्य== जयसिंहाचा उल्लेख त्याच्या राजवंशाच्या [[ऐहोळे]] आणि महाकुट शिलालेखांमध्ये आढळतो, परंतु त्याने जारी केलेला कोणताही शिलालेख अद्याप सापडलेला नाही. त्याचा नातू पुलकेशी प्रथम याच्या कारकिर्दीतील ५४३ (शके ४६५) चा एक शिलालेख [[बदामी]] येथे सापडला आहे. जयसिंह आणि त्याचा मुलगा [[रणराग]] यांची प्रत्येकी सुमारे २० वर्षांची कारकीर्द गृहीत धरून, इतिहासकार दुर्गा प्रसाद दीक्षित यांनी जयसिंहाची कारकीर्द अंदाजे ५००-५२० अशी निश्चित केली आहे. त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा रणराग गादीवर आला, ज्याने त्या प्रदेशात चालुक्य राजवट स्थिर केली असे दिसते. महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची "तेज, ऊर्जा, शौर्य, स्मृती, बुद्धिमत्ता, वैभव, शालीनता आणि सुसंस्कृतपणा यांचे साक्षात पात्र" म्हणून प्रशंसा केली आहे. चांगल्या गुणांच्या बाबतीत त्याची तुलना देवता मघवन ([[इंद्र]]) शी आणि संपत्तीच्या बाबतीत देवता वैश्रवण ([[कुबेर]]) शी केली आहे. ==राजकीय स्थिती== महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची उपाधी नृपः ("राजा") अशी दिली आहे. चालुक्य नोंदींमध्येही त्याला वल्लभ, श्री-वल्लभ आणि वल्लभेंद्र यांसारख्या विविध उपाधी दिल्या आहेत. या यादीत कोणत्याही शाही उपाधींचा अभाव हे दर्शवतो की जयसिंह एक मांडलिक राजा होता. एका सिद्धांतानुसार, जयसिंह हा कदंबांचा मांडलिक होता. चालुक्य शिलालेख आणि नाणी ही दख्खन प्रदेशात त्यांच्या आधी असलेल्या कदंबांच्या शैलीशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवतात. [[दुसरा जगदेकमल्ल चालुक्य|जगदेकमल्ल]]च्या दौलताबाद शिलालेखानुसार, जयसिंह हा "कदंबांच्या वैभवाचा नाश करणारा" होता. यावरून असे सूचित होते की जयसिंह मूळचा [[कदंब]]चा मांडलिक होता, परंतु हे निश्चितपणे सांगता येत नाही. उदाहरणार्थ, अशी शक्यता आहे की जयसिंह प्रत्यक्षात मानपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता आणि त्याने एका राष्ट्रकूट मांडलिकावरील कदंबांचा हल्ला परतवून लावला. दुसरी शक्यता अशी आहे की कोकणातील नल आणि मौर्य यांच्याकडून आपल्या राष्ट्रकूट अधिपतींचा पराभव झाल्यानंतर जयसिंहाने सार्वभौमत्व ग्रहण केले आणि नंतर कदंबांचे आक्रमण परतवून लावले. दुसरा एक सिद्धांत असा आहे की जयसिंह हा मनपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता (यांचा नंतरच्या [[मान्यखेट]]च्या साम्राज्यवादी राष्ट्रकूटांशी गोंधळ करू नये). वाटापीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा करणाऱ्या कल्याणीच्या नंतरच्या चालुक्यांच्या नोंदींनुसार, चालुक्य घराण्याचे पूर्वज जयसिंहाने राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता (जसे १० व्या शतकातील कल्याणी चालुक्य शासक [[दुसरा तैलप]] याने मान्यखेताच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता). या नोंदींमध्ये कौथेम शिलालेख आणि राजकवी रन्ना यांच्या 'गदायुद्ध' या काव्याचा समावेश आहे. कौथेम शिलालेखात पराभूत राजाचे नाव कृष्णाचा पुत्र [[चौथा इंद्र राष्ट्रकूट|इंद्र]] असे आहे; उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार असा कोणताही सुरुवातीचा राष्ट्रकूट राजा ज्ञात नाही. सुरुवातीच्या राष्ट्रकूट राजा अभिमन्यूच्या एका शिलालेखात हरिवत्स किल्ल्याचा सेनापती जयसिंह याच्या उपस्थितीत शैव तपस्वी जटाभराला उंडिकवाटिका गाव दान केल्याची नोंद आहे. हा सेनापती चालुक्य शासक जयसिंह असू शकतो. इतिहासकार डी. सी. सिरकार यांनी असा सिद्धांत मांडला की मानपुराच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव नल आणि कोकण मौर्यांनी केला, ज्यांचा पराभव चालुक्यांनी केला. [[वर्ग:चालुक्य सम्राट]] e3sj80z79dn5ube2z03urv2e3vyx77e 2707646 2707645 2026-09-03T03:10:30Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707646 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट जयसिंह | पदवी = नृप: | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५००]] – [[इ.स. ५२०]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = जयसिंह | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[रणराग]] | वडील = | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[रणराग]] | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''जयसिंह''' हे सध्याच्या भारतातील [[वातापी]] (आधुनिक बदामी) येथील चालुक्य राजवंशाचे पहिले शासक होते. त्यांनी ६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला आधुनिक [[विजापूर]]च्या आसपासच्या प्रदेशावर राज्य केले आणि ते राजवंशाचे पहिले सार्वभौम शासक, [[पहिला पुलकेशी]] यांचे आजोबा होते. ==राज्य== जयसिंहाचा उल्लेख त्याच्या राजवंशाच्या [[ऐहोळे]] आणि महाकुट शिलालेखांमध्ये आढळतो, परंतु त्याने जारी केलेला कोणताही शिलालेख अद्याप सापडलेला नाही. त्याचा नातू पुलकेशी प्रथम याच्या कारकिर्दीतील ५४३ (शके ४६५) चा एक शिलालेख [[बदामी]] येथे सापडला आहे. जयसिंह आणि त्याचा मुलगा [[रणराग]] यांची प्रत्येकी सुमारे २० वर्षांची कारकीर्द गृहीत धरून, इतिहासकार दुर्गा प्रसाद दीक्षित यांनी जयसिंहाची कारकीर्द अंदाजे ५००-५२० अशी निश्चित केली आहे. त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा रणराग गादीवर आला, ज्याने त्या प्रदेशात चालुक्य राजवट स्थिर केली असे दिसते. महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची "तेज, ऊर्जा, शौर्य, स्मृती, बुद्धिमत्ता, वैभव, शालीनता आणि सुसंस्कृतपणा यांचे साक्षात पात्र" म्हणून प्रशंसा केली आहे. चांगल्या गुणांच्या बाबतीत त्याची तुलना देवता मघवन ([[इंद्र]]) शी आणि संपत्तीच्या बाबतीत देवता वैश्रवण ([[कुबेर]]) शी केली आहे. ==राजकीय स्थिती== महाकूट शिलालेखात जयसिंहाची उपाधी नृपः ("राजा") अशी दिली आहे. चालुक्य नोंदींमध्येही त्याला वल्लभ, श्री-वल्लभ आणि वल्लभेंद्र यांसारख्या विविध उपाधी दिल्या आहेत. या यादीत कोणत्याही शाही उपाधींचा अभाव हे दर्शवतो की जयसिंह एक मांडलिक राजा होता. एका सिद्धांतानुसार, जयसिंह हा कदंबांचा मांडलिक होता. चालुक्य शिलालेख आणि नाणी ही दख्खन प्रदेशात त्यांच्या आधी असलेल्या कदंबांच्या शैलीशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवतात. [[दुसरा जगदेकमल्ल चालुक्य|जगदेकमल्ल]]च्या दौलताबाद शिलालेखानुसार, जयसिंह हा "कदंबांच्या वैभवाचा नाश करणारा" होता. यावरून असे सूचित होते की जयसिंह मूळचा [[कदंब]]चा मांडलिक होता, परंतु हे निश्चितपणे सांगता येत नाही. उदाहरणार्थ, अशी शक्यता आहे की जयसिंह प्रत्यक्षात मानपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता आणि त्याने एका राष्ट्रकूट मांडलिकावरील कदंबांचा हल्ला परतवून लावला. दुसरी शक्यता अशी आहे की कोकणातील नल आणि मौर्य यांच्याकडून आपल्या राष्ट्रकूट अधिपतींचा पराभव झाल्यानंतर जयसिंहाने सार्वभौमत्व ग्रहण केले आणि नंतर कदंबांचे आक्रमण परतवून लावले. दुसरा एक सिद्धांत असा आहे की जयसिंह हा मनपुराच्या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता (यांचा नंतरच्या [[मान्यखेट]]च्या साम्राज्यवादी राष्ट्रकूटांशी गोंधळ करू नये). वाटापीच्या चालुक्यांचे वंशज असल्याचा दावा करणाऱ्या कल्याणीच्या नंतरच्या चालुक्यांच्या नोंदींनुसार, चालुक्य घराण्याचे पूर्वज जयसिंहाने राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता (जसे १० व्या शतकातील कल्याणी चालुक्य शासक [[दुसरा तैलप]] याने मान्यखेताच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव केला होता). या नोंदींमध्ये कौथेम शिलालेख आणि राजकवी रन्ना यांच्या 'गदायुद्ध' या काव्याचा समावेश आहे. कौथेम शिलालेखात पराभूत राजाचे नाव कृष्णाचा पुत्र [[चौथा इंद्र राष्ट्रकूट|इंद्र]] असे आहे; उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार असा कोणताही सुरुवातीचा राष्ट्रकूट राजा ज्ञात नाही. सुरुवातीच्या राष्ट्रकूट राजा अभिमन्यूच्या एका शिलालेखात हरिवत्स किल्ल्याचा सेनापती जयसिंह याच्या उपस्थितीत शैव तपस्वी जटाभराला उंडिकवाटिका गाव दान केल्याची नोंद आहे. हा सेनापती चालुक्य शासक जयसिंह असू शकतो. इतिहासकार डी. सी. सिरकार यांनी असा सिद्धांत मांडला की मानपुराच्या राष्ट्रकूटांचा पराभव नल आणि कोकण मौर्यांनी केला, ज्यांचा पराभव चालुक्यांनी केला. [[वर्ग:चालुक्य सम्राट]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] hgi5jbw72xsxifl55ourirtvy6vjl4n 0 383529 2707569 2026-09-02T12:49:10Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360697788|Surguja division]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2707569 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''सुरगुजा विभाग''' हा [[छत्तीसगढ|छत्तीसगड]] या भारतीय राज्याचा एक प्रशासकीय विभाग आहे. [[अंबिकापूर]] येथे मुख्यालय असलेल्या या प्रांतात राज्याचा उत्तरेकडील भाग येतो, जो घनदाट जंगल, डोंगराळ प्रदेश आणि लक्षणीय आदिवासी लोकसंख्येसाठी ओळखला जातो.<ref name="TOI_Div">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-government-updates-division-boundaries/articleshow/126172120.cms|title=Administrative restructuring in North Chhattisgarh|date=December 25, 2025|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> या विभागात ६ जिल्ही आहे:<ref name="Hindu_Districts">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Chhattisgarh's New Administrative Map: Understanding the 33 Districts|date=September 3, 2022|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[बलरामपूर रामानुजगंज जिल्हा|सुरगुजा]] * [[बलरामपूर रामानुजगंज जिल्हा|बलरामपूर रामानुजगंज]] * [[जशपूर जिल्हा|जशपूर]] * [[कोरिया जिल्हा|कोरिया]] * [[मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर जिल्हा|मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर]] * [[सुरजपूर जिल्हा|सुरजपूर]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{छत्तीसगढ - जिल्हे}}{{Districts of Chhattisgarh}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] rxspv5nverbiy5a3dc72aeriq14yjxa 2707570 2707569 2026-09-02T12:50:18Z Dharmadhyaksha 28394 2707570 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''सुरगुजा विभाग''' हा [[छत्तीसगढ|छत्तीसगड]] या भारतीय राज्याचा एक प्रशासकीय विभाग आहे. [[अंबिकापूर]] येथे मुख्यालय असलेल्या या प्रांतात राज्याचा उत्तरेकडील भाग येतो, जो घनदाट जंगल, डोंगराळ प्रदेश आणि लक्षणीय आदिवासी लोकसंख्येसाठी ओळखला जातो.<ref name="TOI_Div">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-government-updates-division-boundaries/articleshow/126172120.cms|title=Administrative restructuring in North Chhattisgarh|date=December 25, 2025|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> या विभागात ६ जिल्ही आहे:<ref name="Hindu_Districts">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Chhattisgarh's New Administrative Map: Understanding the 33 Districts|date=September 3, 2022|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[सुरगुजा जिल्हा]] * [[बलरामपूर रामानुजगंज जिल्हा]] * [[जशपूर जिल्हा]] * [[कोरिया जिल्हा]] * [[मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर जिल्हा]] * [[सुरजपूर जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] dtu6i5cbha2uxlc845tev29xm8ea0pz 0 383530 2707571 2026-09-02T12:59:37Z संतोष गोरे 135680 [[:en:Neem Karoli Baba|Neem Karoli Baba]] पासून भाषांतरित 2707571 wikitext text/x-wiki '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> 9rinvmlmwpzrx6jeqgshmmicaqu25mx 2707610 2707571 2026-09-02T16:29:09Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707610 wikitext text/x-wiki '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. hb9tgs1jogizm6khxvqylyl94hlcvo1 2707612 2707610 2026-09-02T16:32:17Z संतोष गोरे 135680 2707612 wikitext text/x-wiki '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> {{gallery |File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा ||File:NKB Divine Meditation Centre.png|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त ||File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन }} c4xf6jk8vm43eohgbpdwhrk4nw4vkwb 2707614 2707612 2026-09-02T16:36:33Z संतोष गोरे 135680 /* वारसा */ 2707614 wikitext text/x-wiki '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] 5td87zxjmsg034gdi6zgvhsg09gn0cb 2707620 2707614 2026-09-02T17:00:36Z संतोष गोरे 135680 2707620 wikitext text/x-wiki '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] 552daghge7owfuvol17m7u59k95phto 2707622 2707620 2026-09-02T17:04:45Z संतोष गोरे 135680 2707622 wikitext text/x-wiki '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> 8uhmqwwuqf6wi3nhp6wox6d95n1z8f0 2707624 2707622 2026-09-02T17:05:29Z संतोष गोरे 135680 2707624 wikitext text/x-wiki '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} k9l558bel0cct7dedsssm9l19i2s7j3 2707625 2707624 2026-09-02T17:05:57Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707625 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} 2rxwb7y8sefds2h6fwlkg1ak0zjuwm1 2707626 2707625 2026-09-02T17:09:40Z संतोष गोरे 135680 /* चित्रपट आणि इतर माध्यमे */ 2707626 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} napnyn8smyhwj9und0cc5v03dt5eqcj 2707627 2707626 2026-09-02T17:11:24Z संतोष गोरे 135680 2707627 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Neem Karoli Baba|नीम करोली बाबा}} *{{URL|http://nkbashram.org/|Neem Karoli Baba Ashram, Taos, New Mexico}} *{{URL|https://nkbmeditation.org/|Neem Karoli Baba Meditation Centre, New Delhi}} *{{URL|https://maharajji.love/|Maharaj Ji's Ashram}} *''{{URL|https://www.windfallofgrace.com/|Windfall of Grace}}'' {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} 1htyn6qga1yi1qopt1uq9ie18us22lw 2707628 2707627 2026-09-02T17:12:18Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2707628 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Neem Karoli Baba|नीम करोली बाबा}} *{{URL|http://nkbashram.org/|Neem Karoli Baba Ashram, Taos, New Mexico}} *{{URL|https://nkbmeditation.org/|Neem Karoli Baba Meditation Centre, New Delhi}} *{{URL|https://maharajji.love/|Maharaj Ji's Ashram}} *''{{URL|https://www.windfallofgrace.com/|Windfall of Grace}}'' {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} 5uop0od01lcgpzhxqrweb0ja0luaf5x 2707647 2707628 2026-09-03T03:11:13Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707647 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Neem Karoli Baba|नीम करोली बाबा}} *{{URL|http://nkbashram.org/|Neem Karoli Baba Ashram, Taos, New Mexico}} *{{URL|https://nkbmeditation.org/|Neem Karoli Baba Meditation Centre, New Delhi}} *{{URL|https://maharajji.love/|Maharaj Ji's Ashram}} *''{{URL|https://www.windfallofgrace.com/|Windfall of Grace}}'' {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] 0bohliodzzw62ha8lwdvatm2ioz6g2e 2707648 2707647 2026-09-03T03:11:37Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707648 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Neem Karoli Baba|नीम करोली बाबा}} *{{URL|http://nkbashram.org/|Neem Karoli Baba Ashram, Taos, New Mexico}} *{{URL|https://nkbmeditation.org/|Neem Karoli Baba Meditation Centre, New Delhi}} *{{URL|https://maharajji.love/|Maharaj Ji's Ashram}} *''{{URL|https://www.windfallofgrace.com/|Windfall of Grace}}'' {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील जन्म]] 7871pb3g6rbt0y25c9nyvp1z4fjeisz 2707649 2707648 2026-09-03T03:12:01Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707649 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Neem Karoli Baba|नीम करोली बाबा}} *{{URL|http://nkbashram.org/|Neem Karoli Baba Ashram, Taos, New Mexico}} *{{URL|https://nkbmeditation.org/|Neem Karoli Baba Meditation Centre, New Delhi}} *{{URL|https://maharajji.love/|Maharaj Ji's Ashram}} *''{{URL|https://www.windfallofgrace.com/|Windfall of Grace}}'' {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] rl70offf743n7012508rpl8gwbx5641 2707650 2707649 2026-09-03T03:12:11Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2707650 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो. # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Neem Karoli Baba|नीम करोली बाबा}} *{{URL|http://nkbashram.org/|Neem Karoli Baba Ashram, Taos, New Mexico}} *{{URL|https://nkbmeditation.org/|Neem Karoli Baba Meditation Centre, New Delhi}} *{{URL|https://maharajji.love/|Maharaj Ji's Ashram}} *''{{URL|https://www.windfallofgrace.com/|Windfall of Grace}}'' {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1hfi02y51nasw8pdxv3zea2nagd3dbh 2707652 2707650 2026-09-03T03:23:22Z संतोष गोरे 135680 2707652 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''नीम करोली बाबा''' किंवा '''नीब करौरी बाबा''' हे एक हिंदू गुरू होते. त्यांचे अनुयायी त्यांना महाराज-जी म्हणून संबोधत असे. बाबा हे [[हनुमान]]भक्त होते. त्यांचा जन्म सुमारे {{Circa|1900}} मध्ये "लक्ष्मण नारायण शर्मा" म्हणून झाला आणि ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name="Jones2006">{{cite encyclopedia|last=Jones|first=Constance |author-link=Constance Jones |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=310}}</ref><ref>{{cite web |author= Swami Chidananda|author-link=Swami Chidananda | title = Baba Neem Karoli: A Wonder Mystic of Northern India | url = http://www.dlshq.org/saints/neemkaroli.htm|work=[[Divine Life Society]] | access-date = 2015-10-04}}</ref><ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीब करौरी का आश्रम |work=[[Dainik Bhaskar]]| url = https://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |language=hi|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-04 }}</ref> == आत्मचरित्र== [[चित्र:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|इवलेसे|कैची धाम आश्रम (स्थापना:१९६४)]] बाबांचा जन्म १९०० च्या सुमारास भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील आंबेडकर नगर जिल्ह्यातील अकबरपूर गावात एका श्रीमंत [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव लक्ष्मण नारायण शर्मा असे होते.<ref name="Jones2006" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी त्यांच्या पालकांनी त्यांचे लग्न लावून दिले. परंतु ते एक विरक्त संन्यासी बनण्यासाठी घर सोडून निघून गेले. त्या काळी 'बाबा लक्ष्मण दास' म्हणून ओळखले जाणारे नीम करोली बाबा यांनी इ.स. १९११ च्या सुमारास आपले घर सोडले आणि उत्तर भारतात भटकंती केली.<ref name=miracle>Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}}.</ref> नंतर वडिलांच्या विनंतीवरून ते संसारी आणि वैवाहिक जीवन जगण्यासाठी घरी परतले. त्यांना दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> त्यांच्या हयातीत कैंची आणि वृंदावन येथे दोन मुख्य आश्रम बांधले गेले.<ref name="Jones2006"/> त्यांनी आपल्या आयुष्याचे शेवटचे दशक ज्या कैंची धाम येथे घालवले, तेथील कैंची धाम १९६४ मध्ये एका हनुमानजी मंदिरासह बांधण्यात आले.<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=15 June 2015| access-date = 2015-10-01 | newspaper = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=1 October 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref><ref name=telegraph2015>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko| archive-url = | archive-date = |work=The Telegraph |date=30 September 2015| access-date = 2015-10-01 }}</ref> कालांतराने त्यांच्या नावाने १०० हून अधिक मंदिरे बांधली गेली.<ref name="Jones2006"/> नीम करोली बाबा यांचे ११ सप्टेंबर १९७३ रोजी पहाटे १:१५ वाजताच्या सुमारास [[वृंदावन]] येथील एका रुग्णालयात मधुमेह झाल्याने कोमात गेल्याने निधन झाले.<ref>{{Cite web|title=My mystical experience at Neem Karoli Baba's Kainchai Dham ashram!|url=https://www.speakingtree.in/allslides/kainchi-dham-ashram-neem-karoli-baba-nainital|access-date=2020-11-11|website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aymard|first=Orianne|authorlink=Orianne Aymard|title=When a Goddess Dies: Worshipping Ma Anandamayi after Her Death|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199368617|page=257}}</ref> छातीत दुखत असल्यामुळे आग्रा येथील हृदय विकार तज्ज्ञाला भेट देऊन ते रात्रीच्या ट्रेनने नैनीताल जवळील कैंचीकडे परतत होते.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|isbn=0816075646|page=310|last1=Jones|first1=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|year=2006}}</ref> ते आणि त्यांच्यासोबत प्रवास करणारे सहकारी [[मथुरा]] रेल्वे स्थानकावर उतरले, जिथे त्यांना आकडी येऊ लागली. सबब त्यांना एका रुग्णालयात नेण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|title=The Divine Reality – Sri Baba Neeb Karori Ji Maharaj (Neem Karoli Baba) 9788190310505|url=https://dokumen.pub/the-divine-reality-sri-baba-neeb-karori-ji-maharaj-neem-karoli-baba-9788190310505.html|access-date=2020-11-11|website=dokumen.pub|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Geraghty|first=Anne|url=https://books.google.com/books?id=1x_tBAAAQBAJ&q=diabetic&pg=PT30|title=Death, the Last God: A Modern Book of the Dead|year=2014|publisher=John Hunt Publishing|isbn=978-1-78279-708-1|language=en}}</ref> त्यांचे शेवटचे शब्द, जे त्यांनी अनेक वेळा उच्चारले, ते "जय जगदीश हरे" हे होते.<ref name="miracleoflove">Ram Dass (1995). ''Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba''. Hanuman Foundation. {{ISBN|1-887474-00-5}} [http://www.ramdass.org/great-escape/]</ref> त्यांचे समाधी मंदिर वृंदावन आश्रम परिसरामध्ये बांधण्यात आले आहे. == अनुयायी == बाबांचे जगभरात अनेक अनुयायी तथा भक्त होते. त्यांचे अनेक प्रसिद्ध विदेशी व्यक्ती भक्त आणि शिष्य होते, ज्यांनी त्यांचे विचार आणि प्रेमळ संदेश पश्चिम देशांमध्ये पोहोचवले. बाबांच्या उल्लेखनीय शिष्यांमध्ये पुढील काही व्यक्तींचा समावेश होतो.<ref name="trust">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharajjisevatrust.com/influenced-personalities |title=Famous devotees & influences of Maharaj ji |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लेखक आणि ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास आणि संगीतकार जय उत्तल व कृष्ण दास # इतर उल्लेखनीय भक्तांमध्ये, दादा मुखर्जी (अलाहाबाद विद्यापीठ, उत्तर प्रदेश, भारत येथील माजी प्राध्यापक ) # विदुषी आणि लेखिका यवेट रॉसर, # अमेरिकन आध्यात्मिक गुरू मा जया सती भगवती, # चित्रपट निर्माते जॉन बुश # 'द व्हरायटीज ऑफ द मेडिटेटिव्ह एक्सपीरियन्स' व 'इमोशनल इंटेलिजन्स'चे लेखक डॅनियल गोलमन यांचा समावेश होतो. # बाबा हरी दास (हरिदास) हे शिष्य नव्हते, परंतु १९७१ च्या सुरुवातीला कॅलिफोर्नियामध्ये आध्यात्मिक गुरू होण्यासाठी अमेरिकेला जाण्यापूर्वी त्यांनी नैनिताल परिसरातील अनेक इमारतींची देखरेख केली आणि आश्रमांची देखभाल केली (१९५४-१९६८). # स्टीव्ह जॉब्स, त्यांचे मित्र डॅन कॉटकी यांच्यासोबत, हिंदू धर्म आणि भारतीय अध्यात्माचा अभ्यास करण्यासाठी एप्रिल १९७४ मध्ये भारतात आले होते; त्यांनी नीम करोली बाबांना भेटण्याची योजनाही आखली होती, परंतु तिथे पोहोचल्यावर त्यांना कळले की मागील सप्टेंबरमध्येच गुरूंचे निधन झाले होते. # हॉलिवूड अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स देखील नीम करोली बाबांच्या प्रभावाखाली होत्या. त्यांच्या एका चित्राने रॉबर्ट्सला हिंदू धर्माकडे आकर्षित केले. # स्टीव्ह जॉब्स यांच्या प्रभावाखाली येऊन मार्क झुकरबर्ग यांनी कैंची येथील नीम करोली बाबांच्या आश्रमाला भेट दिली. # लॅरी ब्रिलियंट यांनी गुगलचे लॅरी पेज आणि ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना या तीर्थयात्रेला नेले. # राम दास (रिचर्ड अल्बर्ट): हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीचे माजी प्रोफेसर. ते बाबांचे अत्यंत लाडके शिष्य बनले. त्यांनी 'रम डॅस' हे नाव धारण केले आणि ' बी हिअर नाऊ', 'ब्युटीफुल फर्दर' व 'ग्लिम्पसेस ऑफ सनलाइट' सारख्या पुस्तकांमार्फत बाबांचा संदेश जगात पसरवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/harvard-university-professor-richard-alpert-addict-became-a-devotee-of-neem-karoli-baba-miracle-2414516 |title=कैसे एक विदेशी बन गया बाबा नीम करोली का भक्त, रिचर्ड अल्पर्ट से कहलाने लगा रामदास |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=hi |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # कृष्ण दास (जेफ्री काँग): प्रसिद्ध अमेरिकन भजन व कीर्तन गायक. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने संगीताच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nainital.info/attractions/neem-karoli-baba-maharajji/ |title=Neem Karoli Baba |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=२ सप्टेंबर २०२६ |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # भगवान दास: अमेरिकन आध्यात्मिक शिक्षक आणि राम दास यांचे मार्गदर्शक, जे नीम करोली बाबांच्या संपर्कात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://isha.sadhguru.org/en/blog/article/why-neem-karoli-baba-sent-ram-dass-to-the-west |title=Why Neem Karoli Baba Sent Ram Dass to the West |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # लॅरी ब्रिलियंट: प्रख्यात महामारीशास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी. त्यांनी बाबांच्या प्रेरणेने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात मोठे कार्य केले आणि नंतर गुगलचे सह-संस्थापक लॅरी पेज व ईबेचे सह-संस्थापक जेफ्री स्कॉल यांना कैंची धामची यात्रा घडवली.<ref name="trust" /> # डॅनियल गोलमन: प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि 'इमोशनल इंटेलिजन्स' या पुस्तकाचे लेखक.<ref name="trust" /> # स्टीव जॉब्स (एप्पलचे सह-संस्थापक): ते स्वतः बाबांना भेटू शकले नाहीत कारण त्यापूर्वीच बाबांनी समाधी घेतली होती, परंतु त्यांच्या यात्रेमुळे स्टीव जॉब्सच्या जीवनावर मोठा आध्यात्मिक प्रभाव पडला.<ref name="trust" /> # मार्क जुकरबर्ग (फेसबुकचे मालक): स्टीव जॉब्सच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी कैंची धामला भेट दिली होती.<ref name="trust" /> # जुलिया रॉबर्ट्स: प्रसिद्ध हॉलीवुड अभिनेत्री, ज्या नीम करोली बाबांच्या एका छायाचित्रामुळे हिंदू धर्माकडे आणि अध्यात्माकडे आकर्षित झाल्या.<ref name="trust" /> # == वारसा == अमेरिकेत परतल्यानंतर, [[राम दास]] आणि [[लॅरी ब्रिलियंट]] यांनी कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे मुख्यालय असलेल्या [[सेवा फाऊंडेशन]] या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Imbimbo2009">{{cite book|author=Anthony Imbimbo|title=Steve Jobs: The Brilliant Mind Behind Apple|url=https://books.google.com/books?id=9Mv5tVPB4hEC&pg=PA42|date= 2009|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-1-4339-0060-0|pages=43}}</ref> २००० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात नीम करोली बाबा यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी 'लव्ह सर्व्ह रिमेंबर फाऊंडेशन'ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = Love Serve Remember Foundation - Ram Dass | url = https://www.ramdass.org/love-serve-remember-foundation/ | access-date = 2015-10-06 }}</ref> २०२४ मध्ये त्यांचे अनुयायी [[राहुल वर्मा]] यांनी एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन फाऊंडेशनची स्थापना केली, जी नीम करोली बाबांच्या शिकवणीवर आधारित विनामूल्य मार्गदर्शित ध्यानाचे सत्र देते.<ref name="Hindustan Times">{{cite news | title = An ode to Neem Karoli Baba: Delhi gets a new meditation centre in Greater Kailash | url = https://www.hindustantimes.com/htcity/htcity-delhi-junction/an-ode-to-neem-karoli-baba-delhi-gets-a-new-meditation-centre-in-greater-kailash-101725431746688.html | work = [[Hindustan Times]] | access-date = 2024-09-09 }}</ref><ref>{{cite web | title = NKB Divine Meditation Foundation | url = https://nkbmeditation.org/ | access-date = 2024-09-09 }}</ref> प्रत्येक वर्षी १५ जून रोजी, १९६४ मधील कैंची धामच्या स्थापना दिनाचे स्मरण करण्यासाठी, 'कैंची धाम मेला' म्हणून ओळखला जाणारा एक मोठा मेळा आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये हजारो भक्त आणि भाविक भाग घेतात.<ref name="n747">{{cite web | last=बेलवाल | first=ललित मोहन | title=कैंची धाम में किस दिन लगेगा भव्य मेला, नीम करोली बाबा के दर से कोई नहीं लौटता है खाली हाथ | website=Navbharat Times | date=2025-06-14 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/pilgrimage/neem-karoli-baba-kainchi-dham-mela-15-june-2025-kainchi-dham-sthapna-diwas-kab-hai/articleshow/121842126.cms | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref><ref name="g840">{{cite web | last=Singh | first=Govind | title=Kainchi Dham Mela 2025: तैयारियां शुरू, 15 जून को उमड़ेगी भीड़; जाम से बचने को बनाया फुलप्रूफ प्‍लान | website=Jagran | date=2025-06-05 | url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-kainchi-dham-mela-2025-preparations-begin-shuttle-services-planned-23956661.html | language=hi | access-date=2025-10-22}}</ref> [[File:Neem Karoli Baba Sculpture in Ram Dass Library.jpg|इवलेसे|राम दास लायब्ररीमधील नीम करोली बाबांचा पुतळा]] [[File:NKB Divine Meditation Centre.png |इवलेसे|नवीन दिल्ली येथील एनकेबी डिव्हाईन मेडिटेशन सेंटरमध्ये ध्यान करणारे नीम करोली बाबांचे भक्त]] [[File:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG |इवलेसे|नीम करोली बाबा समाधी मंदिर, वृंदावन]] == चित्रपट आणि इतर माध्यमे == # जपना तुलसी दिग्दर्शित 'विंडफॉल ऑफ ग्रेस' हा नीम करोली बाबा आणि त्यांच्या भक्तांवर आधारित एक लघुपट (डॉक्युमेंटरी चित्रपट) आहे. हा चित्रपट भक्तांच्या अनुभूती, कीर्तन आणि बाबांशी संबंधित ठिकाणांच्या भेटींद्वारे बाबांचे जीवन आणि त्यांचा वारसा उलगडून दाखवतो.<ref>{{cite web |title=Windfall of Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/ |publisher=Windfall of Grace |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'मूव्ह्ड बाय ग्रेस' हा नीम करोली बाबांच्या भक्तांवर आणि बाबांशी जोडल्या गेल्यानंतरच्या त्यांच्या अनुभवांवर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट बाबांच्या जन्माच्या वर्धापनदिनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी रिलीज झाला.<ref>{{cite web |title=Moved by Grace |url=https://www.windfallofgrace.com/moved-by-grace |publisher=Windfall of Grace |date=1 December 2022 |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''वन ट्रॅक हार्ट: द स्टोरी ऑफ कृष्णा दास'' हा कृष्णा दास यांच्यावरील २०१२ मधील एक माहितीपट आहे. यात नीम करोली बाबांच्या शोधात त्यांनी भारताचा केलेला प्रवास आणि त्यानंतर बाबांसोबत जुळलेले त्यांचे आध्यात्मिक नाते दाखवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=One Track Heart: The Story of Krishna Das |url=https://www.filmlinc.org/films/one-track-heart-the-story-of-krishna-das/ |publisher=Film at Lincoln Center |date=2012 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'अमेरिकन योगी' हा स्टीव्हन न्यूमार्क यांनी दिग्दर्शित केलेला आणि नीम करोली बाबांच्या जीवनावर आधारित एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट न्यूमार्कच्या प्रवासाचा आणि पाश्चात्य प्रेक्षकांसमोर भारतीय अध्यात्म सादर करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांचा मागोवा घेतो.<ref>{{cite web |title=Adventure of an American Yogi: An Effort to take Indian Spiritualism to the West |url=https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?lang=2&reg=48&relid=112203 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=29 November 2014 |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'ब्रिलियंट डिस्गाइज: द समाधी ऑफ के. सी. तिवारी' हा डेव्हिड सिल्व्हर यांनी २०२२ मध्ये दिग्दर्शित केलेला, नीम करोली बाबांचे भक्त के. सी. तिवारी यांच्यावरील एक माहितीपट आहे. हा चित्रपट तिवारींचे जीवन, बाबांशी त्यांचा संबंध आणि भारतात प्रवास करणाऱ्या पाश्चात्य आध्यात्मिक साधकांच्या प्रवासाचे चित्रण करतो.<ref>{{cite web |title=Brilliant Disguise Film Page |url=https://www.ramdass.org/brilliantdisguise/ |publisher=Ram Dass |access-date=29 August 2026}}</ref> # 'श्री बाबा नीब करोरी महाराज' हा शरद सिंग ठाकूर यांनी दिग्दर्शित २०२६ मधील हिंदी भाषेतील चरित्रपर (बायोग्राफिकल) नाटक चित्रपट आहे, ज्यामध्ये सुबोध भावे यांनी नीम करोली बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट २९ मे २०२६ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web |title=Shree Baba Neeb Karori Maharaj |url=https://in.bookmyshow.com/movies/annigeri/shree-baba-neeb-karori-maharaj/ET00494239 |publisher=BookMyShow |access-date=29 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Subodh Bhave |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/subodh-bhave/filmography/ |publisher=Bollywood Hungama |access-date=29 August 2026}}</ref> # ''[[हनुमान अंश]]'' हा विशाल चतुर्वेदी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला २०२६ मधील हिंदी भाषेतील भक्तीप्रधान नाटक चित्रपट आहे. हा चित्रपट नीम करोली बाबांशी संबंधित वास्तविक जीवनातील घटनांवर आधारित असून यात शोभिना सतत्याने बाबांची भूमिका साकारली आहे. हा चित्रपट ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite news |title='Hanuman Ansh' review |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026 |access-date=29 August 2026}}</ref> == ग्रंथ सूची == {{refbegin|40em}} * {{cite book |author-link=Bhagavan Das (yogi) |author=Bhagavan Das |year=1997 |title=It's Here Now (Are You?) |publisher= Broadway |isbn=0-7679-0009-X}} * {{cite book |author=Hanuman Foundation |title=Neem Karoli Baba |url=https://books.google.com/books?id=igsSoAEACAAJ |year=1980 |publisher=Hanuman Foundation}} * {{cite book |editor=Keshav Das |year=2011 |title=Barefoot in the Heart: Remembering Neem Karoli Baba |publisher=Sensitive Skin Books. |isbn=978-0-9839271-2-9}} * {{cite book |author-link=Krishna Das (singer) |author=Krishna Das |year=2010 |title=Chants of a Lifetime: Searching for a Heart of Gold |publisher=Hay House, Inc. |isbn=978-1-4019-2022-7}} * {{cite book|first=Parvati |last=Markus|title=Love Everyone: The Transcendent Wisdom of Neem Karoli Baba and His Devotees | date=October 1996 |publisher=Hanuman Foundation |isbn=1-887474-02-1}} * {{cite book |last=Pande |first=Ravi Prakash |title=Divine Reality: Shri Baba Neem Karoli Baba|publisher=HarperOne|year=2015|isbn=978-0062342997}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=By His Grace: A Devotee's Story |publisher=Hanuman Foundation |isbn=0-9628878-7-0}} * {{cite book |last=Mukerjee |first=Dada |year=2001 |title=The Near and the Dear: Stories Neeb Karori Ji Maharaj |publisher=Shri Kainchi Hanuman Mandir Ashram}} * {{cite book |author=Ram Dass |author-link=Ram Dass |year=1971 |title=[[Be Here Now (book)|Be Here Now]] |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-517-54305-2}} * {{cite book |author=Ram Dass |title=Miracle of Love: Stories about Neem Karoli Baba |publisher=Hanuman Foundation |year=1995 |isbn=1887474005}} * {{cite book |first=Jai Ram |last=Ransom |title=It All Abides in Love: Maharaji Neem Karoli Baba |publisher=Taos Music and Art, Inc. |year=2014 |isbn=9780990718222}} * {{cite book |first=Jaya |last=Prasada |title=Sri Siddhi Ma The Story of Neem Karoli Baba's Spiritual Legacy |publisher=India Penguin|year=2022 |isbn=9780143457831}} {{refend}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Neem Karoli Baba|नीम करोली बाबा}} *{{URL|http://nkbashram.org/|Neem Karoli Baba Ashram, Taos, New Mexico}} *{{URL|https://nkbmeditation.org/|Neem Karoli Baba Meditation Centre, New Delhi}} *{{URL|https://maharajji.love/|Maharaj Ji's Ashram}} *''{{URL|https://www.windfallofgrace.com/|Windfall of Grace}}'' {{DEFAULTSORT: बाबा , नीम करोली}} [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ql3xjoxyg5si0l3dthhks54ihgw8j4e 14 383531 2707595 2026-09-02T14:50:36Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: [[वर्ग:भारतातील राज्यानुसार विभाग]] [[वर्ग:छत्तीसगढ]] 2707595 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:भारतातील राज्यानुसार विभाग]] [[वर्ग:छत्तीसगढ]] 69c4g2rm0lgqs4kqzsxqwnz424io9ef 3 383532 2707596 2026-09-02T14:54:44Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2707596 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sagar Bapu Yadav}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:२४, २ सप्टेंबर २०२६ (IST) cm57a8m3ac8518l791h8o5iha6211vg 0 383533 2707597 2026-09-02T14:55:01Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360697797|Bilaspur division]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2707597 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''बिलासपूर विभाग''' हा भारतीय राज्य [[छत्तीसगढ|छत्तीसगडच्या]] प्रशासकीय विभागांपैकी एक आहे, जो राज्याच्या उत्तर आणि ईशान्य भागात वसलेला आहे. याचे प्रशासन [[बिलासपूर]] येथील मुख्यालयातून चालवले जाते आणि त्यात [[बिलासपूर जिल्हा (छत्तीसगड)|बिलासपूर जिल्ह्यासह]] एकूण ९ जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Chhattisgarh gets three new districts, taking total to 31|date=3 September 2022|work=The Hindu|access-date=14 February 2026}}</ref> [[कोर्बा जिल्हा|कोरबा जिल्ह्यातील]] कोळसा खाणकाम आणि औष्णिक वीज निर्मिती तसेच [[महानदी|महानदी खोऱ्यातील]] कृषी उत्पादनामुळे हा विभाग उत्तर छत्तीसगडमधील प्रमुख आर्थिक क्षेत्रांपैकी एक बनतो.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/korba-power-capital-of-chhattisgarh/articleXXXX.ece|title=Korba: Power capital of Chhattisgarh|work=The Hindu|access-date=14 February 2026}}</ref> या विभागात ८ जिल्हे आहे: * [[बिलासपूर जिल्हा|बिलासपूर]] * [[गौरेला-पेंड्रा-मरवाही जिल्हा|गौरेला-पेंड्रा-मरवाही]] * [[जांजगिर-चांपा जिल्हा|जांजगिर-चांपा]] * [[कोर्बा जिल्हा|कोर्बा]] * [[मुंगेली जिल्हा|मुंगेली]] * [[रायगढ जिल्हा|रायगढ]] * [[सक्ती जिल्हा|सक्ती]] * [[सारंगढ-बिलाईगढ जिल्हा|सारंगढ-बिलाईगढ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] d59zjubhyjysqgazfb2c2d7srrrz7bg 2707598 2707597 2026-09-02T14:55:51Z Dharmadhyaksha 28394 2707598 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''बिलासपूर विभाग''' हा भारतीय राज्य [[छत्तीसगढ|छत्तीसगडच्या]] प्रशासकीय विभागांपैकी एक आहे, जो राज्याच्या उत्तर आणि ईशान्य भागात वसलेला आहे. याचे प्रशासन [[बिलासपूर]] येथील मुख्यालयातून चालवले जाते आणि त्यात [[बिलासपूर जिल्हा (छत्तीसगड)|बिलासपूर जिल्ह्यासह]] एकूण ९ जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Chhattisgarh gets three new districts, taking total to 31|date=3 September 2022|work=The Hindu|access-date=14 February 2026}}</ref> [[कोर्बा जिल्हा|कोरबा जिल्ह्यातील]] कोळसा खाणकाम आणि औष्णिक वीज निर्मिती तसेच [[महानदी|महानदी खोऱ्यातील]] कृषी उत्पादनामुळे हा विभाग उत्तर छत्तीसगडमधील प्रमुख आर्थिक क्षेत्रांपैकी एक बनतो.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/korba-power-capital-of-chhattisgarh/articleXXXX.ece|title=Korba: Power capital of Chhattisgarh|work=The Hindu|access-date=14 February 2026}}</ref> या विभागात ८ जिल्हे आहे: * [[बिलासपूर जिल्हा]] * [[गौरेला-पेंड्रा-मरवाही जिल्हा]] * [[जांजगिर-चांपा जिल्हा]] * [[कोर्बा जिल्हा]] * [[मुंगेली जिल्हा]] * [[रायगढ जिल्हा]] * [[सक्ती जिल्हा]] * [[सारंगढ-बिलाईगढ जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] d01g2m7c8gz1913x3p4sks3d8lzlvrx 0 383534 2707599 2026-09-02T15:01:17Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368978595|Durg division]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2707599 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''दुर्ग विभाग''' हा [[छत्तीसगढ]] या भारतीय राज्याचा एक प्रशासकीय विभाग असून, त्याचे मुख्यालय [[दुर्ग (छत्तीसगढ)|दुर्ग]] शहरात आहे. राज्याच्या मध्य-पश्चिम भागात वसलेले हे एक प्रमुख औद्योगिक आणि शैक्षणिक केंद्र आहे. औद्योगिक स्थलांतरामुळे आलेल्या विविध संस्कृतींच्या मिश्रणामुळे, या विभागात दुर्ग आणि [[भिलाई]] या जुळ्या शहरांना अनेकदा "मिनी इंडिया" म्हणून संबोधले जाते.<ref name="TOI_Bhilai">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/bhilai-population-growth-and-diverse-culture/articleshow/126290143.cms|title=Bhilai: The Mini India of Chhattisgarh|date=January 1, 2026|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> या विभागात ७ जिल्हे आहे:<ref name="Hindu_Districts">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Chhattisgarh's New Administrative Map: Understanding the 33 Districts|date=September 3, 2022|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[बालोद जिल्हा|बालोद]] * [[बेमेतरा जिल्हा|बेमेतरा]] * [[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग]] * [[कबीरधाम जिल्हा|कबीरधाम]] * [[खैरागढ-छुईखदान-गंडई जिल्हा|खैरागढ-छुईखदान-गंडई]] * [[मोहला-मानपूर-अंबागढ चौकी जिल्हा|मोहला-मानपूर-अंबागढ चौकी]] * [[राजनांदगांव जिल्हा|राजनांदगांव]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] 6d4gdrfrpx81gqwuf93t516z6d2zgk9 2707600 2707599 2026-09-02T15:02:03Z Dharmadhyaksha 28394 2707600 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''दुर्ग विभाग''' हा [[छत्तीसगढ]] या भारतीय राज्याचा एक प्रशासकीय विभाग असून, त्याचे मुख्यालय [[दुर्ग (छत्तीसगढ)|दुर्ग]] शहरात आहे. राज्याच्या मध्य-पश्चिम भागात वसलेले हे एक प्रमुख औद्योगिक आणि शैक्षणिक केंद्र आहे. औद्योगिक स्थलांतरामुळे आलेल्या विविध संस्कृतींच्या मिश्रणामुळे, या विभागात दुर्ग आणि [[भिलाई]] या जुळ्या शहरांना अनेकदा "मिनी इंडिया" म्हणून संबोधले जाते.<ref name="TOI_Bhilai">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/bhilai-population-growth-and-diverse-culture/articleshow/126290143.cms|title=Bhilai: The Mini India of Chhattisgarh|date=January 1, 2026|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> या विभागात ७ जिल्हे आहे:<ref name="Hindu_Districts">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Chhattisgarh's New Administrative Map: Understanding the 33 Districts|date=September 3, 2022|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[बालोद जिल्हा]] * [[बेमेतरा जिल्हा]] * [[दुर्ग जिल्हा]] * [[कबीरधाम जिल्हा]] * [[खैरागढ-छुईखदान-गंडई जिल्हा]] * [[मोहला-मानपूर-अंबागढ चौकी जिल्हा]] * [[राजनांदगांव जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] 9hwyy2d6cmkyckb7e5t4codg9denl4m 0 383535 2707601 2026-09-02T15:05:06Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360697811|Raipur division]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2707601 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''रायपूर विभाग''' हा भारतीय राज्य [[छत्तीसगढ|छत्तीसगढचा]] एक प्रशासकीय घटक आहे. राजधानी [[रायपूर]] येथे मुख्यालय असलेले, हे राज्याचे प्रशासकीय, आर्थिक आणि शैक्षणिक प्रमुख केंद्र आहे.<ref name="TOI_Raipur">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/infrastructure-and-growth-updates-2026/articleshow/126172120.cms|title=Raipur: The Evolving Face of Central India|date=December 25, 2025|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> हा विभाग मध्यवर्ती ठिकाणी असून छत्तीसगढच्या दक्षिण आणि उत्तर भागांसाठी प्रवेशद्वार म्हणून काम करतो. ह्या विभागात ५ जिल्हे आहे:<ref name="Hindu_Districts">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Administrative Layout of Chhattisgarh's 33 Districts|date=September 3, 2022|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[बलौदा बाजार जिल्हा]] * [[धमतरी जिल्हा|धमतरी]] * [[गरियाबंद जिल्हा|गरियाबंद]] * [[महासमुंद जिल्हा|महासमुंद]] * [[रायपूर जिल्हा|रायपूर]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] s1jn9k7kjyd7e1ogueo3dr76hzpihx3 2707602 2707601 2026-09-02T15:05:48Z Dharmadhyaksha 28394 2707602 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''रायपूर विभाग''' हा भारतीय राज्य [[छत्तीसगढ|छत्तीसगढचा]] एक प्रशासकीय घटक आहे. राजधानी [[रायपूर]] येथे मुख्यालय असलेले, हे राज्याचे प्रशासकीय, आर्थिक आणि शैक्षणिक प्रमुख केंद्र आहे.<ref name="TOI_Raipur">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/infrastructure-and-growth-updates-2026/articleshow/126172120.cms|title=Raipur: The Evolving Face of Central India|date=December 25, 2025|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> हा विभाग मध्यवर्ती ठिकाणी असून छत्तीसगढच्या दक्षिण आणि उत्तर भागांसाठी प्रवेशद्वार म्हणून काम करतो. ह्या विभागात ५ जिल्हे आहे:<ref name="Hindu_Districts">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/chhattisgarh-gets-three-new-districts-taking-total-to-31/article65842881.ece|title=Administrative Layout of Chhattisgarh's 33 Districts|date=September 3, 2022|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[बलौदा बाजार जिल्हा]] * [[धमतरी जिल्हा]] * [[गरियाबंद जिल्हा]] * [[महासमुंद जिल्हा]] * [[रायपूर जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] qivi4i7dniyg9joef3g1bxiyhk5ay92 0 383536 2707603 2026-09-02T15:16:00Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368801540|Bastar division]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2707603 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''बस्तर विभाग''' हा भारतीय राज्य [[छत्तीसगढ|छत्तीसगढचा]] एक प्रशासकीय विभाग आहे. [[जगदलपूर]] येथे मुख्यालय असलेला हा राज्याचा सर्वात दक्षिणेकडील विभाग असून तो समृद्ध आदिवासी संस्कृती, घनदाट जंगले आणि खनिज संपत्तीसाठी ओळखला जातो.<ref name="TOI_Bastar">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/bastar-tribal-culture-and-economic-updates/articleshow/126172120.cms|title=Bastar: The Cultural Heartland of Chhattisgarh|date=December 25, 2025|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> ह्या विभागत ७ जिल्हे आहे:<ref name="Hindu_Election">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/elections/chhattisgarh-assembly/december-3-2023-updates/article67597720.ece|title=Administrative setups and new developments in Bastar|date=December 3, 2023|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref><ref name="NewsRiveting_History">{{cite news|url=https://newsriveting.com/the-industrial-and-tribal-history-of-bastar/|title=Evolution of Administration in Southern Chhattisgarh|date=January 15, 2026|work=News Riveting|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[बस्तर जिल्हा|बस्तर]] * [[बीजापूर जिल्हा|बीजापूर]] * [[दांतेवाडा जिल्हा|दांतेवाडा]] * [[कांकेर जिल्हा|कांकेर]] * [[कोंडागांव जिल्हा|कोंडागांव]] * [[नारायणपूर जिल्हा|नारायणपूर]] * [[सुकमा जिल्हा|सुकमा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] nn8t8x9nkcnrfb6m15cfs2rlyqtmpwd 2707604 2707603 2026-09-02T15:16:39Z Dharmadhyaksha 28394 2707604 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''बस्तर विभाग''' हा भारतीय राज्य [[छत्तीसगढ|छत्तीसगढचा]] एक प्रशासकीय विभाग आहे. [[जगदलपूर]] येथे मुख्यालय असलेला हा राज्याचा सर्वात दक्षिणेकडील विभाग असून तो समृद्ध आदिवासी संस्कृती, घनदाट जंगले आणि खनिज संपत्तीसाठी ओळखला जातो.<ref name="TOI_Bastar">{{स्रोत बातमी|last=Behera|first=Partha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/bastar-tribal-culture-and-economic-updates/articleshow/126172120.cms|title=Bastar: The Cultural Heartland of Chhattisgarh|date=December 25, 2025|work=The Times of India|access-date=February 14, 2026}}</ref> ह्या विभागत ७ जिल्हे आहे:<ref name="Hindu_Election">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/elections/chhattisgarh-assembly/december-3-2023-updates/article67597720.ece|title=Administrative setups and new developments in Bastar|date=December 3, 2023|work=The Hindu|access-date=February 14, 2026}}</ref><ref name="NewsRiveting_History">{{cite news|url=https://newsriveting.com/the-industrial-and-tribal-history-of-bastar/|title=Evolution of Administration in Southern Chhattisgarh|date=January 15, 2026|work=News Riveting|access-date=February 14, 2026}}</ref> * [[बस्तर जिल्हा]] * [[बीजापूर जिल्हा]] * [[दांतेवाडा जिल्हा]] * [[कांकेर जिल्हा]] * [[कोंडागांव जिल्हा]] * [[नारायणपूर जिल्हा]] * [[सुकमा जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:छत्तीसगढमधील विभाग]] 9n5zx6xfnsvdamxj14abd9wofou4r56 3 383537 2707638 2026-09-02T19:31:06Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2707638 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Shailesh sitram bane}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०१:०१, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST) j1fd00111k3tft012brotapr4pf53qk 3 383538 2707643 2026-09-02T22:43:27Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2707643 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Geetavrat}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०४:१३, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST) mk0au4a95jehp7bjg70yr4kx5w73i8r 3 383539 2707658 2026-09-03T05:16:47Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2707658 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Shubhamprabhune007}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:४६, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST) ofg5wea2vcyfglrldysqq4fck4zz6cv 3 383540 2707676 2026-09-03T06:36:30Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2707676 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=भारत नरसु शिंदे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:०६, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST) s09dvccrrxykabsw21vyalth8metn2y 3 383541 2707700 2026-09-03T11:31:12Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2707700 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=राजेंद्र शिंदे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:०१, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST) cm926zta7l0snbdf0ulgxa31kuu5sx5 0 383542 2707704 2026-09-03T11:38:48Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2707704 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी]] ceqecwxfb7zynjpzch2qs9xplxmywuk 0 383543 2707707 2026-09-03T11:42:10Z अभय नातू 206 मूळ नाव 2707707 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बियॉन्से]] p17u0sbhnmcidcawuy0no931dzp91it 0 383544 2707709 2026-09-03T11:45:00Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2707709 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[थियोडोर रूझवेल्ट]] 6v2y8ea96p4lepy3ehko4uug8l3jmtl 0 383545 2707710 2026-09-03T11:45:46Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2707710 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फ्रांसचा चौदावा लुई]] ow4ug9ybo0ulslwk5a49h1mstr0ml6b