शंकरराव चव्हाण

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>शंकरराव चव्हाण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3191</id>
    <revision>
      <id>2707713</id>
      <parentid>2627302</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45957-11</username>
        <id>186545</id>
      </contributor>
      <origin>2707713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10980" sha1="0s54vwxa44jum0w0uhhvm3lq5fxj3jr" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट मुख्यमंत्री 
| नाव = डॉ.शंकरराव चव्हाण
| चित्र= Shankarrao Chavan 2007 stamp of India.jpg
| चित्र आकारमान= 240px
| क्रम = 
| पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ५वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २१ फेब्रुवारी १९७५  
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे १९७७ 
| राज्यपाल1 = [[अली यावर जंग]]
| मागील1 = [[वसंतराव नाईक]]
| पुढील1 =[[वसंतदादा पाटील]]
|
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १२ मार्च १९८६  
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ जून १९८८ 
| राज्यपाल2 = [[कोना प्रभाकर राव]], [[कासू ब्रह्मानंद रेड्डी| के. ब्रम्हानंद रेड्डी]]
| मागील2 = [[शिवाजीराव निलंगेकर]]
| पुढील2 =[[शरद पवार]]
| चळवळ = [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]]
| संघटना = 
| लेखन =
| पुरस्कार = आचार्य
| स्मारके = यशवंत महाविद्यालय 
| धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]]
| प्रभाव = [[स्वामी रामानंद तीर्थ]]
| प्रभावित = [[अशोकराव चव्हाण]]
| वडील नाव = भाऊराव चव्हाण
| आई नाव = 
| टोपण नाव = हेडमास्तर
| पत्नी नाव = कुसुमताई
| अपत्ये = [[अशोक चव्हाण]]
| स्वाक्षरी चित्र = 
| तळटिपा = 
}}
'''डाॅ.शंकरराव भाऊराव चव्हाण'''(१९२०-२००४) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचे]] चाैथे [[मुख्यमंत्री]] आणि [[भारत सरकार]]चे केंद्रीय मंत्री होते. त्यांचा शेतकरी कुटुंबात [[औरंगाबाद]] जिल्ह्यातील [[पैठण]] येथे जन्म झाला. प्राथमिक शिक्षण पैठण येथे घेऊन पुढे [[उस्मानिया विद्यापीठ|उस्मानिया]] (हैदराबाद) विद्यापीठातून ते बी.ए., एल् .एल्. बी. झाले. 
* १९४५ मध्ये त्यांनी वकिलीची सनद मिळवली, पण [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांच्या सल्ल्याने ते हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात सहभागी झाले.
* [[यवतमाळ]] जिल्ह्यातील [[उमरखेड]] हे गाव त्यांच्या कार्याचे केंद्र होते,
१७ सप्टेंबर १९४८ रोजी [[हैदराबाद]] संस्थान भारतात सामील झाले अन् शंकररावांच्या कर्तृत्वाचे एक पर्व पूर्ण झाले.

१९४८-४९ मध्ये [[नांदेड जिल्हा]] काँग्रेसचे ते सरचिटणीस झाले. १९५२ च्या निवडणुकीत पराभव होऊनही ते खचले नाहीत. त्यांनी नांदेड नगरपालिकेत, सहकारी क्षेत्रात व कामगारवर्गात कार्य केले. नांदेडचे [[नगराध्यक्ष]] (१९५६), नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बॅकेचे अध्यक्ष आणि हैदराबाद राज्य सहकारी बँकेचे संचालक इ. विविध पदे त्यांनी भूषविली. १९५६ मध्ये [[मराठवाडा]] महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला, त्यावेळी शंकररावांना मंत्रिमंडळात उपमंत्रिपद मिळाले. पुढे १९६० मध्ये पाटबंधारे व वीज खात्याचे ते मंत्री झाले आणि नंतर १९७२ पासून [[फेब्रुवारी]] १९७५ पर्यंत ते कृषिमंत्री होते. २१ फेब्रुवारी १९७५ रोजी ते महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले.

== भुषविलेले संवैधानिक पदे ==

# नगराध्यक्ष- नांदेड नगरपालिका 
# उपमंत्री- महाराष्ट्र राज्य 
# संचालक, हैदराबाद राज्य सहकारी बँक
# पाटबंधारे/उर्जा/कृषीमंत्री
# मुख्यमंत्री- दोनवेळा
# संरक्षणमंत्री
# केंद्रीय गृहमंत्री
# संघराज्यीय अर्थमंत्री
# विरोधी पक्षनेते-राज्यसभा
महाराष्ट्रात पाटबंधारे मंत्री म्हणून त्यांनी भरीव कामगिरी केली. 
* [[कृष्णा]]-[[गोदावरी]] पाणीतंटयात त्यांची भूमिका वाखाणण्यासारखी आहे. गोदावरी, [[पूर्णा]] आणि [[मांजरा]] या नदींवरील धरणांमुळे मराठवाडयाचा विकास झाला. 
* [[जायकवाडी धरण]] हे शंकररावजी यांच्याच प्रयत्नांचे मोठे फळ आहे.

== व्यक्तीविशेष ==

* मितभाषी व कर्तव्यदक्ष प्रशासक आणि अभ्यासू वृत्ती हे त्यांचे गुणविशेष. 
कोणताही राजकीय प्रश्न ते समजुतीने सोडवीत. राज्य सरकारी कर्मचाऱ्यांचा मे १९७५ मधील संप ज्या पद्धतीने त्यांनी हाताळला, त्यावरून हे सिद्ध होते.
* ते रामानंदतीर्थ व [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंद श्रॉफ]] यांना राजकीय गुरू मानत.
 फेब्रुवारी २६, इ.स. २००४ रोजी त्यांचे निधन झाले. 
* माजी मुख्यमंत्री [[अशोक चव्हाण]] हे त्यांचे सुपुत्र, तर आमदार [[श्रीजया अशोकराव चव्हाण|श्रीजया]] ही नात होय.

==स्मरणार्थ==

# [[शंकरराव चव्हाण शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय]] व रुग्णालय
# शंकरराव प्रेक्षागृह, विष्णुनगर
# शंकरराव चव्हाण संग्रहालय

==चरित्रग्रंथ==
* महाराष्‍ट्राचे शिल्‍पकार शंकरराव चव्‍हाण 
(लेखक : डॉ.सुरेश सावंत; प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार)

{{क्रम-सुरू}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतराव नाईक]]}}
{{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[फेब्रुवारी २१]], [[इ.स. १९७५]] - [[मे १७]], [[इ.स. १९७७]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[वसंतदादा पाटील]]}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[शिवाजीराव निलंगेकर]]}}
{{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च १२]], [[इ.स. १९८६]] - [[जून २६]], [[इ.स. १९८८]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[शरद पवार]]}}
{{क्रम-शेवट}}

{{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}}

[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय गृहमंत्री]]
[[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]]
[[वर्ग:भारतीय संरक्षणमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष]]
[[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]
[[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:चित्र हवे]]</text>
      <sha1>0s54vwxa44jum0w0uhhvm3lq5fxj3jr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707724</id>
      <parentid>2707713</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45957-11</username>
        <id>186545</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2707724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11071" sha1="s6ogs47yh0etaz7pg5xi4cgsi3rv47o" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट मुख्यमंत्री 
| नाव = डॉ.शंकरराव चव्हाण
| चित्र= Shankarrao Chavan 2007 stamp of India.jpg
| चित्र आकारमान= 240px
| क्रम = 
| पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ५वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २१ फेब्रुवारी १९७५  
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे १९७७ 
| राज्यपाल1 = [[अली यावर जंग]]
| मागील1 = [[वसंतराव नाईक]]
| पुढील1 =[[वसंतदादा पाटील]]
|
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १२ मार्च १९८६  
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ जून १९८८ 
| राज्यपाल2 = [[कोना प्रभाकर राव]], [[कासू ब्रह्मानंद रेड्डी| के. ब्रम्हानंद रेड्डी]]
| मागील2 = [[शिवाजीराव निलंगेकर]]
| पुढील2 =[[शरद पवार]]
| चळवळ = [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]]
| संघटना = 
| लेखन =
| पुरस्कार = आचार्य
| स्मारके = यशवंत महाविद्यालय 
| धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]]
| प्रभाव = [[स्वामी रामानंद तीर्थ]]
| प्रभावित = [[अशोकराव चव्हाण]]
| वडील नाव = भाऊराव चव्हाण
| आई नाव = 
| टोपण नाव = हेडमास्तर
| पत्नी नाव = कुसुमताई
| अपत्ये = [[अशोक चव्हाण]]
| स्वाक्षरी चित्र = 
| तळटिपा = 
}}
'''डाॅ.शंकरराव भाऊराव चव्हाण'''(१९२०-२००४) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचे]] चाैथे [[मुख्यमंत्री]] आणि [[भारत सरकार]]चे केंद्रीय मंत्री होते. त्यांचा शेतकरी कुटुंबात [[औरंगाबाद]] जिल्ह्यातील [[पैठण]] येथे जन्म झाला. प्राथमिक शिक्षण पैठण येथे घेऊन पुढे [[उस्मानिया विद्यापीठ|उस्मानिया]] (हैदराबाद) विद्यापीठातून ते बी.ए., एल् .एल्. बी. झाले. 
* १९४५ मध्ये त्यांनी वकिलीची सनद मिळवली, पण [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांच्या सल्ल्याने ते हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात सहभागी झाले.
* [[यवतमाळ]] जिल्ह्यातील [[उमरखेड]] हे गाव त्यांच्या कार्याचे केंद्र होते, पुढे दिल्ली मार्गे मुंबई असे झाले.
१७ सप्टेंबर १९४८ रोजी [[हैदराबाद]] संस्थान भारतात सामील झाले अन् शंकररावांच्या कर्तृत्वाचे एक पर्व पूर्ण झाले.

१९४८-४९ मध्ये [[नांदेड जिल्हा]] काँग्रेसचे ते सरचिटणीस झाले. १९५२ च्या निवडणुकीत पराभव होऊनही ते खचले नाहीत. त्यांनी नांदेड नगरपालिकेत, सहकारी क्षेत्रात व कामगारवर्गात कार्य केले. नांदेडचे [[नगराध्यक्ष]] (१९५६), नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बॅकेचे अध्यक्ष आणि हैदराबाद राज्य सहकारी बँकेचे संचालक इ. विविध पदे त्यांनी भूषविली. १९५६ मध्ये [[मराठवाडा]] महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला, त्यावेळी शंकररावांना मंत्रिमंडळात उपमंत्रिपद मिळाले. पुढे १९६० मध्ये पाटबंधारे व वीज खात्याचे ते मंत्री झाले आणि नंतर १९७२ पासून [[फेब्रुवारी]] १९७५ पर्यंत ते कृषिमंत्री होते. २१ फेब्रुवारी १९७५ रोजी ते महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले.

== भुषविलेले संवैधानिक पदे ==

# नगराध्यक्ष- नांदेड नगरपालिका 
# उपमंत्री- महाराष्ट्र राज्य 
# संचालक, हैदराबाद राज्य सहकारी बँक
# पाटबंधारे/उर्जा/कृषीमंत्री
# मुख्यमंत्री- दोनवेळा
# संरक्षणमंत्री
# केंद्रीय गृहमंत्री
# संघराज्यीय अर्थमंत्री
# विरोधी पक्षनेते-राज्यसभा
महाराष्ट्रात पाटबंधारे मंत्री म्हणून त्यांनी भरीव कामगिरी केली. 
* [[कृष्णा]]-[[गोदावरी]] पाणीतंटयात त्यांची भूमिका वाखाणण्यासारखी आहे. गोदावरी, [[पूर्णा]] आणि [[मांजरा]] या नदींवरील धरणांमुळे मराठवाडयाचा विकास झाला. 
* [[जायकवाडी धरण]] हे शंकररावजी यांच्याच प्रयत्नांचे मोठे फळ आहे.

== व्यक्तीविशेष ==

* मितभाषी व कर्तव्यदक्ष प्रशासक आणि अभ्यासू वृत्ती हे त्यांचे गुणविशेष. 
कोणताही राजकीय प्रश्न ते समजुतीने सोडवीत. राज्य सरकारी कर्मचाऱ्यांचा मे १९७५ मधील संप ज्या पद्धतीने त्यांनी हाताळला, त्यावरून हे सिद्ध होते.
* ते रामानंदतीर्थ व [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंद श्रॉफ]] यांना राजकीय गुरू मानत.
 फेब्रुवारी २६, इ.स. २००४ रोजी त्यांचे निधन झाले. 
* माजी मुख्यमंत्री [[अशोक चव्हाण]] हे त्यांचे सुपुत्र, तर आमदार [[श्रीजया अशोकराव चव्हाण|श्रीजया]] ही नात होय.

==स्मरणार्थ==

# [[शंकरराव चव्हाण शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय]] व रुग्णालय
# शंकरराव प्रेक्षागृह, विष्णुनगर
# शंकरराव चव्हाण संग्रहालय

==चरित्रग्रंथ==
* महाराष्‍ट्राचे शिल्‍पकार शंकरराव चव्‍हाण 
(लेखक : डॉ.सुरेश सावंत; प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार)

{{क्रम-सुरू}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतराव नाईक]]}}
{{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[फेब्रुवारी २१]], [[इ.स. १९७५]] - [[मे १७]], [[इ.स. १९७७]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[वसंतदादा पाटील]]}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[शिवाजीराव निलंगेकर]]}}
{{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च १२]], [[इ.स. १९८६]] - [[जून २६]], [[इ.स. १९८८]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[शरद पवार]]}}
{{क्रम-शेवट}}

{{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}}

[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय गृहमंत्री]]
[[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]]
[[वर्ग:भारतीय संरक्षणमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष]]
[[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]
[[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:चित्र हवे]]</text>
      <sha1>s6ogs47yh0etaz7pg5xi4cgsi3rv47o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707775</id>
      <parentid>2707724</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45957-11</username>
        <id>186545</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2707775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11063" sha1="0m3pc3b5q9kgklj40h2r3bx5vxrsotc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट मुख्यमंत्री 
| नाव = डॉ.शंकरराव चव्हाण
| चित्र= Shankarrao Chavan 2007 stamp of India.jpg
| चित्र आकारमान= 240px
| क्रम = 
| पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ५वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २१ फेब्रुवारी १९७५  
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे १९७७ 
| राज्यपाल1 = [[अली यावर जंग]]
| मागील1 = [[वसंतराव नाईक]]
| पुढील1 =[[वसंतदादा पाटील]]
|
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १२ मार्च १९८६  
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ जून १९८८ 
| राज्यपाल2 = [[कोना प्रभाकर राव]], [[कासू ब्रह्मानंद रेड्डी| के. ब्रम्हानंद रेड्डी]]
| मागील2 = [[शिवाजीराव निलंगेकर]]
| पुढील2 =[[शरद पवार]]
| चळवळ = [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]]
| संघटना = 
| लेखन =
| पुरस्कार = आचार्य
| स्मारके = यशवंत महाविद्यालय 
| धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]]
| प्रभाव = [[स्वामी रामानंद तीर्थ]]
| प्रभावित = [[अशोकराव चव्हाण]]
| वडील नाव = भाऊराव चव्हाण
| आई नाव = 
| टोपण नाव = हेडमास्तर
| पत्नी नाव = कुसुमताई
| अपत्ये = [[अशोक चव्हाण]]
| स्वाक्षरी चित्र = 
| तळटिपा = 
}}
'''डाॅ.शंकरराव भाऊराव चव्हाण'''(१९२०-२००४) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचे]] ४थे [[मुख्यमंत्री]] आणि [[भारत सरकार]]चे केंद्रीय मंत्री होते. त्यांचा शेतकरी कुटुंबात [[औरंगाबाद]] जिल्ह्यातील [[पैठण]] येथे जन्म झाला. प्राथमिक शिक्षण पैठण येथे घेऊन पुढे [[उस्मानिया विद्यापीठ|उस्मानिया]] (हैदराबाद) विद्यापीठातून ते बी.ए., एल्.एल्.बी. झाले. 
* १९४५ मध्ये त्यांनी वकिलीची सनद मिळवली, पण [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांच्या सल्ल्याने ते हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात सहभागी झाले.
* [[यवतमाळ]] जिल्ह्यातील [[उमरखेड]] हे गाव त्यांच्या कार्याचे केंद्र होते, पुढे दिल्ली मार्गे मुंबई असे झाले.
१७ सप्टेंबर १९४८ रोजी [[हैदराबाद]] संस्थान भारतात सामील झाले अन् शंकररावांच्या कर्तृत्वाचे एक पर्व पूर्ण झाले.

१९४८-४९ मध्ये [[नांदेड जिल्हा]] काँग्रेसचे ते सरचिटणीस झाले. १९५२ च्या निवडणुकीत पराभव होऊनही ते खचले नाहीत. त्यांनी नांदेड नगरपालिकेत, सहकारी क्षेत्रात व कामगारवर्गात कार्य केले. नांदेडचे [[नगराध्यक्ष]] (१९५६), नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बॅकेचे अध्यक्ष आणि हैदराबाद राज्य सहकारी बँकेचे संचालक इ. विविध पदे त्यांनी भूषविली. १९५६ मध्ये [[मराठवाडा]] महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला, त्यावेळी शंकररावांना मंत्रिमंडळात उपमंत्रीपद मिळाले. पुढे १९६० मध्ये पाटबंधारे व वीज खात्याचे ते मंत्री झाले आणि नंतर १९७२ पासून [[फेब्रुवारी]] १९७५ पर्यंत ते कृषिमंत्री होते. २१ फेब्रुवारी १९७५ रोजी ते महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले.

== भुषविलेले संवैधानिक पदे ==

# नगराध्यक्ष- नांदेड नगरपालिका 
# उपमंत्री- महाराष्ट्र राज्य 
# संचालक, हैदराबाद राज्य सहकारी बँक
# पाटबंधारे/उर्जा/कृषीमंत्री
# मुख्यमंत्री- दोनवेळा
# संरक्षणमंत्री
# केंद्रीय गृहमंत्री
# संघराज्यीय अर्थमंत्री
# विरोधी पक्षनेते-राज्यसभा
महाराष्ट्रात पाटबंधारे मंत्री म्हणून त्यांनी भरीव कामगिरी केली. 
* [[कृष्णा]]-[[गोदावरी]] पाणीतंटयात त्यांची भूमिका वाखाणण्यासारखी आहे. गोदावरी, [[पूर्णा]] आणि [[मांजरा]] या नदींवरील धरणांमुळे मराठवाडयाचा विकास झाला. 
* [[जायकवाडी धरण]] हे शंकररावजी यांच्याच प्रयत्नांचे मोठे फळ आहे.

== व्यक्तीविशेष ==

* मितभाषी व कर्तव्यदक्ष प्रशासक आणि अभ्यासू वृत्ती हे त्यांचे गुणविशेष. 
कोणताही राजकीय प्रश्न ते समजुतीने सोडवीत. राज्य सरकारी कर्मचाऱ्यांचा मे १९७५ मधील संप ज्या पद्धतीने त्यांनी हाताळला, त्यावरून हे सिद्ध होते.
* ते रामानंदतीर्थ व [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंद श्रॉफ]] यांना राजकीय गुरू मानत.
 फेब्रुवारी २६, इ.स. २००४ रोजी त्यांचे निधन झाले. 
* माजी मुख्यमंत्री [[अशोक चव्हाण]] हे त्यांचे सुपुत्र, तर आमदार [[श्रीजया अशोकराव चव्हाण|श्रीजया]] ही नात होय.

==स्मरणार्थ==

# [[शंकरराव चव्हाण शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय]] व रुग्णालय
# शंकरराव प्रेक्षागृह, विष्णुनगर
# शंकरराव चव्हाण संग्रहालय

==चरित्रग्रंथ==
* महाराष्‍ट्राचे शिल्‍पकार शंकरराव चव्‍हाण 
(लेखक : डॉ.सुरेश सावंत; प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार)

{{क्रम-सुरू}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[वसंतराव नाईक]]}}
{{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[फेब्रुवारी २१]], [[इ.स. १९७५]] - [[मे १७]], [[इ.स. १९७७]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[वसंतदादा पाटील]]}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[शिवाजीराव निलंगेकर]]}}
{{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मार्च १२]], [[इ.स. १९८६]] - [[जून २६]], [[इ.स. १९८८]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[शरद पवार]]}}
{{क्रम-शेवट}}

{{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}}

[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय गृहमंत्री]]
[[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]]
[[वर्ग:भारतीय संरक्षणमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष]]
[[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म|चव्हाण, शंकरराव]]
[[वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]
[[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:चित्र हवे]]</text>
      <sha1>0m3pc3b5q9kgklj40h2r3bx5vxrsotc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उम अल-कुवैन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5043</id>
    <revision>
      <id>2707774</id>
      <parentid>2705619</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15115" sha1="r94pa0ty1ico8956zf884exp4km1mxt" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
[[चित्र:Flag of Umm al-Qaiwain.svg|इवलेसे|उम अल-कुवैनचा ध्वज]]
[[चित्र:Ae uaq-escudo.png|इवलेसे|उम अल-कुवैनचे राजचिन्ह]]
[[चित्र:Umm Al Quwain Fort today.jpg|इवलेसे|उम अल-कुवैन किल्ला]]

'''उम अल-कुवैन''' (अरबी: أمّ القيوين) हे [[संयुक्त अरब अमिराती]]तील सात अमिरातींपैकी एक असलेले प्रमुख शहर आणि [[उम अल-कुवैन (अमिरात)|उम अल-कुवैन अमिरातीची]] राजधानी आहे.&lt;ref name=&quot;eb-uaq&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=उम अल-कुवैन |encyclopedia=[[एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |url=https://www.britannica.com/place/Umm-al-Qaywayn-emirate-United-Arab-Emirates |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt; हे शहर [[फारसचे आखात|फारसच्या आखाताच्या]] किनाऱ्यावर वसलेले असून [[दुबई]] आणि [[रास अल-खैमा]] या अमिरातींच्या दरम्यान स्थित आहे.

उम अल-कुवैन हे नाव अरबी भाषेतील 'उम अल-कुवतन' या शब्दावरून आले आहे, ज्याचा शाब्दिक अर्थ 'दोन शक्तींची आई' असा होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=उम अल-कुवैन इतिहास |url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-seven-emirates/umm-al-quwain |publisher=संयुक्त अरब अमिराती सरकार |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt; हे शहर तिथल्या शांत जीवनशैली, ऐतिहासिक वास्तू, अमिराती संस्कृती आणि नैसर्गिक समृद्धीसाठी ओळखले जाते. संयुक्त अरब अमिरातीतील इतर शहरांच्या तुलनेत येथे आधुनिकता आणि पारंपारिक अरबी जीवनशैलीचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो.

== इतिहास ==
उम अल-कुवैन शहराला मोठा आणि समृद्ध इतिहास लाभला आहे. या प्रदेशातील मानवी वस्तीचे पुरावे अगदी [[पाषाण युग|पाषाण युगापासून]] सापडतात.&lt;ref name=&quot;mhalss-uaq&quot;&gt;{{cite web |title=संयुक्त अरब अमिराती आणि घटक राज्ये |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; शहराची आधुनिक इतिहास परिषद १७६८ मध्ये सुरू झाली, जेव्हा अल मुअल्ला राजघराण्याचे पूर्वज शेख माजिद अल मुअल्ला यांनी येथे स्वतंत्र राजवटीची पायाभरणी केली.

१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला उम अल-कुवैन हे फारसच्या आखातातील एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आणि मच्छीमार बंदर म्हणून उदयास आले. १८२० मध्ये ब्रिटिशांशी झालेल्या कराराद्वारे हे शहर ब्रिटिश संरक्षणाखाली आले. [[२ डिसेंबर]] [[इ.स. १९७१|१९७१]] रोजी संयुक्त अरब अमिरातीच्या स्थापनेत उम अल-कुवैन अमिरात सामील झाली आणि उम अल-कुवैन शहर या अमिरातीची अधिकृत राजधानी बनले.&lt;ref name=&quot;eb-uaq&quot; /&gt;

== भूगोल आणि हवामान ==
हे शहर एका [[द्वीपकल्प|द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे जे फारसच्या आखातात पसरलेले आहे. शहराच्या एका बाजूला समुद्र आणि दुसऱ्या बाजूला मुख्य भूप्रदेश आहे. शहराच्या सागरी किनाऱ्यावर अनेक नैसर्गिक खाड्या, [[खारफुटी]]ची जंगले आणि लहान बेटे आहेत.

* '''हवामान:''' शहराचे हवामान [[उष्णकटिबंधीय]] वाळवंटी स्वरूपाचे आहे. 
* '''उन्हाळा:''' [[मे]] ते [[सप्टेंबर]] दरम्यान अत्यंत उष्ण आणि दमट हवामान असते, जिथे तापमान ४५ अंश सेल्सिअसच्या वर जाते.
* '''हिवाळा:''' [[नोव्हेंबर]] ते [[मार्च]] या काळात अतिशय आल्हाददायक हवामान असते, ज्या वेळी तापमान १५ ते २५ अंश सेल्सिअसदरम्यान राहते. या काळात [[पर्यटन]] मोठ्या प्रमाणावर चालते.&lt;ref name=&quot;eb-uaq&quot; /&gt;

== लोकसंख्या आणि संस्कृती ==

संयुक्त अरब अमिरातीतील सर्वात कमी लोकसंख्या असलेल्या शहरांपैकी उम अल-कुवैन हे एक आहे. शहराची संस्कृती ही पारंपारिक अरबी, [[इस्लाम धर्म|इस्लामिक]] आणि आखाती परंपरेवर आधारित आहे. 

स्थानिक नागरिकांव्यतिरिक्त येथे [[भारत]], [[पाकिस्तान]], [[बांगलादेश]] आणि [[फिलिपिन्स]] या देशांतून आलेले परदेशी नागरिक मोठ्या संख्येने राहतात. अरबी ही शहराची अधिकृत भाषा आहे, तर इंग्रजी आणि हिंदी/उर्दू भाषांचा वापर व्यापारात मोठ्या प्रमाणावर होतो.&lt;ref name=&quot;mhalss-uaq&quot; /&gt;

== अर्थव्यवस्था ==

इतर अमिरातींच्या (उदा. [[अबू धाबी]] किंवा [[दुबई]]) तुलनेत उम अल-कुवैनची अर्थव्यवस्था खनिज तेलावर फारशी आधारित नाही. शहराच्या अर्थव्यवस्थेचे मुख्य आधारस्तंभ खालीलप्रमाणे आहेत:

* '''मासेमारी आणि शेती:''' ऐतिहासिक काळापासून [[मासेमारी]] आणि मोती गोळा करणे हा येथील मुख्य उद्योग राहिला आहे. आजही हे शहर अमिरातीमधील ताज्या माशांचा मोठा पुरवठादार आहे.
* '''पर्यटन:''' शहराचे शांत किनारे, ऐतिहासिक किल्ले आणि जल उद्यान पर्यटकांना आकर्षित करतात.
* '''उद्योग आणि व्यापार:''' उम अल-कुवैन मुक्त व्यापार क्षेत्रामुळे येथे अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्या आणि लघु उद्योग स्थापन झाले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=मुक्त व्यापार क्षेत्र |url=https://www.uaqftz.com/ |publisher=उम अल-कुवैन मुक्त व्यापार क्षेत्र प्राधिकृत संस्था |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;
* '''बांधकाम:''' शहरात मोठ्या प्रमाणात गृहनिर्माण प्रकल्प आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होत आहे.

== पर्यटन आणि प्रमुख आकर्षणे ==

उम अल-कुवैन हे पर्यटनासाठी अत्यंत लोकप्रिय ठिकाण मानले जाते. शहरात अनेक ऐतिहासिक आणि आधुनिक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत:

* '''उम अल-कुवैन किल्ला:''' हा किल्ला अल मुअल्ला राजघराण्याचे मुख्यालय आणि शहराचे रक्षण करणारा मुख्य किल्ला होता. आता याचे रूपांतर एका राष्ट्रीय संग्रहालयात करण्यात आले असून येथे प्राचीन शस्त्रे, भांडी आणि ऐतिहासिक वस्तूंचे प्रदर्शन आहे.&lt;ref name=&quot;mhalss-uaq&quot; /&gt;
* '''ड्रीमलँड ॲक्वा पार्क:''' हे संयुक्त अरब अमिरातीतील सर्वात मोठ्या आणि जुन्या जल उद्यानांपैकी एक आहे. हे कौटुंबिक मनोरंजनाचे प्रमुख केंद्र आहे.
* '''अल सिन्निया बेट:''' हे बेट शहराच्या किनाऱ्याजवळ स्थित असून खारफुटीच्या जंगलांनी वेढलेले आहे. येथे अनेक दुर्मिळ पक्षी, सांबार आणि सागरी जीव पाहायला मिळतात. निसर्गप्रेमींसाठी हे प्रमुख आकर्षण आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=अल सिन्निया बेट |url=https://www.thenationalnews.com/ |work=[[द नॅशनल]] |date=१५ जानेवारी २०२१ |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;
* '''उम अल-कुवैन मरीन क्लब:''' येथे जलक्रीडा आणि नौकाविहारासारखे विविध क्रीडा प्रकार खेळले जातात.
* '''बोट बांधणी कारखाना:''' येथे पारंपारिक अरबी लाकडी बोटी (धो) बनवण्याची कला आजही जतन केली गेली आहे.

== वाहतूक व्यवस्था ==
उम अल-कुवैन शहर अमिरातीतील इतर प्रमुख शहरांशी महामार्गांनी जोडलेले आहे. 

* '''महामार्ग:''' शेख मोहम्मद बिन झायेद मार्ग (ई३११) आणि अल इत्तिहाद मार्ग (ई११) हे महामार्ग शहराला दुबई, [[शारजा]] आणि रास अल-खैमाशी जोडतात.
* '''विमानतळ:''' शहरात स्वतःचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नाही, परंतु [[शारजा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] आणि [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] शहरापासून अवघ्या ३० ते ४५ मिनिटांच्या अंतरावर आहेत.
* '''सार्वजनिक वाहतूक:''' शहरात मुख्यत्वे टॅक्सी आणि आंतर-शहर बस सेवेचा वापर केला जातो.

== शिक्षण आणि आरोग्य ==
शहरात स्थानिक आणि परदेशी रहिवाशांसाठी अनेक प्राथमिक, माध्यमिक शाळा आणि उच्च शिक्षण संस्था उपलब्ध आहेत. [[उम अल-कुवैन विद्यापीठ]] ही येथील प्रमुख उच्च शिक्षण संस्था आहे.

आरोग्य सेवेच्या बाबतीत शहरात आधुनिक सरकारी आणि खाजगी रुग्णालये आहेत. 'शेख खलिफा सर्वसाधारण रुग्णालय' हे शहरात प्रगत वैद्यकीय सुविधा पुरवणारे मुख्य रुग्णालय आहे.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.uaq.ae/ उम अल-कुवैन सरकारचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418230727/http://www.uaq.ae/ |date=2009-04-18 }}

{{संयुक्त अरब अमीरातींची यादी}}

[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील शहरे]]
[[वर्ग:उम अल-कुवैन]]</text>
      <sha1>r94pa0ty1ico8956zf884exp4km1mxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कामसूत्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5140</id>
    <revision>
      <id>2707789</id>
      <parentid>2443169</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4010" sha1="k9c7ok22b8535q1i4lzhhe3cm6uhedp" xml:space="preserve">[[महर्षी वात्सायन]] यांनी स्त्री-पुरुषांमधील लैंगिक व इतर संबंधावर लिहिलेला कामसूत्र हा एक प्राचीन ग्रंथ आहे. माणसाच्या [[कामजीवन]]ावर लिहिलेला हा ग्रंथ जगभर प्रसिद्ध आहे. वात्सायनांनी या विषयाच्या संदर्भात विचारात घेण्यासारख्या विविध बाबींचा ऊहापोह या ग्रंथात केला आहे. त्यांनी [[गुप्त साम्राज्य]]ाच्या काळात हा ग्रंथ लिहिला.

== भाषांतरे ==
ब्रिटिश संशोधक व भाषांतरकार सर [[रिचर्ड बर्टन]] यांनी १८५५- १८६० मधील भारतातील वास्तव्यात या ग्रंथाचा अभ्यास केला व नंतर १८७० च्या दशकात त्यांनी या ग्रंथाचे इंग्रजी भाषांतर प्रकाशित करून हा ग्रंथ संपूर्ण जगात प्रसिद्ध केला.

== मराठीत ==
कथाकार [[दि.बा. मोकाशी]] (१९१५-१९८१) यांची १९७८ मध्ये ‘वात्स्यायन’ ही चरित्रात्मक कादंबरी प्रकाशित झाली. अतिशय रोचक व उद्बोधक अशी कादंबरी असूनही तिची दखल घेतली गेली नाही. अलीकडच्या काळातील नैतिक-अनैतिक या वादात सापडलेल्या समाजाला वैचारिक दिशा देणारी हे अभिजात साहित्य आहे. [[दि.बा. मोकाशी]] यांची कन्या ज्योती कानिटकर यांनी या पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर -कामसूत्रकार वात्सायन- जानेवारी २०१४ मध्ये अमेझॉनवर टाकले आहे.&lt;ref&gt;http://www.amazon.co.uk/s/ref=nb_sb_noss?url=search-alias%3Daps&amp;field-keywords=VATSYAYAN+The+Man...who+wrote+the+Kamasutra&lt;/ref&gt; त्यांच्या २०१५ या जन्मशताब्दी वर्षानिमित्त अनेक कार्यक्रमांमधून साहित्याचा आढावा घेण्यात आला.&lt;ref&gt;http://www.loksatta.com/lekha-news/article-on-d-b-mokashi-1162360/&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कामजीवन]]
* [[रतिरहस्य]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/ind/aind/klskt/kamasutr/kamas.htm संस्कृतमध्ये कामसूत्र (टायटस प्रकल्प)]
* [http://www.sacred-texts.com/sex/kama/index.htm सर रिचर्ड बर्टन यांचे इंग्रजी भाषांतर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026120815/http://www.sacred-texts.com/sex/kama/index.htm |date=2011-10-26 }}
* [http://sekspozi.hit.bg/ दृकश्राव्य कामसूत्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105162012/http://sekspozi.hit.bg/ |date=2006-11-05 }}

[[वर्ग:लैंगिकता]]
[[वर्ग:लैंगिक शिक्षण]]</text>
      <sha1>k9c7ok22b8535q1i4lzhhe3cm6uhedp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अहिल्यानगर जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6703</id>
    <revision>
      <id>2707752</id>
      <parentid>2706497</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82242" sha1="n72is2y69czpdhss88frv3kd2yhfmf7" xml:space="preserve">{{बदल}}
'''अहिल्यानगर जिल्हा''' हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्यात सर्वाधिक साखर कारखाने आहेत. प्रवरानगर येथे आशिया खंडातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन झाला होता. [[शिर्डी]] येथील साईबाबा मंदिर याच जिल्ह्यातील [[राहाता तालुका]] यात आहे आणि प्रसिद्ध देवस्थान [[शनि शिंगणापूर]] आणि [[देवगड (नेवासा)|देवगड]] देवस्थान या जिल्ह्यातील [[नेवासा तालुका|नेवासा तालुक्यात]] आहे. 

{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव = अहिल्यानगर जिल्हा
| स्थानिक_नाव = नगर जिल्हा
|चित्र_नकाशा = Ahmednagar_in_Maharashtra_(India).svg
|अक्षांश- रेखांश =  
|राज्याचे_नाव		= महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव		= [[नाशिक]]
|मुख्यालयाचे_नाव		= [[अहिल्यानगर]]
|तालुक्यांची_नावे		= १. [[अकोले तालुका|अकोले]] २. [[कर्जत तालुका|कर्जत]] ३. [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ४. [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ५. [[नगर तालुका|नगर]] ६. [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ७. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ८. [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ९. [[राहाता तालुका|राहाता]] १०. [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ११. [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] १२. [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] १३. [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] १४. [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी		= १७,४१३
|लोकसंख्या_एकूण		= ४५,४३,०८०
|जनगणना_वर्ष		= २०११
|लोकसंख्या_घनता		= २६०
|शहरी_लोकसंख्या		= १७.६७%
|साक्षरता_दर		= ८०.२२%
|लिंग_गुणोत्तर		= ९३९
|प्रमुख_शहरे		= [[अहिल्यानगर]], [[श्रीरामपूर]], [[शिर्डी]], [[संगमनेर]] [[श्रीगोंदा]]
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव		= डॉ. पंकज आशिया
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे	= १.[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] &lt;br /&gt; २.[[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] 
|खासदारांची_नावे		= १. [[निलेश लंके]]&lt;br /&gt; २. [[भाऊसाहेब वाकचौरे]]
|पर्जन्यमान_मिमी		= ५०१.८
|संकेतस्थळ			= https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in
|वाहन_नोंदणी=महा-१६, महा-१७
|पालकमंत्री=[[राधाकृष्ण विखे पाटील]]}}

== नामांतर ==
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर
| पदवी = 
| चित्र = Ahilya Bai Holkar.jpg
| चित्र_शीर्षक = महाराणी पुण्यश्लोक  अहिल्यादेवी  होळकर
|}}


महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने १३ मार्च २०२४ रोजी १८ व्या शतकातील [[अहिल्यादेवी होळकर|मराठा राणी अहिल्यादेवी होळकर]] यांच्या नावावरून अहमदनगर जिल्ह्याचे 'अहिल्यानगर' असे नामकरण करण्यास औपचारिक मान्यता दिली. त्यानंतर 
भारत सरकार ने नाव बदलण्याचे सर्व निकष पूर्ण करून दिनांंक ४ ऑक्टोबर २०२४, अन्वयेे “अहमदनगर” शहराचेे नाव बदलून ते “अहिल्यानगर” असेे केले आणि त्यानंतर महाराष्ट्र सरकार ने लगेच चार दिवसात राजपत्र काढून दिनांक ८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी  जिल्हा, तालुका, उपविभाग आणि गाव यांचे नाव बदलून अहिल्यानगर असे केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in|title=Ahilyanagar District website|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/ahmednagar-officially-renamed-ahilyanagar-a-tribute-to-warrior-queen-ahilyabai-holkar/articleshow/114095693.cms|title=Times of india|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक स्थान ==
[[अहिल्यानगर]] जिल्हा [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या पश्चिम भागात आहे. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १७,४१२ किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; असून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. या जिल्ह्याच्या उत्तरेस [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] व [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], पूर्वेस [[बीड जिल्हा|बीड]], दक्षिणेस [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] व [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] आणि पश्चिमेस [[पुणे जिल्हा|पुणे]] व [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] हे जिल्हे आहेत. [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याला मराठवाड्याचे प्रवेशद्वार म्हणून देखील ओळखले जाते.

[[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] डोंगराळ भागात [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा]] येथे [[प्रवरा नदी]]वर १९२६ मध्ये धरण बांधण्यात आले आहे. भारतातील जुन्या धरणांत याचा समावेश केला जातो/आहे. [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदीवर]] जिल्ह्यातील सर्वांत मोठे धरण [[राहुरी तालुका|राहुरी]] तालुक्यात बांधण्यात आले आहे. या प्रकल्पातून [[अहिल्यानगर]] शहराला पाणी पुरवठा केला जातो. येथील जलाशयास [[मुळा धरण|ज्ञानेश्वरसागर]] असे म्हणले जाते. [[अहिल्यानगर]] सिंचनात प्रामुख्याने विहिरींचा वाटा जास्त आहे. भौगोलिक दृष्ट्या या जिल्ह्याची तीन भागात विभागणी होते-
* पश्चिमेकडील डोंगराळ प्रदेश
[[अकोले तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका]] यांचा यात समावेश होतो. अजोबा, बाळेश्वर आणि [[हरिश्चंद्रगड]] यांसोबत अनेक शिखरे याच भागात आहेत. [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]], जे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, १६४६ मीटर याच भागात आहे.
* मध्य भागातील पठारी प्रदेश
[[पारनेर तालुका]] आणि [[नगर तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्याचा]], [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा तालुक्याचा]] व [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत तालुक्याचा]] काही भर यात मोडतो.
* उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील पठारी प्रदेश
यात [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]], [[राहाता तालुका|राहाता]], [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]], [[राहुरी तालुका|राहुरी]], [[नेवासा तालुका| नेवासा]], [[शेवगाव तालुका|शेवगाव तालुक्याचा]] उत्तरेकडील प्रभाग येतो. या भागात [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदी]], [[प्रवरा नदी|प्रवरा]], [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[सीना नदी|सीना]] नद्यांचे खोरे येते.

जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील भागात प्रामुख्याने [[अकोले तालुका|अकोले]] व [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] तालुक्यांमध्ये [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] डोंगररांगा पसरलेल्या आहेत ज्या हरिश्चंद्राच्या डोंगररांगा म्हणून ओळखल्या जातात. महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच शिखर [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]] याच डोंगररांगांमध्ये [[अकोले तालुका|अकोले]] तालुक्यात आहे. जिल्ह्याचा मध्य भाग हा बाळेश्वराचे पठार या नावाने संबोधला जातो. उत्तरेकडे [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नदीचे खोरे आहे तर दक्षिण भाग हा [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा]] व [[सीना नदी|सीना]] या नद्यांचे खोरे म्हणून ओळखला जातो.

[[गोदावरी]], [[भीमा]], [[सीना नदी|सीना]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा]] व [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] या [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या असून [[आढळा नदी|आढळा]], [[घोड नदी|घोड]], कुकडी या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. बहुतांशी नद्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात. [[गोदावरी]] या महाराष्ट्रातील प्रमुख नदीची जिल्ह्यातील लांबी सुमारे १५० कि.मी. आहे. [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नद्यांचा संगम [[नेवासे तालुका|नेवासे]] तालुक्यात प्रवरासंगम येथे होतो.

==हवामान==
[[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याचे हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे. पश्चिमेकडील डोंगराळ भागात हवामान थंड आहे. जिल्ह्यात रोजच्या कमाल व किमान तापमानातील तफावत पाहता ती लक्षणीयरित्या जास्त असल्याचे आढळते. जिल्ह्यात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पाऊस कमी कमी होत जातो. प्रामुख्याने जिल्ह्याचा पूर्वेकडील भाग अवर्षणग्रस्त आहे.

== दळणवळण ==
[[नाशिक-पुणे राष्ट्रीय महामार्ग]] (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६०) हा जिल्ह्यातील [[संगमनेर तालुका|संंगमनेर]] तालुक्यातून जातो. निर्मल - कल्याण (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२) हा महामार्ग जिल्ह्यातून जाणारा महत्त्वाचा रस्ता आहे. महाराष्ट्रात सर्वप्रथम (१९४८ मध्ये) महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाची (एस.टी.) बस धावली ती [[अहिल्यानगर]]- [[पुणे]] या मार्गावर. [[अहमदनगर रेल्वे स्थानक|अहिल्यानगर रेल्वे स्थानक]] हे [[दौंड]] - [[मनमाड]] रेल्वेमार्गावरील स्थानक आहे. १९७ कि.मी.चा रेल्वे (ब्रॉडगेज) मार्ग जिल्ह्यात असून [[अहिल्यानगर]] - [[बीड]] - [[परळी]] आणि पुणतांबा- [[शिर्डी]] हेे इतर रेल्वे मार्ग आहेत. [[संगमनेर|संंगमनेरहून]] [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा धरणाकडे]] जाताना लागणारा [[विठे|विठे घाट]] व संगमनेरहून पुण्याकडे जाताना लागणारा चंदनापुरी घाट हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे घाट आहेत.

== शिक्षण ==
===विद्यापीठ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 विद्यापीठाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|-
|१||महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ||[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://mpkv.ac.in/
|-
|२||संजीवनी विद्यापीठ||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://www.sanjivani.edu.in/
|}

===अभियांत्रिकी महाविद्यालये===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|-
|१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील अभियांत्रिकी महाविद्यालय अहिल्यानगर ||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.enggnagar.com
|-
|२||विश्वभारती अकादमीचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||सारोळा बद्दी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacoea.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250330062328/https://vacoea.com/ |date=2025-03-30 }}
|-
|३||श्री. छत्रपती शिवाजी महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय||नेप्ती,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.scoea.org
|-
|४||आडसूळ टेक्निकल कॅम्पस||चास,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sgvssatc.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617172151/https://sgvssatc.com/ |date=2025-06-17 }}
|-
|५||प्रवरा ग्रामीण अभियांत्रिकी महाविद्यालय||लोणी, [[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravaraengg.org.in
|-
|६||राजीव गांधी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.rgcoe.org
|-
|७||अमृतवाहिनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.avcoe.org
|-
|८||विद्या निकेतन अभियांत्रिकी महाविद्यालय||बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250618112259/https://vidyaniketanglobal.com/ |date=2025-06-18 }}
|-
|९ || श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि तंत्रज्ञान ||माळवाडी,बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||
|-
|१० ||संजीवनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय|| [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ||https://sanjivanicoe.org.in{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|११ ||परिक्रमा अभियांत्रिकी महाविद्यालय||काष्टी,[[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ||https://parikramaengineering.com
|-
|१२||समाजभूषण एकनाथराव ढाकणे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||राक्षी,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ||https://www.dhakanecoe.co.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250805072349/https://www.dhakanecoe.co.in/ |date=2025-08-05 }}
|-
|१३ ||अशोक इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि टेक्नॉलजी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर  तालुका|श्रीरामपूर]] ||http://ashokengg.co.in/
|}

===वैद्यकीय महाविद्यालय===
====MBBS-बॅचलर ऑफ मेडिसिन अँड बॅचलर ऑफ सर्जरी====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव   !!  	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|- 
|१|| पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय|| MBBS|| [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://pahgmcahilyanagar.org/
|-
|२ || डॉ. विठलराव विखे पाटील फाऊंडेशनचे मेडिकल कॉलेज|| MBBS||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vimsmch.edu.in/
|-
|३ || प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल मेडिकल कॉलेज||MBBS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/
|}

====BDS – बॅचलर ऑफ डेंटल सर्जरी====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव   !!  	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|- 
|१ ||यशवंतराव चव्हाण मेमोरियल मेडिकल अँड रूरल डेव्हलपमेंट फाऊंडेशनचे डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||वडगाव गुप्ता रोड, [[अहिल्यानगर]]||https://yashdental.org/
|-
|२||प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल डेंटल कॉलेज||BDS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/
|-
|३||एस.एम.बी.टी. डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||घुलेवाडी, अमृतनगर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://dcs.smbt.edu.in/
|}
====BAMS – बॅचलर ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिन अँड सर्जरी====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव   !!  	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|- 
|१ ||गंगाधरशास्त्री गुणे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||विश्रामबाग, माळीवडा [[अहिल्यानगर]]||http://guneayurvedahmednagar.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260726200708/http://guneayurvedahmednagar.org/ |date=2026-07-26 }}
|-
|२  ||डॉ. एन. जे. पॉलबुधे आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर|| BAMS||नारायणडोह, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर ]]||http://ayurved.sspmonline.org/
|-
|३  || शिवाजीराव पवार आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://www.spamcrc.in/
|-
|४ ||पी. व्ही. बेल्हेकर आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS||भानसहिवरे,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://pvbcoayurved.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727180552/https://pvbcoayurved.com/ |date=2026-07-27 }}
|-
|५||प्रवरा रूरल आयुर्वेद कॉलेज||BAMS	||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/
|-
|६||डॉ. विखे पाटील मेमोरियल आयुर्वेदिक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर||BAMS	||चंद्रपूर,लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://pirensayurved.in/
|-
|७||श्री विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS	||शिवाजीनगर, राहुरी फॅक्टरी, [[राहुरी तालुका|राहुरी ]]||
|-
|८||सिद्धकला आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS	||पिंपरणे रोड, संगमनेर खुर्द[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://siddhakala.com/
|-
|९||अश्विन रूरल आयुर्वेद कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS	||मंची हिल, आश्वी बुद्रुक[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.arac.co.in/
|-
|१०||डॉ. भानुदास ढेरे कॉलेज ऑफ आयुर्वेद||BAMS	||कऱ्हे, निमोण,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.drdereayurvedcollege.com/
|-
|११|| रुख्मिणी आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज||BAMS	||वेल्हाळे, राजापूर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||
|-
|१२||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS	||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bams.rjsgi.com/
|-
|१३||संजीवनी कॉलेज ऑफ आयुर्वेद आणि रिसर्च सेंटर||BAMS	||खिर्डी गणेश, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivaniayurveda.org.in/
|-
|१४||सौ. सुरेखाताई प्रकाश कोल्हे आयुर्वेद कॉलेज आणि रिसर्च सेंटरर||BAMS	||कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sspkayukolpewadi.com/
|-
|१५||प्रवरा मेडिकल ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||आखेगाव रोड, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव ]]||https://www.ayurvedpravara.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260728183635/https://www.ayurvedpravara.com/ |date=2026-07-28 }}
|-
|१६||मातोश्री आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||कर्जुले  हर्या, [[पारनेर तालुका|पारनेर ]]||https://macharc.org.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250409034656/https://macharc.org.in/ |date=2025-04-09 }}
|-
|}
====BHMS – बॅचलर ऑफ होमिओपॅथिक मेडिसिन अँड सर्जरी====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव   !!  	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|- 
|१  || अहमदनगर होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल|| BHMS||सावेडी, [[अहिल्यानगर]]||https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727043421/https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ |date=2026-07-27 }}
|-
|२  || काकासाहेब म्हस्के होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज||BHMS||नागापूर, [[अहिल्यानगर]]||https://kmhmc.org.in/
|-
|३ ||अटल बिहारी वाजपेयी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||जळके-खडके,देवगड फाटा ,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://atalbiharivajpayeehmc.com/
|-
|४ ||वाणी पाटील होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गणेगाव, गुहा, [[राहुरी तालुका|राहुरी]]||
|-
|५||शरदचंद्रजी पवार होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||
|-
|६||एम.एच.एफ. होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गुंजाळवाडी, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://drsgihmc.org/{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|७||वामनराव इथापे होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS|| [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.vihmc.org/
|-
|८||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BHMS||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bhms.rjsgi.com/
|-
|९||मातोश्री सुलोचना होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||आनंदगड, विरगाव, [[अकोले तालुका|अकोले ]]||
|}

=== फार्मसी ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|- 
|१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील फाउंडेशन कॉलेज ऑफ फार्मसी||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikhepharmacynagar.com
|-
|२||आडसूळ कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.adsulpharmacy.com
|-
|३||साकेश्वर कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sakeshwarpharmacy.com
|-
|४||अरिहंत कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनेवाडी,केडगाव, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||http://arihantpharmacynagar.org
|-
|५||काकासाहेब मस्के कॉलेज ऑफ फार्मसी||नागापूर, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://kmcop.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621160950/https://kmcop.org.in/ |date=2025-06-21 }}
|-
|६||विश्वभारती अकॅडमी,कॉलेज ऑफ फार्मसी||सारोळा बड्डी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacop.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621161949/https://vacop.in/ |date=2025-06-21 }}
|-
|७||एन. एन. सथ्था कॉलेज ऑफ फार्मसी||आनंद धाम रोड, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://rsmcopharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621165707/https://rsmcopharmacy.com/ |date=2025-06-21 }}
|-
|८||डॉ. एन.जे. पाऊलबुधे कॉलेज ऑफ फार्मसी||वसंत टेकडी, सावेडी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||http://bpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321124125/http://bpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-03-21 }} http://dpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250423071130/http://dpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-04-23 }}
|-
|९||धर्मराज शैक्षणिक प्रतिष्ठानचे फार्मसी कॉलेज||वाळकी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||
|-
|१०||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://www.mespharmacy.org
|-
|११||त्रिमूर्ती ग्रामीण फार्मसी कॉलेज ||खडके,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://trimurtigraminpharmacy.com
|-
|१२||पी. व्ही. बेल्हेकर कॉलेज ऑफ फार्मसी ||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||
|-
|१३||शिवाजीराव पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा]]||
|-
|१४||श्री. विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्ट, कॉलेज ऑफ फार्मसी||शिवाजीनगर,राहुरी फॅक्टरी,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://www.svnhtcop.edu.in
|-
|१५||श्रीमती सरस्वती वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/mrs-saraswati-wani-college-of-pharmacy
|-
|१६||वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/wani-college-of-pharmacy
|-
|१७||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी कॉलेज ऑफ फार्मसी|| कोकमठाण,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://pharmacy.rjsgi.com
|-
|१८||संजीवनी कॉलेज ऑफ फार्मास्युटिकल अँड रिसर्च||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivanipharm.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250712214414/http://sanjivanipharm.org.in/ |date=2025-07-12 }}
|-
|१९||डॉ. कोळपे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||कोळपेवाडी,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||
|-
|२०||प्रवरा रूरल कॉलेज ऑफ फार्मसी||प्रवरारानगर,लोणी,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://prcop.in
|-
|२१||प्रवरा रुरल एज्युकेशन सोसायटीची इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||लोणी खुर्द,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/institute-of-pharmacy-loni
|-
|२२||आबासाहेब काकडे कॉलेज ऑफ फार्मसी||बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]||http://www.kakadebpharmacy.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250807121350/http://kakadebpharmacy.in/ |date=2025-08-07 }}
|-
|२३||श्री. लक्ष्मणराव त्र्यंबकराव नाकाडे फार्मसी कॉलेज  ||ढोरजलगाव-पूर्व,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]||
|-
|२४||मातोश्री मिराताई आहेर कॉलेज ऑफ फार्मसी||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://mmacop.org
|-
|२५||शांतीनिकेतन कॉलेज ऑफ फार्मसी||धोत्रे बुद्रुक,[[पारनेर तालुका|पारनेर]] ||https://www.shantiniketancollegeofpharmacy.com
|-
|२६||सहकार महर्षी किसनराव वराळ पाटील कॉलेज ऑफ फार्मसी ||निघोज,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.shraddhaedu.com
|-
|२७||डी.के. औटी कॉलेज ऑफ फार्मसी||[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||
|-
|२८||परिक्रमा कॉलेज ऑफ फार्मसी||काष्टी, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||https://parikramapharmacy.com
|-
|२९||साईकृपा इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupapharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250719073451/http://saikrupapharmacy.com/ |date=2025-07-19 }}
|-
|३०||रत्नदीप कॉलेज ऑफ फार्मसी||रत्नापूर, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]||https://rpcjamkhed.com
|-
|३१||कै.देवराव दिगंबर वरात कॉलेज ऑफ फार्मसी||साकत, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]||
|-
|३२||मातोश्री राधा कॉलेज ऑफ डी.फार्मसी||वीरगाव,[[अकोले तालुका|अकोले]]||https://www.mrcpvirgaon.education
|-
|३३||प्रतिभाताई पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||https://pratibhataipawarcop.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619031426/https://www.pratibhataipawarcop.com/ |date=2025-06-19 }}
|-
|३४||अशोक कॉलेज ऑफ फार्मसी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||
|-
|३५||लोकनेते आप्पासाहेब राजळे कॉलेज ऑफ फार्मसी||आदिनाथनगर,[[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]]||https://pharmacy.dprss.in
|-
|३६||अमृतवाहिनी इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.org
|-
|३७||अमृतवाहिनी कॉलेज ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.co.in{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|३८||विद्या निकेतन इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी अँड रिसर्च सेंटर ||बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230712054626/https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy/ |date=2023-07-12 }}
|-
|३९||डॉ. इथापे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||वेल्हाळे,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://drithapepharmacy.com
|-
|४०||श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी, ||माळवाडी,बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||
|-
|४१||अश्विन कॉलेज ऑफ फार्मसी||मांची हिल,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||
|-
|४२ || शारदा कॉलेज ऑफ फार्मसी|| वडगाव गुप्ता, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||
|-
|}

===शेती(एग्रीकल्चर)===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 महाविद्यालयाचे नाव    	 !!       गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट)
|-
|१||कृषी महाविद्यालय||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikheagrinagar.in/
|-
|२  ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान|| मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||
|-
|३ ||कृषी महाविद्यालय || मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||
|-
|४ ||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कृषी महाविद्यालय||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://coasonai.com/
|-
|५ ||कृषी महाविद्यालय||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://sbsbssagri.org/
|-
|६ ||डॉ. अण्णासाहेब शिंदे कॉलेज ऑफ अ‍ॅग्री. इंजिनिअरिंग अँड टेक्नॉलॉजी||महात्मा फुले कृषि विद्यापीठ,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||
|-
|७ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/college-of-agricultural-biotechnology-loni/
|-
|८||कृषी महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]|| https://pravara.in/college-of-agriculture-loni/
|-
|९||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/business-management-loni/
|-
|१०||कॉलेज ऑफ फूड टेक्नॉलॉजी||खडकेवाके ,[[राहाता तालुका|राहता]]||
|- 
|११  ||साईकृपा कृषी महाविद्यालय ||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupabscagri.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250918004959/http://saikrupabscagri.com/ |date=2025-09-18 }}
|-
|१२  ||साईकृपा अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||
|-
|१३  ||पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय कृषी महाविद्यालय(Goverment )||हळगाव,[[जामखेड तालुका|जामखेड]]||
|-
|१४||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]]||
|-
|१५ ||सदगुरू कृषि महाविद्यालय ||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]] ||
|-
|१६||श्रमशक्ती कृषी महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Shramshakti%20college%20of%20Agriculture/Home.php
|-
|१७||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Engineering%20Technology/Home.php 
|-
|१८||श्रमशक्ती कॉलेज ऑफ फूड तंत्रज्ञान||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Food%20Technology/index.php
|-
|१९||सहकार महर्षी भाऊसाहेब थोरात कृषी महाविद्यालय|| अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.amrutagri.assvs.org/
|-
|२०||वृंदावन कृषी महाविद्यालय ||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgiagri.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250710022841/http://drsgiagri.org/ |date=2025-07-10 }}
|-
|२१||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgilmdp.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250717185415/http://drsgilmdp.org/ |date=2025-07-17 }}
|-
|}

== विशेष ==
मराठी भाषेतील सार्वकालिक सर्वोत्कृष्ट ग्रंथ म्हणजे ग्रंथराज [[ज्ञानेश्वरी]]. ज्या ज्ञानेश्वरीची एक तरी ओवी अनुभवावी असे म्हणले जाते, तो ग्रंथ अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्र [[नेवासा|नेवासे]] येथे संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला. या आध्यात्मिक वैशिष्ट्यांसह आज अहिल्यानगर महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्रफळ असलेला जिल्हा, सर्वाधिक सिंचन क्षेत्र असलेला आणि सर्वाधिक सहकारी साखर कारखाने असलेला जिल्हा अशी वैशिष्ट्ये दिमाखाने मिरवत आहे.

अहिल्यानगर  जिल्हा सहकारी साखर कारखान्यांचा मूल स्रोत म्हणून! [[डॉ. विठ्ठलराव विखे-पाटील]] यांनी जिल्ह्यात प्रवरानगर (लोणी) येथे राज्यातील पहिली सहकारी पतपेढी (लोणी-बुद्रुक सहकारी पतपेढी) सुरू केली (१९२३), तसेच राज्यातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन केला (जून १९५०) आणि सहकार या तत्त्वाची मुहूर्तमेढ राज्यात रोवली गेली. अर्थतज्ज्ञ [[धनंजय रामचंद्र गाडगीळ]] या कारखान्याचे पहिले अध्यक्ष होते. या पहिल्या यशस्वी प्रयोगानंतर सहकारी साखर कारखान्यांची एक साखळीच राज्यात निर्माण झाली. एक सहकारी साखर कारखाना आणि त्या भोवतीच्या परिसराचा शैक्षणिक, औद्योगिक व सोयी सुविधांचा विकास अशी परंपरा महाराष्ट्रात निर्माण झाली.

'राळेगणसिद्धी' या खेड्याने जिल्ह्याने जलव्यवस्थापनाचा एक आदर्श निर्माण केला, तर 'हिवरे बाजार' हे आदर्श खेडे म्हणून नावारूपास आले. तसेच पाथर्डी तालुक्यातील 'मढी' हे शहर 'कानिफनाथगड' म्हणून प्रसिद्ध आहे. नाथसंप्रदयाचा पाया येथेच रचलेला आढळून येतो.
[[चित्र:Kanifnath temple madhi.jpg|इवलेसे]]
==अहिल्यानगर जिल्ह्यातील साखर कारखाने==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र. !!	 कारखान्याचे नाव    	 !!       गाव, तालुका
|-
|१||पद्मश्री डॉ.विठ्ठलराव विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना,||प्रवरानगर, [[राहता तालुका |राहता]]
|-
| २ ||	श्री गणेश सहकारी साखर कारखाना   	 ||               गणेशनगर, [[राहाता तालुका|राहाता]]
|-
| ३ || 	मुळा सहकारी साखर कारखाना   ||	           सोनई,  [[नेवासा तालुका|नेवासा]]
|-
| ४ ||	लोकनेते मारुतीराव घुले पाटील ज्ञानेश्वर सहकारी साखर कारखाना   	  ||              भेंडा, [[नेवासा तालुका|नेवासा]]
|-
|५||स्वामी समर्थ शुगर अँड अ‍ॅग्रो इंडस्ट्रीज लि.||माळेवाडी, वरखेड, [[नेवासा तालुका |नेवासा]]
|-
| ६ ||	अगस्ती सहकारी साखर कारखाना लि.   ||     अगस्तीनगर, [[अकोले तालुका|अकोले]]
|-
| ७ ||	अशोक सहकारी साखर कारखाना लि.   	   ||             अशोकनगर, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]
|-
| ८ ||	डॉ. बाबुराव बापूजी तनपुरे सहकारी साखर कारखाना लि.   	   ||             शिवाजीनगर, [[राहुरी तालुका|राहुरी]]
|-
|९||प्रसाद शुगर अँड ऍग्रो प्रॉडक्ट्स लिमिटेड||वांबोरी, [[राहुरी तालुका| राहुरी]]
|-
| १० ||	सहकारमहर्षी भाऊसाहेब थोरात सहकारी साखर कारखाना लि.   	  ||                      अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]
|-
|११||श्री गजानन महाराज शुगर लि., (जुने नाव युटेक शुगर लि.)||कवठे मलकापूर, [[संगमनेर तालुका |संगमनेर]]
|-
| १३ ||	गंगामाई इंडस्ट्रीज अँड कन्स्ट्रक्शन प्रायव्हेट लिमिटेड   	 ||               गंगामाई, हरीनगर, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]
|-
|१३||संघर्षयोद्धा बबनराव ढाकणे केदारेश्वर सहकारी साखर कारखाना||सुमननगर, बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव]]
|-
| १४ ||	बारामती ॲग्रो (युनिट क्र. 3) जय श्रीराम शुगर अँड ॲग्रो प्रॉडक्ट्स लि.        ||                	हळगाव, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]
|-
| १५ ||	श्री अंबिका शुगर प्रायव्हेट लिमिटेड   	||                अंबिकानगर, [[कर्जत तालुका (अहिल्यानगर)|कर्जत]]
|-
| १६ ||	कर्मवीर शंकरराव काळे सहकारी साखर कारखाना   	||                गौतमनगर कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]
|-
|१७||सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना (संजीवनी) ||सहजानंदनगर,शिंगणापूर [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]
|-
|१८||पियुष शुगर अँड पावर प्रायव्हेट लिमिटेड||वाळकी देऊळगाव सिद्धी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]
|-
|१९|| कर्मयोगी कुंडलिकराव रामराव जगताप पाटील कुकडी सहकारी साखर कारखाना || पिंपळगाव पिसा, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]
|-
|२०||ओंकार शुगर अँड अलाइड इंडस्ट्रीज प्रा. लि. (युनिट-७)|| देवदैठण, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]
|-
|२१||गौरी शुगर अँड डिस्टिलरीज प्रायव्हेट लिमिटेड (युनिट क्र. ०४)|| हिरडगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]
|-
|२२||सहकार महर्षी शिवाजीराव नारायणराव नागवडे सहकारी साखर कारखाना लि.|| श्रीगोंदा फॅक्टरी, [[श्रीगोंदा तालुका |श्रीगोंदा]]
|-
|२३||श्री वृद्धेश्वर सहकारी साखर कारखाना||आदिनाथनगर, [[पाथर्डी तालुका |पाथर्डी]]
|-
|२४||श्री क्रांती शुगर अँड पॉवर लिमिटेड||देवीभोयरे,[[पारनेर तालुका |पारनेर]]
|-
|२५||कृषीनाथ ग्रीन एनर्जी लिमिटेड, (संचालित सोपानराव बाळकृष्ण ढसाळ अ‍ॅग्रो पॉवर लिमिटेड,||ढवळपुरी, [[पारनेर तालुका| पारनेर]] 
|}

== ऐतिहासिक महत्तव ==
पूर्वीच्या काळात या भागावर असलेल्या [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]] व [[मोगल]] साम्राज्याचे वर्चस्व लक्षात येते. रामायणकाळात [[अगस्त्य|अगस्ती]] ऋषींनी [[विंध्य]] पर्वत ओलांडून गोदावरी नदीच्या किनाऱ्यावर वसाहत स्थापन केल्याचे आणि त्यांची व श्रीरामाची भेट झाल्याचे मानले जाते. आणखी महत्त्वाचे म्हणजे महाराष्ट्रामध्ये पहिली मानवी वसाहत याच जिल्ह्यात प्रवरा व [[गोदावरी]] नद्यांच्या किनाऱ्यावर झाली, असा निष्कर्ष पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजने नेवासातील उत्खननानंतर काढला आहे. भारतीय पुरातत्त्व विभागाने श्रीरामपूर तालुक्यातील [[दायमाबाद]] येथे केलेल्या उत्खननातून या जिल्ह्यात [[सिंधु संस्कृती|सिंधु संस्कृतीचे]] अस्तित्त्व सिद्ध झालेले आहे.

=== निजामशाही ===
{{मुख्य|निजामशाही}}
१५ व्या शतकाच्या शेवटी, इ.स. १४८६ मध्ये तत्कालीन [[बहामनी सल्तनत|बहामनी राज्याचे]] पाच तुकडे झाले. त्यामधून फुटून निघालेल्या मलिक अहमदशहा बहिरी या निजामशहाने मे, १४९० मध्ये सीना नदीकाठी शहर वसवण्यास सुरुवात केली. याच्या नावावरूनच या शहराला अहमदनगर असे नाव पडले. इ.स. १४९४ मध्ये शहर रचना पूर्ण होऊन अहमदनगर निजामशहाची राजधानी बनले. या शहराची तुलना त्या काळी [[कैरो]], [[बगदाद]] या समृद्ध शहरांशी केली जात असे. अहमदशहा, बुऱ्हाणशहा, [[चांदबिबी|सुलताना चांदबिबी]] यांची कारकीर्द असणारी निजामशाही येथे इ.स. १६३६ पर्यंत टिकली.

निजामशाहीच्या पडत्या काळात [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी छोट्या मूर्तझा निजामशहाला मांडीवर घेऊन नगरचा कारभार पाहिला. पुढे काही काळ नगरने मराठेशाही व शहाजहान बादशहाची मोगलशाही अनुभवली. १७५९ मध्ये अहमदनगर पेशव्यांकडे आले आणि १८०३ मध्ये ते इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. १८१८ पासून अहिल्यानगर वर पूर्णपणे इंग्रजांचा अंमल होता. १८२२ मध्ये ब्रिटिशांनी अहमदनगर जिल्ह्याची स्थापना केली.

पुण्यश्लोक राजमाता [[अहिल्यादेवी होळकर|अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म याच नगर जिल्ह्यातील चौंडी ता.जामखेड या गावी झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे चौंडी ता.जामखेड या गावाचे पाटील होते. अहिल्यादेवींचे बालपण याच गावात गेले. त्या शिवभक्त होत्या. पुढे मराठा साम्राज्याचे इंदौर संस्थानच्या खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्या सुभेदार राजे मल्हारराव होळकर यांच्या त्या सून होत. त्यांच्या नंतर अहिल्यादेवी ह्या मध्य भारताच्या माळवा राज्याच्या महाराणी म्हणून 28 वर्ष राज्यकारभार सांभाळला.त्यांनी भारत देशात ठिकठिकाणी मंदिरे, धर्मशाळा, घाट, पाणपोई- विहिरी, बारवे, अन्नछत्रे उभारले.

=== भारत छोडो आंदोलन ===
इ.स. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनाच्या काळात [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]], [[सरदार वल्लभभाई पटेल]], [[मौलाना आझाद]], डॉ. पी.सी. घोष इत्यादी राष्ट्रीय नेते नगरमधील भुईकोट किल्ल्यात बंदिवासात होते. डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया हा प्रसिद्ध ग्रंथ पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी याच किल्ल्यात लिहिला. या ग्रंथाची काही हस्तलिखिते आजही येथे पाहण्यास मिळतात. याच किल्ल्यात डॉ. पी.सी. घोष यांनी हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडियन सिव्हिलायझेशन हा ग्रंथ शब्दबद्ध केला. तसेच [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी थॉट्स ऑफ पाकिस्तान व [[मौलाना आझाद]] यांनी [[गुबार - ए - खातिर]] हे ग्रंथ याच शहरात लिहिले.

== राजकीय संरचना ==
अहिल्यानगर जिल्ह्यात २ लोकसभा मतदारसंघ असून १२ विधानसभा मतदारसंघ आहेत.

=== अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ ===
हा मतदारसंघ अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ, [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत-जामखेड]], [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]], [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]], [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव-पाथर्डी]] व [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे.

=== शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ ===
हा इ.स. २००९ पासून अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेला लोकसभा मतदारसंघ [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]], [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]], [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]], [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]], [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]], [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे.

=== जिल्ह्यातील विधानसभा मतदारसंघ ===
* [[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ]]
* [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[पाथर्डी-शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] 
* [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ]], 
* [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ]]

:तसेच जिल्ह्यात ७५ जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून, १५० पंचायत समिती मतदारसंघ आहेत.

== शेती ==
ज्वारी हे या जिल्ह्यातील प्रमुख पीक असून ते दोन्ही हंगामांत घेतले जाते. ऊस हेदेखील महत्त्वाचे पीक असून जिल्ह्यातील साखर कारखान्यांची संख्या ही महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. अलीकडच्या काळात जिल्ह्यात  द्राक्ष, मोसंबी, डाळिंब या फळांचे तसेच सूर्यफुलाचे क्षेत्र व उत्पादन वाढते आहे. जिल्ह्यातील शेवंतीची फुले ही महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहेत. राज्याबाहेरही शेवंतीला मागणी असते. जिल्ह्यात [[श्रीरामपूर]] येथे मोसंबी संशोधन केंद्र आहे.

कृषी व शैक्षणिकदृष्ट्या अहिल्यानगर जिल्ह्याचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे [[राहुरी]] येथे स्थापन झालेले, महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ म्हणजेच [[महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ]] होय. या ठिकाणी कृषीविषयक विविध अभ्यासक्रम शिकवले जातात तसेच अनेक पिकांबाबत संशोधन केले जाते. या विद्यापीठाने संशोधन करून वापरात आणलेल्या विविध पिकांच्या जाती राज्यातील शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहेत.

अकोले तालुक्यात प्रवरा नदीवर बांधण्यात आलेले [[भंडारदरा धरण]], राहुरीजवळ बारागाव नांदूूूर येथील [[मुळा धरण]] हे जिल्ह्यातील प्रमुख सिंंचन प्रकल्प आहेत.

== अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे ==
===धार्मिक स्थळे===
* [[मोहटादेवी|जगदंबा देवी सार्वजनिक देवस्थान ट्रस्ट, मोहटे ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर]]
* [[विशाल गणपती]] मंदिर, माळीवाडा, अहिल्यानगर
* स्वयंभू निद्रिस्त गणपती मंदिर, आव्हाणे बु, शेवगाव.
* श्री हरिहरेश्वर कैलाश गमन देवस्थान, महादेव दर्रा (तोंडोळी)
* कान्होबा उर्फ कानिफनाथ देवस्थान, मढी, पाथर्डी.
* बहिरीआई व सेवालाल महाराज देवस्थान,सेवानगर तांडा, तोंडोळी (पाथर्डी)
* श्री अनखिरी देवी मंदिर, धानोरा (फक्रबाद), जामखेड, अहिल्यानगर
* रेणूका माता मंदिर, धामणगाव देवी
* [[अमृतेश्वर मंदिर]], [[रतनवाडी]]
* जगदंबा मंदिर / मोहटादेवी मंदिर, पाथर्डी 
* दुर्गामाता मंदिर शिराळ, पाथर्डी
* [[जगदंबामाता मंदिर, टाहाकरी]]
* जगदंबा देवी मंदिर, राशिन
* श्री ढोकेश्वर मंदिर, टाकळी ढोकेश्वर
* [[भगवानगड]], ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर
* [[रेणुकामाता मंदिर, केडगाव]]
* [[शनी-शिंगणापूर]] 
* साईबाबा मंदिर, [[शिर्डी]]
* पैस खांब मंदिर, नेवासा
* वृद्धेश्वर शिव मंदिर, घाटशिरस
* विठ्ठल मंदिर, पळशी (पारनेर)
* श्री कोरठण खंंडोबा मंदिर, पिंपळगाव रोठा 
* [[सिद्धटेक]]
* गोरक्षनाथ मंदिर, मांजरसुंबा 
* [[देवगड (नेवासा)]]
* साईबाबा तपोभूमी मंदिर, कोपरगाव
* शुक्राचार्य मंदिर, कोपरगाव 
* भगवती माता मंदिर, कोल्हार
* वाकडी. श्री क्षेत्र खंंडोबा मंदिर (वाकडी खंंडोबाची)
* कुशाबाबा देवस्थान (सातवड)
* ढोलेश्वर देवस्थान (सातवड)

=== ऐतिहासिक वारसा असलेली स्थळे ===
* [[अहिल्यानगर किल्ला]]
* सलाबत खान कबर
* [[चांदबिबी महाल]]
* फराहबक्ष महाल, अहिल्यानगर शहर
* धर्मवीरगड (पेडगाव किल्ला)
* किल्ले शिवपट्टन, खर्डा निजामकालीन गढी
* कानिफनाथ गड, मढी, छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पत्नी येसूबाईंनी या गडाचे बांधकाम केले.

=== निसर्गपर्यटन स्थळे ===
* [[भंडारदरा धरण]]
* [[हरिश्चंद्रगड]]
* [[कळसूबाई शिखर]]
* रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य
* रांजणखळगे, निघोज
* डोंगरगण (अहिल्यानगर)
* पेमगिरी (संगमनेर) - वडाचे झाड
* साईबन, अहिल्यानगर
* [[मुळा धरण]]

== महत्त्वाची ठिकाणे ==
*'''कोकमठाण''' - विश्वात्मक जंगलीदास महाराज आश्रम
*'''पुणतांबा''' - गोदावरी नदीच्या तीरावरील प्राचीन तीर्थक्षेत्र. संत चांगदेव महाराजांची समाधी.
*'''मढी''' - श्री कानिफनाथ समाधी मंदिर 
*'''साकुरी''' - सदगुरू उपासनी महाराज आश्रम 
*[[राळेगण सिद्धी]] व [[हिवरे बाजार]] - संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध असलेली आदर्श गावे. 
*[[दायमाबाद]]- पुरातत्त्वीय उत्खनन स्थळ
*'''राशिन -''' श्री जगदंबा देवी मंदिर संपूर्ण महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान व कुलदैवत. 

== अहिल्यानगर जिल्ह्यातील तालुके ==
अहमदनगर जिल्ह्यात एकूण ४ उपविभाग आणि १४ तालुके आहेत.

# [[अकोले तालुका|अकोले]] ([[संगमनेर उपविभाग]])
# [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत]] ([[कर्जत उपविभाग]])
# [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ([[संगमनेर उपविभाग]])
# [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ([[कर्जत उपविभाग]])
# [[नगर तालुका|नगर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[राहाता तालुका|राहाता]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]])
# [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार
# [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]])
# [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ([[संगमनेर उपविभाग]])

नवीन रचनेनुसार श्रीगोंदा (पूर्वीचा [[कर्जत उपविभाग]]) व पारनेर यांचे एकत्रित उपविभागीय कार्यालय अहिल्यानगर येथे स्थापण्यात आले आहे.

[[अहिल्यानगर]] शहरापासून १२ किमी अंतरावर चांदबीबीचा महाल आहे ती एक ऐतिहासिक वास्तू आहे, तसेच शहराच्या पूर्वेस भातोडी या ठिकाणी तलाव आहे त्या तलावाची भिंत [[शाहू महाराज|छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी एका युद्धाच्या वेळी फोडली होती व त्या पाण्याच्या प्रवाहाने विरोधी सैन्य वाहून गेले होते असा इतिहास सांगितला जातो तसेच तिथे शहाजी राजे यांचे बंधू शरीफजी राजे यांची समाधी देखील आहे.

तसेच प्रसिद्ध अभिनेते सदाशिव अमरापूरकर यांनी [[अहिल्यानगर]] शहरात वास्तव्य केलेले आहे. राष्ट्रसंत आचार्य आनंद ऋषिजी महाराज यांचे जन्मगाव देखील याच जिल्ह्यात [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] तालुक्यातील चिचींडी या गावी झालेला आहे.

स्वराज्याचे गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांचे पूर्वजांचे मूळ गाव [[पारनेर]] तालुक्यातील हंगा आहे अशी ही आख्यायिका आहे. माजी मुख्यमंत्री सुशील कुमार शिंदे यांनी याच जिल्ह्यातून निवडणूक लढवली होती. जायकवाडी धरण हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[शेवगाव]] तालुक्यातील जायकवाडी या ठिकाणी आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भौगोलिक स्थान
|मध्य    = अहिल्यानगर जिल्हा
|उत्तर     = [[नाशिक जिल्हा]]
|ईशान्य = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]
|पूर्व      = [[बीड जिल्हा]]
|आग्नेय = [[धाराशिव जिल्हा]]
|दक्षिण     = [[सोलापूर जिल्हा]]
|नैऋत्य = [[पुणे जिल्हा]]
|पश्चिम      = [[ठाणे जिल्हा]]
|वायव्य = [[नाशिक जिल्हा]]
}}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{अहिल्यानगर जिल्हा}}

[[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]]
[[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>n72is2y69czpdhss88frv3kd2yhfmf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:उत्तर प्रदेश - जिल्हे</title>
    <ns>10</ns>
    <id>8004</id>
    <revision>
      <id>2707793</id>
      <parentid>2692517</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2707793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6762" sha1="1e3o5vt8yk1rszv5n94qhx69ojka5g6" xml:space="preserve">{{Navbox
|name  = उत्तर प्रदेश - जिल्हे
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
|title = [[उत्तर प्रदेश]] राज्यामधील [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|जिल्हे]]
|image = 
|listclass = hlist

|group1 = विभाग
|list1  =
* [[अलीगढ विभाग]]
* [[आग्रा विभाग]]
* [[प्रयागराज विभाग]]
* [[आझमगढ विभाग]]
* [[बरेली विभाग]]
* [[बस्ती विभाग]]
* [[चित्रकूट विभाग]]
* [[देवीपाटन विभाग]]
* [[फैझाबाद विभाग]]
* [[गोरखपुर विभाग]]
* [[झांसी विभाग]]
* [[कानपूर विभाग]]
* [[लखनौ विभाग]]
* [[मेरठ विभाग]]
* [[मिर्झापूर विभाग]]
* [[मुरादाबाद विभाग]]
* [[सहारनपूर विभाग]]
* [[वाराणसी विभाग]]

|group2 = जिल्हे
|list2  = [[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]]{{*}} [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]]{{*}} [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]]{{*}} [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]]{{*}} [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]]{{*}} [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]]{{*}} [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]]{{*}} [[इटावा जिल्हा|इटावा]]{{*}} [[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]]{{*}} [[एटा जिल्हा|एटा]]{{*}} [[औरैया जिल्हा|औरैया]]{{*}} [[कनौज जिल्हा|कनौज]]{{*}} [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]]{{*}} [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]]{{*}} [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]]{{*}} [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]]{{*}} [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]]{{*}} [[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]]{{*}} [[गाझीपूर जिल्हा|गाझीपूर]]{{*}} [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]]{{*}} [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]]{{*}} [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]]{{*}} [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]]{{*}} [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]]{{*}} [[जालौन जिल्हा|जालौन]]{{*}} [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]]{{*}} [[झाशी जिल्हा|झाशी]]{{*}} [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]]{{*}} [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]]{{*}} [[प्रतापगढ जिल्हा (उत्तर प्रदेश)|प्रतापगढ]]{{*}} [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]]{{*}} [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]]{{*}} [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]]{{*}} [[फैझाबाद जिल्हा|फैझाबाद]]{{*}} [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]]{{*}} [[बरेली जिल्हा|बरेली]]{{*}} [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]]{{*}} [[बलिया जिल्हा|बलिया]]{{*}} [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]]{{*}} [[बहराईच जिल्हा|बहराईच]]{{*}} [[बांदा जिल्हा|बांदा]]{{*}} [[बागपत जिल्हा|बागपत]]{{*}} [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]]{{*}} [[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]]{{*}} [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]]{{*}} [[मऊ जिल्हा|मऊ]]{{*}} [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]]{{*}} [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]]{{*}} [[महोबा जिल्हा|महोबा]]{{*}} [[मिर्झापूर जिल्हा|मिर्झापूर]]{{*}} [[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]]{{*}} [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]]{{*}} [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]]{{*}} [[मोरादाबाद जिल्हा|मोरादाबाद]]{{*}} [[रामपूर जिल्हा|रामपूर]]{{*}} [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]]{{*}} [[लखनौ जिल्हा|लखनौ]]{{*}} [[लखीमपूर खेरी जिल्हा|लखीमपूर खेरी]]{{*}} [[ललितपूर जिल्हा|ललितपूर]]{{*}} [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]]{{*}} [[शामली जिल्हा|शामली]]{{*}} [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]]{{*}} [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]]{{*}} [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]]{{*}} [[संत रविदास नगर जिल्हा|संत रविदास नगर]]{{*}} [[संभल जिल्हा|संभल]]{{*}} [[सहारनपूर जिल्हा|सहारनपूर]]{{*}} [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]]{{*}} [[सीतापूर जिल्हा|सीतापूर]]{{*}} [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]]{{*}} [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]]{{*}} [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]]{{*}} [[हरदोई जिल्हा|हरदोई]]{{*}} [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]]{{*}} [[हापुड जिल्हा|हापुड]]
}}&lt;noinclude&gt;[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|*]]
[[वर्ग:भारतीय मार्गक्रमण साचे|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1e3o5vt8yk1rszv5n94qhx69ojka5g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मधुकरराव धनाजी चौधरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9242</id>
    <revision>
      <id>2707767</id>
      <parentid>2582481</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पुनर्लेखन</comment>
      <origin>2707767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9817" sha1="hucyimufctdu05sk41dg8u6sos1hffd" xml:space="preserve">'''मधुकरराव धनाजी चौधरी''' तथा '''दादासाहेब चौधरी''' ([[१ जून]], [[इ.स. १९२८|१९२८]] – [[८ जुलै]], [[इ.स. २०१०|२०१०]]) हे भारतीय राजकारणी आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र शासनातील]] माजी मंत्री होते. त्यांनी इ.स. १९९० ते इ.स. १९९५ या काळात [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे अध्यक्ष]] म्हणून काम पाहिले.&lt;ref name=&quot;mhalss-chaudhary&quot;&gt;{{cite web |title=मधुकरराव चौधरी |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==
मधुकरराव चौधरी यांचा जन्म १ जून १९२८ रोजी [[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्यातील]] [[रावेर तालुका|रावेर तालुक्यातील]] [[खिरोडा]] येथे झाला. त्यांचे वडील [[धनजी नाना चौधरी]] हे ब्रिटिश काळात [[पोलीस]] अधिकारी होते. [[महात्मा गांधी]] यांच्या प्रेरणेने [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्य चळवळीत]] भाग घेण्यासाठी त्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला. वडिलांच्या प्रेरणेने मधुकररावांनी इ.स. १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो आंदोलनात]] सहभाग घेतला.

स्वातंत्रोत्तर काळात धनजी नाना यांनी [[सातपुडा]] पर्वतीय भागातील [[आदिवासी]] समाजकल्याणासाठी काम सुरू केले. १९ डिसेंबर १९४९ रोजी धनजी नाना यांची हत्या झाली. त्यावेळी मधुकरराव [[एम.कॉम.]] आणि [[एलएल.बी.]] चे शिक्षण घेत होते. वडिलांचे कार्य पुढे नेण्यासाठी त्यांनी शिक्षण अर्धवट सोडून आदिवासी विकासासाठी स्वतःला वाहून घेतले. इ.स. १९५२ ते इ.स. १९५६ या काळात त्यांनी सातपुडा भागात सर्वोदय केंद्र चालवले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot;&gt;{{cite news |title=माजी विधानसभा अध्यक्ष मधुकरराव चौधरी यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=९ जुलै २०१० |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
इ.स. १९५७ मध्ये त्यांनी पहिल्यांदा [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] निवडणूक जिंकली. तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांनी त्यांचा मंत्रिमंडळात समावेश केला. वयाच्या २९ व्या वर्षी ते मंत्री बनले. इ.स. १९५७ ते इ.स. १९७८ या प्रदीर्घ काळात त्यांनी [[शिक्षण]], [[वित्त]], [[महसूल]], [[पाटबंधारे]], [[ऊर्जा]], [[आरोग्य]], [[नगरविकास]], [[सांस्कृतिक कार्य]] आणि [[वन विभाग]] यांसारख्या अनेक महत्त्वाच्या खात्यांचे मंत्री म्हणून जबाबदारी सांभाळली.&lt;ref name=&quot;mhalss-chaudhary&quot; /&gt;

इ.स. १९९० ते इ.स. १९९५ या काळात त्यांनी [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे अध्यक्ष]] म्हणून कार्य केले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot; /&gt;

== सामाजिक व शैक्षणिक योगदान ==
चौधरी यांनी आदिवासींच्या कल्याणासाठी [[पाल (जळगाव)|पाल]] येथे 'सातपुडा विकास मंडळ' स्थापन केले. याशिवाय [[महाराष्ट्र सामाजिक परिषद]], [[महाराष्ट्र सामाजिक समता परिषद]] आणि [[महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण विकास परिषद]] यांच्या स्थापनेत त्यांचा सहभाग होता.

शिक्षणाच्या क्षेत्रात त्यांनी खिरोडा येथे 'जनता शिक्षण मंडळ' स्थापन केले. [[मुंबई]]तील [[वांद्रे]] येथे 'चेतना एज्युकेशन इन्स्टिट्यूट'ची स्थापना केली, ज्याअंतर्गत व्यवस्थापन आणि संगणक अभ्यासाचे शिक्षण दिले जाते. [[पुणे]] येथील [[सिंबायोसिस आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ|सिंबायोसिस]] शिक्षण संस्थेचे ते संस्थापक अध्यक्षांपैकी एक होते.&lt;ref name=&quot;mhalss-chaudhary&quot; /&gt;

== हिंदी भाषा प्रचार आणि कार्य ==
[[हिंदी भाषा|हिंदी]] ही भारताला जोडणारी भाषा आहे या विचाराने त्यांनी राष्ट्रभाषा प्रचाराचे काम केले. इ.स. १९७५ ते इ.स. १९८० या काळात ते 'महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा प्रचार समिती, पुणे'चे अध्यक्ष होते. तसेच [[वर्धा]] येथील 'राष्ट्रभाषा प्रचार समिती'चे अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी कार्य पाहिले.

[[नागपूर]] आणि [[नवी दिल्ली|दिल्ली]] येथे आयोजित पहिल्या व तिसऱ्या [[जागतिक हिंदी परिषद|जागतिक हिंदी परिषदेच्या]] आयोजनात त्यांचा महत्त्वाचा सहभाग होता. [[मॉरिशस]] येथे झालेल्या दुसऱ्या व चौथ्या जागतिक हिंदी परिषदेत त्यांनी भारतीय प्रतिनिधीमंडळाचे नेतृत्व केले. वर्धा येथील [[महात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विद्यापीठ]] स्थापनेत त्यांचे योगदान मानले जाते. इ.स. १९९९ मध्ये [[लंडन]] येथे झालेल्या सहाव्या जागतिक हिंदी परिषदेत त्यांना 'विश्व हिंदी पुरस्काराने' सन्मानित करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot; /&gt;

== निधन ==

८ जुलै २०१० रोजी वयाच्या ८२ व्या वर्षी खिरोडा येथील त्यांच्या निवासस्थानी [[हृदयविकाराचा झटका|हृदयविकाराच्या झटक्याने]] त्यांचे निधन झाले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot; /&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चौधरी, मधुकरराव}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या विधानसभेचे अध्यक्ष]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>hucyimufctdu05sk41dg8u6sos1hffd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707768</id>
      <parentid>2707767</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण */</comment>
      <origin>2707768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9822" sha1="e92dleyozd1gor41rilqeyzzrtawkxr" xml:space="preserve">'''मधुकरराव धनाजी चौधरी''' तथा '''दादासाहेब चौधरी''' ([[१ जून]], [[इ.स. १९२८|१९२८]] – [[८ जुलै]], [[इ.स. २०१०|२०१०]]) हे भारतीय राजकारणी आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र शासनातील]] माजी मंत्री होते. त्यांनी इ.स. १९९० ते इ.स. १९९५ या काळात [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे अध्यक्ष]] म्हणून काम पाहिले.&lt;ref name=&quot;mhalss-chaudhary&quot;&gt;{{cite web |title=मधुकरराव चौधरी |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==
मधुकरराव चौधरी यांचा जन्म १ जून १९२८ रोजी [[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्यातील]] [[रावेर तालुका|रावेर तालुक्यातील]] [[खिरोडा]] येथे झाला. त्यांचे वडील धनाजी नाना चौधरी हे ब्रिटिश काळात [[पोलीस]] अधिकारी होते. [[महात्मा गांधी]] यांच्या प्रेरणेने [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्य चळवळीत]] भाग घेण्यासाठी त्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला. वडिलांच्या प्रेरणेने मधुकररावांनी इ.स. १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो आंदोलनात]] सहभाग घेतला.

स्वातंत्रोत्तर काळात धनाजी नाना यांनी [[सातपुडा]] पर्वतीय भागातील [[आदिवासी]] समाजकल्याणासाठी काम सुरू केले. १९ डिसेंबर १९४९ रोजी धनाजी नाना यांची हत्या झाली. त्यावेळी मधुकरराव [[एम.कॉम.]] आणि [[एलएल.बी.]] चे शिक्षण घेत होते. वडिलांचे कार्य पुढे नेण्यासाठी त्यांनी शिक्षण अर्धवट सोडून आदिवासी विकासासाठी स्वतःला वाहून घेतले. इ.स. १९५२ ते इ.स. १९५६ या काळात त्यांनी सातपुडा भागात सर्वोदय केंद्र चालवले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot;&gt;{{cite news |title=माजी विधानसभा अध्यक्ष मधुकरराव चौधरी यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=९ जुलै २०१० |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
इ.स. १९५७ मध्ये त्यांनी पहिल्यांदा [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] निवडणूक जिंकली. तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांनी त्यांचा मंत्रिमंडळात समावेश केला. वयाच्या २९ व्या वर्षी ते मंत्री बनले. इ.स. १९५७ ते इ.स. १९७८ या प्रदीर्घ काळात त्यांनी [[शिक्षण]], [[वित्त]], [[महसूल]], [[पाटबंधारे]], [[ऊर्जा]], [[आरोग्य]], [[नगरविकास]], [[सांस्कृतिक कार्य]] आणि [[वन विभाग]] यांसारख्या अनेक महत्त्वाच्या खात्यांचे मंत्री म्हणून जबाबदारी सांभाळली.&lt;ref name=&quot;mhalss-chaudhary&quot; /&gt;

इ.स. १९९० ते इ.स. १९९५ या काळात त्यांनी [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे अध्यक्ष]] म्हणून कार्य केले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot; /&gt;

== सामाजिक व शैक्षणिक योगदान ==
चौधरी यांनी आदिवासींच्या कल्याणासाठी [[पाल (जळगाव)|पाल]] येथे 'सातपुडा विकास मंडळ' स्थापन केले. याशिवाय [[महाराष्ट्र सामाजिक परिषद]], [[महाराष्ट्र सामाजिक समता परिषद]] आणि [[महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण विकास परिषद]] यांच्या स्थापनेत त्यांचा सहभाग होता.

शिक्षणाच्या क्षेत्रात त्यांनी खिरोडा येथे 'जनता शिक्षण मंडळ' स्थापन केले. [[मुंबई]]तील [[वांद्रे]] येथे 'चेतना एज्युकेशन इन्स्टिट्यूट'ची स्थापना केली, ज्याअंतर्गत व्यवस्थापन आणि संगणक अभ्यासाचे शिक्षण दिले जाते. [[पुणे]] येथील [[सिंबायोसिस आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ|सिंबायोसिस]] शिक्षण संस्थेचे ते संस्थापक अध्यक्षांपैकी एक होते.&lt;ref name=&quot;mhalss-chaudhary&quot; /&gt;

== हिंदी भाषा प्रचार आणि कार्य ==
[[हिंदी भाषा|हिंदी]] ही भारताला जोडणारी भाषा आहे या विचाराने त्यांनी राष्ट्रभाषा प्रचाराचे काम केले. इ.स. १९७५ ते इ.स. १९८० या काळात ते 'महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा प्रचार समिती, पुणे'चे अध्यक्ष होते. तसेच [[वर्धा]] येथील 'राष्ट्रभाषा प्रचार समिती'चे अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी कार्य पाहिले.

[[नागपूर]] आणि [[नवी दिल्ली|दिल्ली]] येथे आयोजित पहिल्या व तिसऱ्या [[जागतिक हिंदी परिषद|जागतिक हिंदी परिषदेच्या]] आयोजनात त्यांचा महत्त्वाचा सहभाग होता. [[मॉरिशस]] येथे झालेल्या दुसऱ्या व चौथ्या जागतिक हिंदी परिषदेत त्यांनी भारतीय प्रतिनिधीमंडळाचे नेतृत्व केले. वर्धा येथील [[महात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विद्यापीठ]] स्थापनेत त्यांचे योगदान मानले जाते. इ.स. १९९९ मध्ये [[लंडन]] येथे झालेल्या सहाव्या जागतिक हिंदी परिषदेत त्यांना 'विश्व हिंदी पुरस्काराने' सन्मानित करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot; /&gt;

== निधन ==

८ जुलै २०१० रोजी वयाच्या ८२ व्या वर्षी खिरोडा येथील त्यांच्या निवासस्थानी [[हृदयविकाराचा झटका|हृदयविकाराच्या झटक्याने]] त्यांचे निधन झाले.&lt;ref name=&quot;loksatta-chaudhary&quot; /&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चौधरी, मधुकरराव}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या विधानसभेचे अध्यक्ष]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>e92dleyozd1gor41rilqeyzzrtawkxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20584</id>
    <revision>
      <id>2707755</id>
      <parentid>2707201</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125315" sha1="50xwmf48lme642cq77kfqdm90m8k5dw" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = १८ मार्च
|वर्ष = २०२६
}}
{{Infobox cricket tournament main
| name                     = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक
| image                    = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp
| imagesize                = 
| caption                  = '''टी२० विश्वचषक'''
| administrator            = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]
| cricket format           = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]]
| tournament format        = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]]
| first                    = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
| last                     = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]
| participants             = २०&lt;ref&gt;{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}&lt;/ref&gt;
| champions                = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद)
| most successful          = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे)
| most runs                = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)&lt;ref name=&quot;stats3000.cricinfo.com&quot;&gt;[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो&lt;/ref&gt;
| most wickets             = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)&lt;ref name=&quot;stats5000000.cricinfo.com&quot;&gt; [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो&lt;/ref&gt;
}}
{{Season sidebar
| image             = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]]
| caption           = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी
| title = स्पर्धा
| list = 
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]
* [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]
* [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]
* [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]
* [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]
* [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]
}}
'''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)&lt;ref&gt;{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]]  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे.

सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि  यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}&lt;/ref&gt; मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.&lt;ref name=&quot;2018SA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt; परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

२०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते.

==इतिहास==
===पार्श्वभूमी===
२००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

;देशांतर्गत स्पर्धा
[[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]]
१३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}}

वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस  म्हणून मिळविली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}&lt;/ref&gt; एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०
{{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}}

१७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी  त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत).

===उद्घाटन स्पर्धा===
[[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]]
दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}&lt;/ref&gt; [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;  डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती.
===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार===
[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.&lt;ref name=ICC&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले.

;कोविड-१९
जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=sixsports.in /&gt;  २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;
===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार===
जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.&lt;ref name=sixsports.in&gt;{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}&lt;/ref&gt; त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील.

२०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}&lt;/ref&gt;

==स्वरूप==
===यजमान===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}&lt;/ref&gt; २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती.

डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.&lt;ref name=&quot;ndtv-t20usa2&quot;&gt;{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}&lt;/ref&gt; 

२०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}&lt;/ref&gt; नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;  [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत.

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०)
! scope=&quot;col&quot; | क्षेत्र
! scope=&quot;col&quot; | वर्ष
! scope=&quot;col&quot; | नियामक मंडळ
! scope=&quot;col&quot; | यजमान
|-
! scope=&quot;row&quot; | आफ्रिका
| [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | अमेरिका
| [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज
|-
| [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]

[[यूएसए क्रिकेट]]
|| वेस्ट इंडीज

अमेरिका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;5&quot; | आशिया
| [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका
|-
| [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश
|-
| [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan=&quot;2&quot; | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत
|-
| [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती

ओमान
|-
| [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]

[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|| भारत

श्रीलंका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | पूर्व आशिया-पॅसिफिक
| [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया
|-
| [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]

[[न्यूझीलंड क्रिकेट]]
|| ऑस्ट्रेलिया

न्यूझीलंड
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | युरोप
| [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड
|-
| [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]

[[क्रिकेट आयर्लंड]]

[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|| इंग्लंड

वेल्स

आयर्लंड

स्कॉटलंड
|}

===पात्रता===
{{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}}
[[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे.

===अंतिम स्पर्धा===
प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:&lt;ref&gt;[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०&lt;/ref&gt;
# सर्वाधिक गुणसंख्या 
# समान असल्यास, सर्वाधिक विजय 
# तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]]
# तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी  स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी  स्ट्राईक रेट]]
# तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल.

बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो  | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.&lt;ref&gt;[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०&lt;/ref&gt;

==स्पर्धेचे निकाल==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 100%; text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=2 width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=15%|यजमान देश
!rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान
!colspan=3|अंतिम सामना
!rowspan=2 width=6%|संघ
|-
!width=18%|विजेता
!width=18%|निकाल
!width=18%|उपविजेता
|- 
|२००७&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]''
|{{flagicon|RSA}}&lt;br&gt;दक्षिण आफ्रिका
|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]&lt;br&gt;दक्षिण आफ्रिका
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५७/५ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ५ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक]
|{{cr|Pakistan}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५२ सर्वबाद  (१९.३ षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-
|२००९&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]''
|{{flagicon|ENG}}&lt;br&gt;इंग्लंड
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]&lt;br&gt;इंग्लंड
|{{cr|Pakistan}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३९/२ (१८.४ षटके)&lt;/small&gt;
|'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक]
|{{cr|Sri Lanka}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३८/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|- 
|२०१०&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]''
|{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}&lt;br&gt;बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]&lt;br&gt;बार्बाडोस
|{{cr|England}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१४८/३ (१७ षटके)&lt;/small&gt;
|'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक]
|{{cr|Australia}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१४७/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-
|२०१२&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]''
|{{flagicon|SRI}}&lt;br&gt;श्रीलंका
|[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]&lt;br&gt;श्रीलंका
|{{cr|WIN}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३७/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक]
|{{cr|SRI}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-  
|२०१४&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]''
|{{flagicon|BAN}}&lt;br&gt;बांगलादेश
|[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]&lt;br&gt;बांगलादेश
|{{cr|SRI}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३४/४ (१७.५ षटके)&lt;/small&gt;
|'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक]
|{{cr|IND}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३०/४ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-
|२०१६&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]''
|{{flagicon|IND}}&lt;br&gt;भारत
|[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]&lt;br&gt;भारत
|{{cr|WIN}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१६१/६ (१९.४ षटके)&lt;/small&gt;
|'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक]
|{{cr|ENG}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५५/९ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-  
|२०२१&lt;br&gt;''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}&lt;br /&gt;[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]]
|[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]&lt;br /&gt;संयुक्त अरब अमिराती
|{{cr|AUS}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७३/२ (१८.५ षटके)&lt;/small&gt;
|'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक]
|{{cr|NZ}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७२/४ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-
|२०२२&lt;br&gt;''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|AUS}}&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|{{cr|ENG}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३८/५ (१९ षटके)&lt;/small&gt;
|'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक]
|{{cr|PAK}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३७/८ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-  
|२०२४&lt;br&gt;''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}&lt;br /&gt;बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]&lt;br&gt;बार्बाडोस
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७६/७ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ७ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक]
|{{cr|SA}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१६९/८ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|२०
|-
|२०२६&lt;br&gt;''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}&lt;br&gt;भारत, श्रीलंका
|[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]&lt;br&gt;भारत
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;२५५/५ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक]
|{{cr|NZ}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५९ (१९ षटके)&lt;/small&gt;
|२०
|-  
|२०२८&lt;br&gt;''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड
|[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|TBD
|TBD
|TBD
|२०
|-
|२०३०&lt;br&gt;''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}&lt;br&gt;इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]&lt;br&gt;इंग्लंड
|TBD
|TBD
|TBD
|२०
|}

==संघाची कामगिरी==
[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'':
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:150px;&quot;|संघ
!colspan=3|सहभाग 
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:300px;&quot;|सर्वोत्कृष्ट निकाल 
!colspan=&quot;6&quot;|आकडेवारी&lt;ref name=&quot;resultsummary&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

|-
!width=75|एकूण 
!width=75|पहिला
!width=75|शेवटचा
!width=30|सामने
!width=30|विजय 
!width=30|पराभव 
!width=30|बरोबरी 
!width=30|अनिर्णित 
!width=30|विजय%
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|India}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])
|| ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|England}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|West Indies}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Australia}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Pakistan}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]])
|| ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Sri Lanka}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])
|| ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|South Africa}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;silver&quot; | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|New Zealand}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;silver&quot; | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Afghanistan|२०१३}}
| ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style=&quot;background:#cc9966;&quot; |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Bangladesh}}
| ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Ireland}}
| ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.००
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Netherlands}}
| ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Zimbabwe}}
| ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Scotland}}
| ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Namibia|2021}}
| ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Oman}}
| ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Nepal}}
| ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Hong Kong}}
| २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|United Arab Emirates}}
| २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.००
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Papua New Guinea}}
| २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|CAN}}
|२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|UGA}}
|१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Kenya}}
| १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.००
|-
|{{Cr|Italy}}
|१
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
|{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])
|४
|१
|३
|०
|०
|२५.००
|-
! colspan=&quot;11&quot; |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}&lt;br/&gt; स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}}
|}
''नोंदी:''
* कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते.

==स्पर्धेनुसार संघ निकाल==
;सूची
* {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते
* {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते
* {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी
* {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२)
* फे१ — १ली फेरी (गट फेरी)
* पा — पात्र
* × — पात्र परंतु माघार घेतली
* ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%&quot;
|-
!संघ
!{{flagicon|RSA}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|ENG}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|WIN}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|SRI}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|BAN}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|IND}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|UAE}}&lt;br/&gt;{{flagicon|OMA}}&lt;br/&gt;[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|AUS}}&lt;br/&gt;[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|WIN}}&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}&lt;br/&gt;[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|IND}}&lt;br/&gt;{{flagicon|SRI}}&lt;br/&gt;[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|AUS}}&lt;br/&gt;{{flagicon|NZ}}&lt;br/&gt;[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|ENG}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Ireland|cricket}}&lt;br/&gt;{{flagicon|SCO}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Wales}}&lt;br/&gt;[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!सहभाग
|-
| id=AFG&quot;&quot; align=left| {{cr|AFG|२०१३}}
|—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#cc9966&quot; | '''उफे'''|| फे१ || || 
! ८ 
|-
| id=AUS&quot;&quot; align=left| {{cr|AUS}}
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा || 
! १०
|-
| align=left| {{cr|Italy}}
| — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || 
! १
|-
| align=left| {{cr|BAN}}
| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || × || || 
! ९
|-
| align=left| {{cr|CAN}}
| — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || 
! २ 
|-
| align=left| {{cr|ENG}}
| style=&quot;background:#BBF3BB&quot; | फे२ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style=&quot;background:#cc9966&quot; | '''उफे'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा 
! १०
|-
| align=left| {{cr|HK}}
|—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || ||
! २
|-
| align=left| {{cr|IND}}
|bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style=&quot;border: 3px solid red; background:#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:gold&quot; | '''वि'''|| style=&quot;border: 3px solid red; background:gold&quot; | '''वि''' || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|IRE}}
|—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा
! ९
|-
| align=left| {{cr|KEN}}
| फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || 
! १
|-
| align=left| {{cr|NAM}}
|—||—||—||—||—||—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || 
! ४ 
|-
| align=left| {{cr|NEP}}
|—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || 
! ३ 
|-
| align=left| {{cr|NED}}
|—|| फे१ ||—||—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || || 
! ७ 
|-
| align=left| {{cr|NZ}}
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style=&quot;border: 3px solid red&quot; | पा || 
! १०
|-
| align=left| {{cr|OMA}}
|—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || 
! ४ 
|-
| align=left| {{cr|PAK}}
|bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२  || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|PNG}}
|—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || 
! २
|-
| align=left| {{cr|SCO}}
| फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;|पा
! ७ 
|-
| align=left| {{cr|SA}}
| style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot; |फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:silver&quot; | '''उवि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|SL}}
| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१  || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || ||
! १०
|-
| align=left| {{cr|UAE}}
|—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || 
! ३ 
|-
| align=left| {{cr|UGA}}
|—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१  || — || || 
! १ 
|-
| align=left| {{cr|USA}}
|—||—||—||—||—||—|| — || — || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || || 
! २ 
|-
| align=left| {{cr|WIN}}
| फे१ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|ZIM}}
| फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || — || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || || 
! ७ 
|}

==संघांचे पदार्पण==
पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=55% sortable&quot; style=&quot;text-align:&quot;
|-
! वर्ष 
! पदार्पण करणारा संघ 
! एकूण
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
| {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१२
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]
| {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |२
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]
| {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]
| कोणताही नाही
| style=&quot;text-align:center;&quot; |०
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]
| {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |३
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]
| {{cr|OMA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१
|-
| [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]
| {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |२
|-
| [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]
| कोणताही
| style=&quot;text-align:center;&quot; |०
|-
| [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]
| {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |३
|-
| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
| {{cr|ITA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | १ 
|-
| [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]
| TBD
| style=&quot;text-align:center;&quot; |TBD
|-
| [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]
| TBD
| style=&quot;text-align:center;&quot; |TBD
|-
! एकूण
!
! २५
|}

==स्पर्धा विक्रम==
{{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | टी२० विश्वचषक विक्रम
|-
! colspan=&quot;4&quot; | फलंदाजी
|-
|सर्वाधिक धावा
| rowspan=&quot;2&quot; |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]]
|१,२९२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] &lt;small&gt;(किमान २० डाव)&lt;/small&gt; 
|५८.७२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सामन्यात सर्वाधिक धावा
| {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}}
|१२३ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट &lt;small&gt;(किमान ५०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]]
|१४४.१६ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक ५०+ धावा
|{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]]
|१५ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_most-fifties-career_89&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |सर्वाधिक शतके
|{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]]
|२ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] 
|२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])&lt;/small&gt;
|-
|सर्वाधिक षटकार
|६३ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_most-sixes-career_89&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]]
| {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]&lt;br&gt; वि {{cr|SRI}}
|१७६ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|स्पर्धेत सर्वाधिक धावा
|{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]]
|३८३ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | गोलंदाजी
|-
|सर्वाधिक बळी
|{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]]
|५० &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]]
|१२.६० &lt;small&gt;([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]]
|११.७२ &lt;small&gt;([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]]
|५.६६ &lt;small&gt;([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्तम गोलंदाजी
|{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}}
|६/८ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|स्पर्धेत सर्वाधिक बळी
|{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]]
|१७ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | क्षेत्ररक्षण
|-
|सर्वाधिक गडी बाद &lt;small&gt;([[यष्टीरक्षक]])&lt;/small&gt;
|{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]]
|३९ &lt;small&gt;([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक झेल &lt;small&gt;([[क्षेत्ररक्षण]])&lt;/small&gt;
|{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]]
|२५ &lt;small&gt;([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | संघ
|-
|सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या
|{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}})
|२६०/६ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |सर्वात कमी धावसंख्या
|{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}})
|३९ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }})
|३९ &lt;small&gt;([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|-
|सर्वाधिक विजय % &lt;small&gt;(किमान १० सामने)&lt;/small&gt;
|{{cr|IND }}
|७३.३३% &lt;small&gt;(सामने ६१, विजय ४३)&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वात मोठा विजय &lt;small&gt;(धावांनुसार)&lt;/small&gt;
|{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}})
|१७२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा
|{{cr|IND}} v {{cr|ENG}}
|४९९/१४ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा
|{{cr|NED}} v {{cr|SRI}}
|७९-११ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक सलग विजय
|{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}}
|८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये
|
|}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }}
*[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]
*[http://www.cricket-wc.com ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} 
*[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website]

{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{fb start}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}}
{{fb end}}

[[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]]</text>
      <sha1>50xwmf48lme642cq77kfqdm90m8k5dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68415</id>
    <revision>
      <id>2707769</id>
      <parentid>2530753</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक निकाल */</comment>
      <origin>2707769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24969" sha1="l52rafpjv2tnwvhf4lql6qiwph2zmab" xml:space="preserve">'''एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ - १६''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]&lt;nowiki/&gt;च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार एरंडोल मतदारसंघात [[जळगांव जिल्हा|जळगांव जिल्ह्यातील]] एरंडोल तालुका, भडगांव तालुक्यातील आमडदे हा महसूल मंडळ आणि पारोळा तालुक्यातील चोरवड, तामसवाडी, पारोळा ही महसूल मंडळे आणि पारोळा नगरपालिका या क्षेत्रांचा समावेश होतो. एरंडोल हा विधानसभा मतदारसंघ [[जळगांव लोकसभा मतदारसंघ|जळगांव लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

[[शिवसेना]] पक्षाचे [[चिमणराव पाटील]] हे एरंडोल विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती==
एरंडोल विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो :

* एरंडोल तालुका
* भडगांव तालुका : आमडदे महसूल मंडळ
* पारोळा तालुका : चोरवड, तामसवाडी आणि पारोळा महसूल मंडळे; पारोळा नगरपालिका
== एरंडोल मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!आमदार 
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५२-१९६०)''  
|-
| [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] 
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सिताराम हिराचंद बिर्ला]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)''  
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[दिगंबर शंकर पाटील]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]]
| bgcolor=turquoise|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]]
| [[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[जनता पक्ष]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[परु चंद्रभान वाघ]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]]
| [[हरी आत्माराम महाजन]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]]
| [[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[गुलाब रघुनाथ पाटील]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |[[शिवसेना]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]]
| [[चिमणराव रुपचंद पाटील|चिमण रुपचंद पाटील]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]
| [[सतीश भास्कर पाटील|डॉ. सतीश भास्कर पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]
| [[चिमणराव रुपचंद पाटील]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[शिवसेना]]
|-
|[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]]
| [[अमोल चिमणराव पाटील]]
|}

== निवडणूक निकाल ==
=== २०२४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Erandol_Assembly_constituency Erandol Assembly constituency - Election Results], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[शिवसेना]]''' || '''[[अमोल चिमणराव पाटील]]''' || '''१,०१,०८८''' || '''५०.००%'''
|-
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] || [[सतीश भास्करराव पाटील]] || ४४,७५६ || २२.१४%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || भगवान असाराम पाटील (महाजन) || ४१,३९५ || २०.४८%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || डॉ. हर्षल मनोहर माणे (पाटील) || ६,३७३ || ३.१५%
|-
| नोटा || नोटा || १,५०९ || ०.७५%
|-
| मताधिक्य || अमोल चिमणराव पाटील || ५६,३३२ || २७.८७%
|}

=== २०१९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2019&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/erandol-maharashtra-assembly-constituency Erandol Assembly Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[शिवसेना]]''' || '''[[चिमणराव रूपचंद पाटील]]''' || '''८२,६५०''' || '''४६.८६%'''
|-
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || [[सतीश भास्करराव पाटील]] || ६४,६४८ || ३६.६५%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || गोविंद एकनाथ शिरोळे || २४,५८७ || १३.९४%
|-
| [[वंचित बहुजन आघाडी]] || गौतम मधुकर पवार || २,३०३ || १.३१%
|-
| नोटा || नोटा || १,९९५ || १.१३%
|-
| मताधिक्य || चिमणराव रूपचंद पाटील || १८,००२ || १०.२१%
|}

=== २०१४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2014&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/erandol-maharashtra-assembly-constituency Erandol Assembly Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]''' || '''[[सतीश भास्करराव पाटील]]''' || '''५५,६५६''' || '''३३.०५%'''
|-
| [[शिवसेना]] || [[चिमणराव रूपचंद पाटील]] || ५३,६७३ || ३१.८७%
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || मच्छिंद्र रतन पाटील || २८,९०१ || १७.१६%
|-
| [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || दादासो पाटील नरेंद्र जयवीर || २४,०९४ || १४.३१%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || प्रवीण चंद्रभान वाघ || १,६७० || ०.९९%
|-
| नोटा || नोटa || ९९२ || ०.५९%
|-
| मताधिक्य || सतीश भास्करराव पाटील || १,९८३ || १.१८%
|}

=== २००९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;abpmarathi2009&quot;&gt;[https://marathi.abplive.com/elections Erandol Assembly Election Results 2009], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[शिवसेना]]''' || '''[[चिमणराव रूपचंद पाटील]]''' || '''७०,७०८''' || '''४८.२२%'''
|-
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || [[सतीश भास्करराव पाटील]] || ६७,४१० || ४५.९७%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || अण्णासाहेब पाटील || २,४२७ || १.६६%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || विजय पंढरीनाथ महाजन || १,७६९ || १.२१%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || बापू दशरथ पाटील || १,२०१ || ०.८२%
|-
| [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || वाल्मीक प्रभाकर लोखंडे || १,१३२ || ०.७७%
|-
| [[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] || दीपक वाना सपकाळे || ७९९ || ०.५४%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || माधवराव शालिक पाटील (मोरे) || ४७२ || ०.३२%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || प्रा. प्रतापराव रामदास पवार || ३१० || ०.२१%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || डॉ. पी. एफ. जैन || २३८ || ०.१६%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || कांतीलाल छगन नाईक (बंजारा) || १८२ || ०.१२%
|-
| मताधिक्य || चिमणराव रूपचंद पाटील || ३,२९८ || २.२५%
|}

=== २००४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2004&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/erandol-maharashtra-assembly-constituency Erandol Assembly Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[शिवसेना]]''' || '''[[गुलाब रघुनाथ पाटील]]''' || '''६८,७६७''' || '''४८.५०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]] || ५७,४२९ || ४०.५०%
|-
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धो)]] || जी. डी. पाटील || ११,२१४ || ७.९१%
|-
| मताधिक्य || गुलाब रघुनाथ पाटील || ११,३३८ || ८.००%
|}

=== १९९९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1999&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/erandol-maharashtra-assembly-constituency Erandol Assembly Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[शिवसेना]]''' || '''[[गुलाब रघुनाथ पाटील]]''' || '''४४,७११''' || '''४२.७३%'''
|-
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धो)]] || [[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]] || ४०,६२१ || ३८.८२%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || सुभाष भिका देशमुख || ८,०१४ || ७.६६%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || ज्ञानेश्वर भादू जाधव || ६,५६२ || ६.२७%
|-
| मताधिक्य || गुलाब रघुनाथ पाटील || ४,०९० || ३.९१%
|}

=== १९९५ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[जनता दल]]''' || '''[[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]]''' || '''५०,३९१''' || '''४०.१९%'''
|-
| [[शिवसेना]] || रमेश जगन्नाथ महाजन || ३१,४०५ || २५.०४%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[पार्वताबाई चंद्रभान वाघ]] || १६,८७५ || १३.४६%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || आनंदराव नामदेवराव पाटील || १२,७९८ || १०.२१%
|-
| मताधिक्य || महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील || १८,९८६ || १५.१४%
|}

=== १९९० निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[शिवसेना]]''' || '''[[हरी आत्माराम महाजन]]''' || '''४१,७२४''' || '''४३.५०%'''
|-
| [[जनता दल]] || [[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]] || ३५,२३० || ३६.७०%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || टी. एन. महाजन || १६,५१० || १७.२०%
|-
| मताधिक्य || हरी आत्माराम महाजन || ६,४९४ || ६.८०%
|}

=== १९८५ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[टी. एन. महाजन]]''' || '''३१,६४०''' || '''४५.२०%'''
|-
| [[जनता पक्ष]] || [[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]] || ३०,१२० || ४३.३०%
|-
| मताधिक्य || टी. एन. महाजन || १,५२० || २.१०%
|}

=== १९८० निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[पार्वताबाई चंद्रभान वाघ]]''' || '''३३,५१०''' || '''५३.४०%'''
|-
| [[जनता पक्ष]] || [[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]] || २५,४१० || ४०.५०%
|-
| मताधिक्य || पार्वताबाई चंद्रभान वाघ || ८,१०० || १२.९०%
|}

=== १९७८ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[जनता पक्ष]]''' || '''[[महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील]]''' || '''३५,४२०''' || '''५६.१०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] || पार्वताबाई चंद्रभान वाघ || २४,२०० || ३८.३०%
|-
| मताधिक्य || महेंद्रसिंह धर्मसिंह पाटील || ११,२२० || १७.८०%
|}

=== १९७२ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय जनसंघ]]''' || '''[[ज्ञानेश्वर जिवाजी बोराडे]]''' || '''२६,७८०''' || '''४९.१०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || डी. एस. पाटील || २५,१२० || ४६.१०%
|-
| मताधिक्य || ज्ञानेश्वर जिवाजी बोराडे || १,६६० || ३.००%
|}

=== १९६७ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय जनसंघ]]''' || '''[[ज्ञानेश्वर जिवाजी बोराडे]]''' || '''२२,४५०''' || '''४६.२०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || डी. एस. पाटील || २०,८१० || ४२.८०%
|-
| मताधिक्य || ज्ञानेश्वर जिवाजी बोराडे || १,६४० || ३.४०%
|}

=== १९६२ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[दिगंबर शंकर पाटील]]''' || '''२९,२४८''' || '''५८.२०%'''
|-
| [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || जी. जे. बोराडे || १५,६२० || ३१.१०%
|-
| मताधिक्य || दिगंबर शंकर पाटील || १३,६२८ || २७.१०%
|}

=== १९५७ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[परशुराम धर्माजी रहाणे]]''' || '''२१,५४०''' || '''५२.३०%'''
|-
| [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || जी. जे. बोराडे || १९,६४० || ४७.७०%
|-
| मताधिक्य || परशुराम धर्माजी रहाणे || १,९०० || ४.६०%
|}

=== १९५२ निवडणूक (बॉम्बे राज्य) &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[सीताराम हिराचंद बिर्ला]]''' || '''१८,९२०''' || '''५४.१०%'''
|-
| [[सोशलिस्ट पार्टी (भारत)|सोशलिस्ट पार्टी]] || पी. डी. रहाणे || १६,०५० || ४५.९०%
|-
| मताधिक्य || सीताराम हिराचंद बिर्ला || २,८७० || ८.२०%
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:जळगाव जिल्हा]]
[[वर्ग:जळगाव लोकसभा मतदारसंघ]]

==[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका]]==
===विजयी===
*डॉ. [[सतीश पाटील]] - [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
{{महाराष्ट्र विधानसभा}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:जळगाव जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:जळगाव लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>l52rafpjv2tnwvhf4lql6qiwph2zmab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68416</id>
    <revision>
      <id>2707770</id>
      <parentid>2530707</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2707770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18942" sha1="eg13k2x13w0qanc3e7cpstllmlpzpbj" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचा]] १५ वा मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव लोकसभा मतदारसंघात]] असून [[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्यात]] मोडतो.&lt;ref name=&quot;ceomaha&quot;&gt;[http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf Notification regarding Delimitation of Constituencies in Maharashtra], Chief Electoral Officer, Maharashtra, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt;

== अमळनेर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! आमदार !! पक्ष
|-
| १९५२ || [[नामदेव यादव पाटील]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९५७ || [[माधव गोटू पाटील]] / [[जलमखान संदेबाजखान तडवी]] (द्विसदस्यीय) || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९६२ || [[शहाजहानखान जलमखान तडवी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९६७ || [[के. एम. पाटील]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९७२ || [[जगत व्यंकट पवार]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| १९७८ || [[गुलाब वामन पाटील]] || [[जनता पक्ष]]
|-
| १९८० || [[गुलाब वामन पाटील]] || [[जनता पक्ष]]
|-
| १९८५ || [[अमृत वामन पाटील]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]
|-
| १९९० || [[गुलाब वामन पाटील]] || [[जनता दल]]
|-
| १९९५ || [[डॉ. बी. एस. पाटील]] || [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| १९९९ || [[डॉ. बी. एस. पाटील]] || [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| २००४ || [[डॉ. बी. एस. पाटील]] || [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| २००९ || [[कृषीभूषण साहेबराव पाटील]] || [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]
|-
| २०१४ || [[शिरीष चौधरी|शिरीष हिरालाल चौधरी]] || [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]
|-
| २०१९ || [[अनिल भाईदास पाटील]] || [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|-
| २०२४ || [[अनिल भाईदास पाटील]] || [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|}

== निवडणूक निकाल ==

=== २०२४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Amalner_Assembly_constituency Amalner Assembly constituency - Election Results], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]''' || '''[[अनिल भाईदास पाटील]]''' || '''१,१४,८८९''' || '''५६.४३%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || डॉ. अनिल नथ्थू शिंदे || ६६,५९५ || ३२.७१%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || [[शिरीष चौधरी|शिरीष हिरालाल चौधरी]] || १२,३४४ || ६.०६%
|-
| [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || सचिन अशोक बाविस्कर || १,३२० || ०.६५%
|-
| नोटा || नोटा || १,२१५ || ०.६०%
|-
| मताधिक्य || अनिल भाईदास पाटील || ४८,२९४ || २३.७२%
|}

=== २०१९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2019&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/amalner-maharashtra-assembly-constituency Amalner Assembly Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]''' || '''[[अनिल भाईदास पाटील]]''' || '''९३,७५७''' || '''५०.८२%'''
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[शिरीष चौधरी|शिरीष हिरालाल चौधरी]] || ८५,१६३ || ४६.१६%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || तिलोत्तमा जितेंद्र पाटील || १,४५५ || ०.७९%
|-
| नोटा || नोटा || १,०८६ || ०.५९%
|-
| मताधिक्य || अनिल भाईदास पाटील || ८,५९४ || ४.६६%
|}

=== २०१४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2014&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/amalner-maharashtra-assembly-constituency Amalner Assembly Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]''' || '''[[शिरीष चौधरी|शिरीष हिरालाल चौधरी]]''' || '''६८,३६२''' || '''३९.४३%'''
|-
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || [[कृषीभूषण साहेबराव पाटील]] || ४७,१२३ || २७.१७%
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[अनिल भाईदास पाटील]] || ३४,२८२ || १९.७७%
|-
| [[शिवसेना]] || डॉ. बी. एस. पाटील || ११,५५१ || ६.६६%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || ललिता शाम पाटील || ५,०२१ || २.८९%
|-
| नोटा || नोटa || ९५६ || ०.५५%
|-
| मताधिक्य || शिरीष हिरालाल चौधरी || २१,२३९ || १२.२६%
|}

=== २००९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;abpmarathi2009&quot;&gt;[https://marathi.abplive.com/elections Amalner Assembly Election Results 2009], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]''' || '''[[कृषीभूषण साहेबराव पाटील]]''' || '''५५,०८४''' || '''३६.५५%'''
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[अनिल भाईदास पाटील]] || ४४,६२१ || २९.६१%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || ललिता शाम पाटील || २५,६०९ || १६.९९%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || [[डॉ. बी. एस. पाटील]] || १०,४२२ || ६.९१%
|-
| [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || डॉ. दीपक पंढरीनाथ पाटील || ३,७१४ || २.४६%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || एर. मिलिंद लक्ष्मीकांत पाटील || २,३१५ || १.५४%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || कृषितज्ज्ञ साहेबराव धोंडू पाटील || १,६९९ || १.१३%
|-
| [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || नेतकर अरुण दाजीबा || १,१६६ || ०.७७%
|-
| [[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] || सैंदाणे श्याम गिरधर || ५३७ || ०.३६%
|-
| [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|आरपीआय (आ)]] || प्रा. खैरनार विजय भोजू || ४१६ || ०.२८%
|-
| मताधिक्य || कृषीभूषण साहेबराव पाटील || १०,४६३ || ६.९४%
|}

=== २००४ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv2004&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/amalner-maharashtra-assembly-constituency Amalner Assembly Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[डॉ. बी. एस. पाटील]]''' || '''५९,८९०''' || '''४३.५०%'''
|-
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || [[कृषीभूषण साहेबराव पाटील]] || ५५,४१० || ४०.२५%
|-
| [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || उत्तमराव निंबाजी पवार || १२,५१० || ९.०८%
|-
| मताधिक्य || डॉ. बी. एस. पाटील || ४,४८० || ३.२५%
|}

=== १९९९ निवडणूक &lt;ref name=&quot;resultuniv1999&quot;&gt;[https://resultuniversity.com/election/amalner-maharashtra-assembly-constituency Amalner Assembly Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[डॉ. बी. एस. पाटील]]''' || '''४५,८१०''' || '''४०.२०%'''
|-
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || [[गुलाब वामन पाटील]] || ४१,६२० || ३६.५३%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || अमृत वामन पाटील || २१,५३० || १८.९०%
|-
| मताधिक्य || डॉ. बी. एस. पाटील || ४,१९० || ३.६७%
|}

=== १९९५ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[डॉ. बी. एस. पाटील]]''' || '''६४,१२०''' || '''५१.२०%'''
|-
| [[जनता दल]] || [[गुलाब वामन पाटील]] || ४२,५४० || ३३.९८%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || अमृत वामन पाटील || १५,६२० || १२.४८%
|-
| मताधिक्य || डॉ. बी. एस. पाटील || २१,५८० || १७.२२%
|}

=== १९९० निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[जनता दल]]''' || '''[[गुलाब वामन पाटील]]''' || '''३८,५२०''' || '''३८.५०%'''
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[डॉ. बी. एस. पाटील]] || ३२,६५० || ३२.६३%
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || अमृत वामन पाटील || २६,४१० || २६.३९%
|-
| मताधिक्य || गुलाब वामन पाटील || ५,८७० || ५.८७%
|}

=== १९८५ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]''' || '''[[अमृत वामन पाटील]]''' || '''३३,५२०''' || '''४२.६०%'''
|-
| [[जनता पक्ष]] || [[गुलाब वामन पाटील]] || ३१,४२० || ३९.९३%
|-
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || डी. ओ. पाटील || ११,२५० || १४.२९%
|-
| मताधिक्य || अमृत वामन पाटील || २,१०० || २.६७%
|}

=== १९८० निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[जनता पक्ष]]''' || '''[[गुलाब वामन पाटील]]''' || '''३४,५२०''' || '''५१.१०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] || अमृत वामन पाटील || २९,८१० || ४४.१३%
|-
| मताधिक्य || गुलाब वामन पाटील || ४,७१० || ६.९७%
|}

=== १९७८ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[जनता पक्ष]]''' || '''[[गुलाब वामन पाटील]]''' || '''३९,८५०''' || '''५८.४०%'''
|-
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || जगत व्यंकट पवार || २४,१२० || ३५.३४%
|-
| मताधिक्य || गुलाब वामन पाटील || १५,७३० || २३.०६%
|}

=== १९७२ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[जगत व्यंकट पवार]]''' || '''३१,६४०''' || '''५५.२०%'''
|-
| [[भारतीय जनसंघ]] || गुलाब वामन पाटील || २३,१५० || ४०.४०%
|-
| मताधिक्य || जगत व्यंकट पवार || ८,४९० || १४.८०%
|}

=== १९६७ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[के. एम. पाटील]]''' || '''२४,५१०''' || '''५०.८०%'''
|-
| [[भारतीय जनसंघ]] || गुलाब वामन पाटील || २१,६२० || ४४.८१%
|-
| मताधिक्य || के. एम. पाटील || २,८९० || ५.९९%
|}

=== १९६२ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शहाजहानखान जलमखान तडवी]]''' || '''२५,४३०''' || '''५६.२०%'''
|-
| [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || जी. व्ही. पाटील || १७,५१० || ३८.६९%
|-
| मताधिक्य || शहाजहानखान जलमखान तडवी || ७,९२० || १७.५१%
|}

=== १९५७ निवडणूक &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माधव गोटू पाटील]]''' || '''बिनविरोध / निवडून आलेले'''
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[जलमखान संदेबाजखान तडवी]]''' || '''बिनविरोध / निवडून आलेले'''
|}

=== १९५२ निवडणूक (बॉम्बे राज्य) &lt;ref name=&quot;wikieng&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! %
|-
| '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[नामदेव यादव पाटील]]''' || '''२०,६५०''' || '''५७.४०%'''
|-
| [[सोशलिस्ट पार्टी (भारत)|सोशलिस्ट पार्टी]] || उत्तमराव निंबाजी पवार || १४,५३० || ४०.३९%
|-
| मताधिक्य || नामदेव यादव पाटील || ६,१२० || १७.०१%
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:जळगाव जिल्हा]]
[[वर्ग:जळगाव लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>eg13k2x13w0qanc3e7cpstllmlpzpbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिंदुस्तानी भाषा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80792</id>
    <revision>
      <id>2707785</id>
      <parentid>2322073</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47943-26</username>
        <id>187055</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2707785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3820" sha1="rmi7sxtx7g53z5062ridaskaencbovo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भाषा
|नाव = हिंदुस्तानी
|स्थानिक नाव = हिन्दुस्तानी   •   ہندوستانی
|भाषिक_देश = [[भारत]], [[पाकिस्तान]]
|राष्ट्रभाषा_देश = {{देशध्वज|भारत}} ([[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[उर्दू भाषा|उर्दू]])&lt;br /&gt;{{देशध्वज|पाकिस्तान}} ([[उर्दू भाषा|उर्दू]])
|भाषिक_प्रदेश = [[दक्षिण आशिया]]
|बोलीभाषा = खडीबोली, दक्खनी, कौरवी
|लिपी =[[देवनागरी]], [[फारसी वर्णमाला|फारसी]]
|भाषिक_लोकसंख्या = ४९ कोटी (२००६)
|भाषिक_लोकसंख्येनुसार_क्रमांक = 
|भाषाकुल_वर्गीकरण = [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|इंडो-युरोपीय]]
|वर्ग२ = [[इंडो-इराणी भाषासमूह|इंडो-इराणी]]
|वर्ग३ = [[हिंद-आर्य भाषासमूह|हिंद-आर्य]]
|वर्ग४ = मध्य शाखा
|भाषासंकेत_ISO_639_1_वर्गवारी = hi, ur
|भाषासंकेत_ISO_639_2_वर्गवारी = hin, urd
|भाषासंकेत_ISO_639_3_वर्गवारी = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hin hin]{{मृत दुवा}} - हिंदी&lt;br /&gt;[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=urd urd] - उर्दू
|नकाशा = 
}}
'''हिंदुस्तानी''' किंवा '''हिंदी-उर्दू''' ही [[उत्तर भारत]] व [[पाकिस्तान]] देशांमधील एक प्रमुख [[भाषा]] आहे. ह्या भाषेची दोन आधुनिक रूपे आहेत: [[हिंदी भाषा|हिंदी]] व [[उर्दू भाषा|उर्दू]]. 

[[File:New testament cover page in Hindustani language.jpg|thumb| 1842 मध्ये हिंदुस्थानीमध्ये प्रकाशित झालेल्या नवीन कराराचे शीर्षक पृष्ठ]]

[[File:First page of new testament in Hindustani language.jpg|thumb|न्यू टेस्टामेंटचा पहिला अध्याय हिंदुस्थानी भाषेत प्रकाशित झाला]]

ह्या दोन्ही भाषा हिंदुस्तानीवरूनच तयार झाल्या असल्या तरीही त्यांचे व्याकरण, शैली, [[लिपी|लिप्या]] इत्यादी वेगवेगळे आहे. उर्दूवर [[फारसी भाषा|फारसी]] व [[अरबी भाषा]]ंचा तर हिंदीवर [[संस्कृत]]चा प्रभाव पडला आहे. [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीअगोदर]] हिंदुस्तानी, हिंदी व उर्दू ह्या सर्व एकच होत्या.

लॅटिन लिपीत लिहिलेल्या हिंदुस्तानी भाषेला भारती भाषा म्हणतात.
[[वर्ग:हिंद-आर्य भाषासमूह]]
[[वर्ग:हिंदी भाषा]]</text>
      <sha1>rmi7sxtx7g53z5062ridaskaencbovo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दुर्गाडी किल्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90448</id>
    <revision>
      <id>2707828</id>
      <parentid>2624662</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47958-84</username>
        <id>187066</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2707828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13602" sha1="hms0phwd8zgq0tni3hhmbgrkk0s07az" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट किल्ला
| नाव = दुर्गाडी किल्ला 
|चित्र =
|चित्रशीर्षक = 
|चित्ररुंदी = 
| उंची = फूट
| प्रकार = जलदुर्ग/भूदुर्ग
| श्रेणी = सोपी
| ठिकाण = [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[महाराष्ट्र]]
| डोंगररांग = 
| अवस्था = व्यवस्थित
| गाव = [[कल्याण]]
|स्थापना=अज्ञात
}}
[[चित्र:Durgadi Fort Enterance.jpg|इवलेसे]]
'''दुर्गाडी किल्ला''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक  किल्ला आहे.

==भौगोलिक स्थान==
दुर्गाडी किल्ला आणि कल्याण बंदराची निर्मिती हिंदू क्षत्रिय मराठा तसेच स्थानिक आगरी समाज यांच्या सहकार्याने राजांनी शेकडो वर्षांपूर्वी केलेली आहे.

[[कल्याण|कल्याण शहर]] [[उल्हास नदी]], [[खाडी]] किनारी वसलेले आहे. सातवाहनांच्या राजवटीमध्ये कल्याण बंदर खूप प्रसिद्ध होते. मध्यपूर्व देशातील तसेच रोम पर्यंत चालणाऱ्या व्यापाराचे [[कल्याण]] हे केंद्र होते. [[कल्याण]] बंदरामध्ये येणारा व्यापारी माल येथून नाणेघाटमार्गे [[जुन्नर]] तसेच प्रतिष्ठाण ([[पैठण]]) या राजधानीकडे रवाना होत असे.

बोर घाटाजवळ उगम पावणारी [[उल्हास]] नदी वसईजवळ समुद्राला मिळते. उल्हास नदीला कसारा घाटाजवळ उगम पावणारी [[भातसाई]] नदी तसेच माळशेज घाटाकडून वाहत येणारी [[काळू 
नदी]] येऊन मिळते. त्यामुळे खाडीला पाणी भरपूर असते.

==इतिहास==

[[चित्र:Shivaji Maharaj visited Kalyan on 24th October 1657.jpg|इवलेसे|कल्याणच्या खाडीत गलबतांनिशी [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] स्वराज्याच्या आरमारास प्रारंभ केला.]]

दुर्गाडी किल्ला आणि कल्याण बंदराची निर्मिती हिंदू क्षत्रिय मराठा शिर्के सातवाहन राजांनी हजारो-लाखो वर्षांपूर्वी केलेली आहे.

दुर्गाडी किल्ला आणि कल्याण बंदर हे हिंदू धर्माचे तीर्थक्षेत्र आणि शक्तीपीठ आहे. शिवभगवान सातवाहन साम्राज्य संरक्षित स्मारक आहे.

दुर्गाडी किल्ला आणि कल्याण बंदर परिसरामधून शिर्के सातवाहन काळापासून ([[सातवाहन साम्राज्य]]) महाराष्ट्राचा आणि संपूर्ण भारत (हिंदुस्थान) देशाचा व्यापार देश - विदेशामध्ये चालत होता आणि तो आजही चालत आहे.

दुर्गाडी किल्ल्यावरील दुर्गादेवीचे मंदिर हे जागृत देवतेचे मंदिर आहे. याठिकाणी शिर्के-सातवाहन काळामध्ये प्रत्यक्षात दुर्गादेवी प्रकट झाली होती. तेव्हापासून याठिकाणी हे मंदिर आहे.

#परदेशातून म्हणजेच दुसऱ्या राज्यातून देशातून कल्याण बंदरामध्ये येणार व्यापारी माल कल्याण बंदरामधून नाणेघाट मार्गे [[जुन्नर]] - अश्यमकनगर ([[अहिल्यानगर]]) मार्गे [[पैठण|पैठणला]] जात असे.
#दुसरमार्ग कल्याण बंदरापासून माळशेज घाट मार्गे [[जुन्नर]] - अश्यमकनगर ([[अहिल्यानगर]]) मार्गे [[पैठण]] - [[बीड]] आणि राज्याच्या अन्य भागांमध्ये जात असे.
#तिसरमार्ग कल्याण बंदरापासून माळशेज घाट मार्गे [[जुन्नर]] - [[नाशिक]].

अशाप्रकारचे अनेक महामार्ग होते ज्या मार्गांवरून संपूर्ण राज्यामध्ये व्यापारीमाल पोहचविला जात असे.

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचा शेतमाल याच कल्याण बंदरातून देश - विदेशामध्ये निर्यात केला जात असे.

कल्याण बंदर हे जागतिक पातळीवरील सर्वात मोठे आणि प्रसिद्ध व्यापारी बंदर आहे.

शिर्के-सातवाहन राजांनी कल्याण बंदर आणि दुर्गाडी किल्ला परिसरामध्ये मराठा सातवाहन साम्राज्याचे पहिले आरमार, नौसेना, समुद्रीसेना, बंदर स्थापन केले. 

त्याचबरोबर कल्याणसारखे महत्त्वाचे बंदर परिसरामध्ये  छत्रपती शिवाजी महाराजांनी येथे किल्ला दुरुस्ती करण्याचा आदेश दिला. आबाजी महादेवांना येथे किल्ला दुरुस्ती पाया खोदतांना या पायामध्ये अमाप द्रव्य सापडले. दुर्ग बांधत असतानाच द्रव्य मिळावी, ही दुर्गादेवीचीच कृपादृष्टी आहे.

दुर्गाडी किल्ल्याच्या आश्रयानेच शिवाजी महाराजांनी आपले आरमार उभारण्यासाठी येथे गोदी निर्माण केली. या गोदीतून लढाऊ जहाजांची निर्मिती केली. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्याकरीता [[पोर्तुगीजांच्या भारतीय वसाहती|पोर्तुगीजांचे]] सहाय्य घेतले. निर्माण झालेल्या आरमाराने पुढे मुंबईच्या इंग्रजांना, वसईच्या पोर्तुगिजांना तसेच जंजिऱ्याच्या सिद्धीला दहशत बसविली. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कल्याणच्या दुर्गाडी किल्ल्याच्या आश्रयाने भारतीय आरमाराचा पाया घातला.

==कसे जाल ?==
कल्याणच्या बसस्थानकापासून रिक्षाने १५ मिनिटात दुर्गाडी किल्ल्याजवळ पोहोचता येते.

==गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे==
*किल्ल्याच्या प्रवेशमार्गावर सध्या कमान उभारलेली आहे. या मार्गावर पूर्वी दरवाजा होता, याला गणेश दरवाजा म्हणून ओळखले जाता असे. येथे गणेशाची मूर्ती आहे.
*दुर्गाडीच्या लहानशा किल्ल्यावर दुर्गामातेचे मंदिर आहे. त्यामुळे येथे भक्तांचा नेहमीच राबता असतो. मंदिरात पूर्वीचा देवीचा तांदळा असून नव्याने बसविलेली मूर्तीही आहे.
*मंदिराजवळ गडाच्या खाडीकडील भागाकडे तटबंदी व बुरुजाचे अवशेष आहेत. गडावरील अवशेष मात्र काळाच्या ओघात लुप्त झाले आहेत.

==गडावरील पाण्याची सोय==
जवळपासच्या हॉटेलमध्ये तुमच्या खाण्यापिण्याची सोय होऊ शकते.


==संदर्भ==
* [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो
* [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]]
* [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्ग|किल्ले]] - गो. नी. दांडेकर
* [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - गो. नी. दांडेकर
* [[ट्रेक द सह्याद्रीज]] (इंग्लिश) - [[हरीश कापडिया]]
* [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[सदाशिव आत्माराम जोगळेकर]]
* [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[दुर्गवैभव]] - निनाद बेडेकर
* [[इतिहास दुर्गांचा]] - निनाद बेडेकर
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - निनाद बेडेकर
* [[गडसंच]] - [[बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे]]
* [[किल्ले पाहू या]] - [[प्रफुल्ल केशवराव घाणेकर]]
* [[गडदर्शन]] - प्र. के. घाणेकर
* [[गड आणि कोट]] - प्र. के. घाणेकर
* [[इये महाराष्ट्र देशी (पुस्तक)|इये महाराष्ट्र देशी]] - प्र. के. घाणेकर
* [[चला जरा भटकायला]] - प्र. के. घाणेकर
* [[साद सह्याद्रीची, भटकंती किल्ल्यांची]] - प्र. के. घाणेकर
* [[सोबत दुर्गांची]] - प्र. के. घाणेकर
* [[मैत्री सागरदुर्गांची]] - प्र. के. घाणेकर
* [[दुर्गांच्या देशात]]  - प्र. के. घाणेकर
* [[गड किल्ले गती जयगाथा]] - प्र. के. घाणेकर
* [[ओळख किल्ल्यांची - भाग १]] - प्र. के. घाणेकर
* [[ओळख किल्ल्यांची - भाग २]] - प्र. के. घाणेकर
* [[ओळख किल्ल्यांची - भाग ३]] - प्र. के. घाणेकर
* [[वेध जलदुर्गांचा]] - भगवान चिले

== हे सुद्धा पहा==
*[[भारतातील किल्ले]]
{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:कल्याण]]</text>
      <sha1>hms0phwd8zgq0tni3hhmbgrkk0s07az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अहिल्यानगर किल्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90487</id>
    <revision>
      <id>2707829</id>
      <parentid>2706508</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47958-84</username>
        <id>187066</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2707829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23207" sha1="my4hmq0h066uuza2qts7y3gj8p8eyh7" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
{{किल्ला
|नाव= अहिल्यानगर किल्ला
|चित्र= Ahmednagar fort entrance.jpg
|चित्रशीर्षक=भुईकोट किल्ला, अहिल्यानगर Chronological 
|चित्ररुंदी=200px
|उंची=  ६५७मी.
|प्रकार=भुईकोट
|श्रेणी=सोपा
|ठिकाण= [[अहिल्यानगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग= भुईकोट किल्ला
|अवस्था=चांगली
|गाव= [[अहिल्यानगर]]
|स्थापना= [[इ.स. १४९०]]
}}

''' अहिल्यानगर भुईकोट किल्ला''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अहिल्यानगर ऊर्फ नगर शहराजवळील किल्ला आहे.

==कसे जाल==
मनमाड-दौंड रेल्वेमार्गावर  '''[[अहिल्यानगर]]''' येथे मध्य रेल्वेचे स्टेशन आहे. स्टेशनाजवळच  अहमदनगर आहे. शहराच्या पूर्व दिशेला प्रस्तुत '''भुईकोट किल्ला''' आहे. '''[[अहिल्यानगर]]''' भिंगारला जाणाऱ्या  [[अहिल्यानगर महानगरपालिका]] परिवहनच्या बसेस]] किंवा शेअर ऑटोने किल्ल्याकडे जाता येते. या किल्ल्याला अहिल्यानगर(अहमदनगर) किल्ला असेही नाव आहे. शहरात  कोट बाग ए निजाम किल्ल्याखेरीज, चांदबीबी महाल, बहिस्तबाग, फराहबकश महल, बारा इमाम कोटला, हत्ती बावडी, बाग ए -रौझा अशी काही ऐतिहासिक स्थळे आहेत. तसेच मिरावली बाबा पहाड( दरगाह) आहे

==इतिहास==
१५ व्या शतकाच्या शेवटी, [[इ.स. १४८६]] मध्ये तत्कालीन बहामनी सल्तनत चे पाच तुकडे झाले. त्यामधून वेगळे निघालेल्या मलिक अहमदशहा बहिरी यांनी निजामशहाने २८ मे, इ.स. १४९० मध्ये सीना नदीकाठी पूर्वीच्या भिंगार शहराजवळ नवीन शहर वसवण्यास सुरुवात केली. यांच्या नावावरूनच या शहराला अहमदनगर  असे नाव पडले. इ.स. १४९४ मध्ये शहर रचना पूर्ण होऊन अहमदनगर निजामशहाची राजधानी बनले.  या शहराची तुलना त्या काळी कैरो, बगदाद या समृद्ध शहरांशी केली जात असे. अहमद निजामशाह, बुरहान निजामशाह, हुसैन निजामशाह , सुलताना चांदबिबी यांची कारकीर्द असणारी निजामशाही येथे इ.स. १६३६ पर्यंत टिकली. मुघल बादशहा शाहजहान यांनी इ.स. १६३६ मध्ये अहमदनगर  काबीज केले. [[इ.स. १७५९]] साली पेशव्यांनी अहमदनगर वर ताबा मिळवला, तर [[इ.स. १८०३]] साली ब्रिटिशांनी अहमदनगर वर विजय मिळवला.

अहमदनगर चा कोट बाग ए निजाम हा भुईकोट किल्ला हा हुसेन निझामशाह यांनी [[इ.स. १५५३]] साली बांधण्यास सुरुवात केली. चांदबिबी यांनी जुलै [[इ.स. १६००]] मध्ये युद्धात किल्ला लढवला. परंतु मुघलांनी तो जिंकला. [[इ.स. १७५९]] साली पेशव्यांनी मुघलांकडून विकत घेतला. [[इ.स. १७९७]] पेशव्यांनी शिंदे घराण्याच्या ताब्यात दिला. १२ ऑगस्ट [[इ.स. १८०३]] ला तो इंग्रजी सत्तेसाठी जनरल वेलस्लीने जिंकला.

[[इ.स. १९४२]] च्या चलेजाव आंदोलनाच्या काळात [[जवाहरलाल नेहरू]], [[वल्लभभाई पटेल]], [[मौलाना आझाद]], [[प्रफुल्लचंद्र घोष]] इत्यादी राष्ट्रीय नेते नगरमधील भुईकोट किल्ल्यात बंदिवासात होते. [[द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया]] हा प्रसिद्ध ग्रंथ [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी याच किल्ल्यात लिहिला. या ग्रंथाची काही हस्तलिखिते आजही येथे पाहण्यास मिळतात. याच किल्ल्यात डॉ. [[प्रफुल्लचंद्र घोष]] यांनी ’हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडियन सिव्हिलायझेशन’ हा ग्रंथ शब्दबद्ध केला. अहमदनगर शहरात राहून [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी [[पाकिस्तान ऑर पार्टिशन ऑफ इंडिया|थॉट्स ऑफ पाकिस्तान]]; व [[अबुल कलाम आझाद]] यांनी गुबार - ए - खातिर हे ग्रंथ लिहिले.{{संदर्भ हवा}}

[[इ.स. १९४७]] ला किल्ला भारत सरकारच्या सैन्यदलाच्या ताब्यात देण्यात आला.

इ.स.१४९४ साली अहमदशहाने अहमदनगर शहराची स्थापना करून तेथे आपली राजधानी वसवली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=qs0aAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%88%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F&amp;dq=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%88%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjdlva05effAhUJeH0KHe1SANUQ6AEIKzAA|title=áivaputra Sambhäji|last=Gokhale|first=Kamal Shrikrishna|date=1971|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१६६०|language=mr}}&lt;/ref&gt;

अहमदनगरजवळचा हा भुईकोट किल्ला हा हुसेन निझामशाह यांनी [[इ.स. १५५३]] साली बांधण्यास सुरुवात केली. चांदबिबीने जुलै [[इ.स. १६००]] मध्ये युद्धात किल्ला लढवला. परंतु मुघलांनी तो जिंकला. [[इ.स. १७५९]] साली पेशव्यांनी मुघलांकडून विकत घेतला. [[इ.स. १७९७]] पेशव्यांनी [[शिंदे घराणे|शिंदे घराण्याच्या]] ताब्यात दिला. १२ ऑगस्ट [[इ.स. १८०३]] ला तो इंग्रजी सत्तेसाठी जनरल वेलस्लीने जिंकला.

अहिल्यानगर किल्ला भारतीय सैन्यदलाच्या ताब्यात आहे.

==गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे==
=== दमडी मशीद ===
{{मुख्य लेख|दमडी मशीद}}
साहिर खानने इ.स. १५६७ मध्ये दमडी मशीद बांधली. ही मशीद राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्मारक आहे. येथे युरोपीय आणि इतर लोकांच्या कबरी आहेत.

==गडावरील राहायची सोय==
किल्ला सैन्य दलाच्या ताब्यात असल्याने, किल्ल्यावर राहाण्याची सोय नाही. राहन्यासाठी  [[अहिल्यानगर]] शहरात सोय होऊ शकते.

==गडावरील खाण्याची सोय==
किल्ला सैन्य दलाच्या ताब्यात असल्याने, किल्ल्यावर खाण्याची सोय नाही. खाण्याची सोय [[अहिल्यानगर]] शहरात सोय होऊ शकते.

==गडावरील पाण्याची सोय==
किल्ला सैन्य दलाच्या ताब्यात असल्याने, किल्ल्यावर पाण्याची सोय नाही.

==अहिल्यानगर शहराच्या आसपासचे किल्ले आणि संबंधित मराठ्यांची घराणी ==
मराठ्यांच्या प्रमुख घराण्यांपैकी [[विठोजीराजे भोसले]], [[मालोजी भोसले]], [[लखुजी जाधव]], निंबाळकर, थोरात, पवार, बाजी कदमराव हे [[निजामशाही|निजामशाहीचे]] चौथे सुलतान मुर्तजा निजामशाह आणि पुढे [[मलिक अंबर]] ह्यांच्या पदरी सेवेत होते. [[साल्हेर]] आणि [[मुल्हेर]] हे किल्ले, किल्ल्यांवर फंदफितुरी करून मिळवून दिल्याबद्दल साक्री आणि रुई ही गावे देवळाली प्रवरा येथील सरदार बाजी कदमराव ह्यांना  [[इ.स. १५८०]] साली इनाम मिळाली होती. पुढे व [[विजापूर|विजापूरकरांशी]] लढताना बाजी कदमांचा बंकापूर ([[कर्नाटक]]) येथे मृत्यू झाला. आजही त्याचे वंशज हे [[देवळाली प्रवरा]] येथे आहेत.

पुढे [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] सेवेत हे घराणे आले. खंडेराव कदम आणि बाजी (तिसरे) हे शिवाजी महाराजांचे अत्यंत विश्वासू सरदार होते. त्यांच्याकडे किल्ले राजगडची तट-सरनौबती होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण दिग्विजय मोहिमेत [[तमिळनाडू]] येथील वली गंडापुराम जिंकल्यावर तेथील भुईकोट किल्ल्याची किल्लेदारी कदमांकडे होती. छत्रपती राजाराम महाराजांच्या [[जिंजी]] मोहिमेतही कदमांनी स्वराज्यासाठी योगदान दिले. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या लढाईत]] ह्या घरातील सात पुरुषांनी आपला देह ठेवला. आजही कदमांनी पारंपरिक आणि दुर्मीळ अशी जुनी शस्त्रे जपून ठेवली आहेत. ह्यात धोप तलवारी, गूर्ज, कट्यारी, ढाली, बिचवा, हस्तिदंती गुप्‍त्या, भाले, शिवाजीकालीन नाणी (शिवराया) आणि इतर ऐतिहासिक साधने आहेत.
निंबाळकर घराणे , पवार घराणे हे निजामशाही काळात व पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात स्वराज्य सेवेत रुजू होते, अहमदनगर मधील [[पारनेर]] भागात राजे साबुसिंग पवार यांच्या सुपे गावी त्यांचे पुत्र सरदार कृष्णाजी पवार यांनी गढी वाडा बांधला व स्वराज्य सेवेसाठी उपयोगी आणला त्यांचेच नातू मानाजीराजे पवार यांनी हंगा नदीतीरी पिंपळगाव पिसे गावी तटबंधी, वेस व वाडा बांधून स्वराज सेवेशी रुजू राहिले,येथील पवार घराण्याला मोठा इतिहास आहे शिवपूर्व काळात परिसरातील 25 गावांची जहागिरी  वतन होते शिवकाळात सरपाटीलकी, देशमुखी, सरदार, जहागिरी होती, गणपती पाटिल पवार, रामजी राजे, यांनी येथील कारभार पाहिला आहे. राजा जगदेवराव पवार यांचे प्रमुख होते. पेशव्याचं आणि उदाजी राजे पवारांचं वाकडे लागल्याने पेशव्यांनी ह्या भागातील काही वतन जप्त करून ताब्यात घेतले व पुढे तहात ब्रिटिशांना दिले, या पिंपळगाव विसापूर परिसरातील ठिकाणी ब्रिटिशांनी ब्रिटिश सैन्य दल उभारले व विसापूर तलाव विसापूर खुले कारागृह निर्मिती केली याठिकाणी [[जवाहरलाल नेहरू]] ही काही दिवस होते, ब्रिटिश कालीन [[दौंड]]-[[मनमाड]] रेल्वे मार्गावरील विसापूर रेल्वे स्थानक हे महत्त्वाचे होते रेल्वे मध्ये येथून वॉटर सप्लाय द्वारे पाणी भरले जात होते. स्वातंत्र्य नंतर येथे स्थानिकांनी आपली जमीन पुन्हा मिळवण्यासाठी पंतप्रधान नेहरूंकडे मागणी केली होती, परंतु येथे पाकिस्तान मधून हिंदू निर्वासित लोकांना काही वर्षे येथील (ब्रिटिश) मिल्ट्री छावणी मध्ये ठेवण्यात आले, आजही येथील ब्रिटिश आर्मी कॅम्प चा उपयोग भिक्षेकरी गृहासाठी वापरत आहे, जप्त केलेली काही जमीन [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय सैन्य]] दलाच्या व काही जमीन समाज कल्याण व इरिकेशन डिपार्टमेंट च्या ताब्यात आहे, येथील पवार घराण्यातील वंशज वेगवेगळ्या ठिकाणी स्थलांतरित झाले व काही वंशज सुपे व पिंपळगाव येथे आपल्या पूर्वजांच्या शेतजमिनी सांभाळून राहत आहेत, वाडे काही अवशेष दिसतात काही पडलेले आहेत, रेणुकामाता मंदिर व पिंपळेश्वर मंदिर आहे, सुपे येथील पवार घराण्यातील वंशज श्रीमंत हेमेन्द्रसिंह राव पवार धार कर्णसिंह पवार  व विक्रमसिंह पवार अनुक्रमे आजही आपल्या स्वतंत्र संस्थान असलेल्या धार व देवास मध्यप्रदेश येथे व काही महाराष्ट्र मध्ये काही ठिकाणी संस्थानिक म्हणून राहत आहेत आपल्या पूर्वजांच्या वास्तू व वस्तूंची देखभाल करत आहेत,निंबाळकर घराणे कर्जत भाग, दत्ताजी, [[महादजी शिंदे]], जिवाजीराजे शिंदे यांचे जमीन वाडे [[श्रीगोंदा]] व जामगाव येथे आहेत ते त्यांनी रयत शिक्षण संस्थेला दान दिले आहेत.

ऐतिहासिक घराणे :-भोसले घराणे राशीन, देशमुख मांडवगण(कादराबाद) कात्राबाद, सरदार दहातोंडे चांदा [[नेवासा]], धार पवार [[नेवासा]], गोमाजी नाईक पानसबळ-सडे [[राहुरी]], हांडे देशमुख पळवे [[पारनेर]], गाढवे देशमुख व शिंदे पाटील [[रांजणगाव]], सरदार कदम बांडे आळकुटी, सोमवंशी जहागीरदार व शितोळे देशमुख जवळा पारनेर, सरदार लगड व सुभेदार नलगे कोळगाव, वाबळे इनामदार [[श्रीगोंदा]], राजे निंबाळकर खर्डा जामखेड येथे खर्ड्याची प्रसिद्ध लढाई झाली येथे किल्ला व गढि आहे, [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचे माहेर शिंदे [[चोंडी]].

==छायाचित्रे==
[[चित्र:Ahmednagar fort 2.jpg|thumb|right|300px| अहमदनगर भुईकोटाचे शाईत चितारलेले रेखाचित्र (इ.स. १८८५)]]
[[चित्र:Ahmednagar fort 1.jpg|thumb|right|300px| अहमदनगर भुईकोटाचे शाईत चितारलेले रेखाचित्र (इ.स. १८८५)]]

==हेही पहा==
* [http://www.flickr.com/photos/nagarick/sets/72157617463234883/ भुईकोट किल्ला छायाचित्रे]
* [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो
* [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]]
* [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्ग|किल्ले]] - गो. नी. दांडेकर
* [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - गो. नी. दांडेकर
* [[ट्रेक द सह्याद्रीज]] (इंग्लिश) - [[हरीश कापडिया]]
* [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]]
* [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[दुर्गवैभव]] - निनाद बेडेकर
* [[इतिहास दुर्गांचा]] - निनाद बेडेकर
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - निनाद बेडेकर

== हे सुद्धा पहा==
*[[भारतातील किल्ले]]

{{विस्तार-किल्ला}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]]
[[वर्ग:अहिल्यानगरमधील इमारती व वास्तू]]
[[वर्ग:अहिल्यानगर पर्यटन]]</text>
      <sha1>my4hmq0h066uuza2qts7y3gj8p8eyh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सय्यद बंडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99580</id>
    <revision>
      <id>2707777</id>
      <parentid>2302635</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>श्री संतोष अशोकराव वाघमोडे</username>
        <id>187050</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2707777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="7e6baa9o0jam4lx9omr1wxlvsagh0wf" xml:space="preserve">{{लेखनाव}} हा [[अफझलखान|अफजलखानाच्या]] सैन्यातील एक सरदार होता. सय्यद बंडा ने अफजलाखानास् [[प्रतापगडाची लढाई|प्रतापगडाच्या लढाईत]] सोबत कलेली होती.
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या भेटीदरम्यान अफजलखानाने दगा केला व [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले|शिवाजी महाराजांवर]] [[बिचवा|बिचव्याचा]] वार केला. परंतु [[चिलखत]] असल्याने शिवाजी महाराज बचावले. खानाने दगा केलेला पाहून शिवाजींनी लपवलेली वाघनखे काढली व खानाच्या पोटात घुसवून त्याची आतडी बाहेर काढली. अनपेक्षित प्रतिवाराने भेदरलेल्या खानाने दगा दगा असा आक्रोश केला व इतर अंगरक्षकांना सावध केले.
सय्यद बंडाने छत्रपती शिवाजीं महाराजावर  वार केला परंतु तो [[जिवा महाला|जिवा महालाने]] आपल्यावर घेतला व छत्रपती शिवाजीं महाराज यांचा रस्ता मोकळा केला.

''पहा [[प्रतापगडाची लढाई#शिवाजी-अफजलखान भेट व व्दंद|प्रतापगडाची लढाई]]''
{{विस्तार}}
[[वर्ग: मराठा साम्राज्य]]</text>
      <sha1>7e6baa9o0jam4lx9omr1wxlvsagh0wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संजय सूरकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130777</id>
    <revision>
      <id>2707753</id>
      <parentid>2677864</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47866-97</username>
        <id>187045</id>
      </contributor>
      <comment>/* नाटक */</comment>
      <origin>2707753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12258" sha1="db1lrhtl5ex2rn1u1bybo2u4fk2ep2d" xml:space="preserve">'''संजय भाऊराव सूरकर'''&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/edit/manasa/-/articleshow/16595993.cms? | title = संजय सूरकर | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | भाषा = मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ( १९५९ -   २७ सप्टेंबर, इ.स. २०१२) हे मराठी चित्रपट दिग्दर्शक व पटकथाकार होते. मराठी चित्रपटांसोबतच त्यांनी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका, तसेच हिंदी चित्रपटांचेही दिग्दर्शन केले. ’तू तिथं मी’च्या दिग्दर्शनासाठी संजय नूरकर यांना १९९८चा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला होता.

==बालपण==
यांचे बालपण नागपूर येथे गेले. नागपूरच्या जी. एस. कॉलेजमधून त्यांनी बी.कॉम. ही पदवी घेतली. पण नाटकाची आवड असल्यामुळे नागपूर विद्यापीठातील ललित कला विभागात प्रवेश घेऊन मास्टर्सची डिग्री मिळवली. नागपुरामध्ये सुरुवातीच्या काळात एकांकिका व नाटके केली.

==कारकीर्द==
कारकिर्दीच्या सुरुवातीला ते [[गिरीश ओक]] यांच्या बरोबरीने मुंबईत आले.  टीव्हीवरील मालिकांमध्ये संजय यांनो ' गावाकडच्या गोष्टी ' आणि तत्सम मालिकांसाठी साहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. कलाकार म्हणून त्याचवेळी ते ’सुयोग ' संस्थेच्या 'भ्रमाचा भोपळा' या व्यावसायिक नाटकातही काम करीत होते. 'वंश' हे नाटक त्यांनी व मंगेश कदमच्या यांनी मिळून राज्य नाट्य स्पर्धेसाठी, तर 'चाफा बोलेना' आणि 'प्रीतिसंगम' ही दोन नाटके व्यावसायिक रंगभूमीसाठी दिग्दर्शित केली. व्यावसायिक नाटके अपयशी ठरल्यानंतर संजय सूरकर चित्रपट आणि टीव्ही मालिकांकडे वळले. [[स्मिता तळवलकर]] यांच्या 'कळत नकळत' आणि 'सवत माझी लाडकी' या दोन चित्रपटांसाठी साहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून त्यांनी काम केले. त्यांना चित्रपट दिग्दर्शनाची पहिली संधी स्मिता तळवलकरांनीच दिली.

==वैयक्तिक जीवन==
संजय सूरकर अविवाहित होते. त्यांच्या मागे तीन भाऊ आहेत.

==नाटक==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=auto
|-
! वर्ष (इ.स.) !! नाटकाचे नाव !! भाषा !! सहभाग
|-
|  || तू फक्त हो म्हण pls revive this play || मराठी || अभिनय
|-
|  || भ्रमाचा भोपळा || मराठी || अभिनय
|-
|  || वंश || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || चाफा बोलेना || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[प्रीतिसंगम (नाटक)|प्रीतिसंगम]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|}

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=auto
|-
! वर्ष (इ.स.) !! चित्रपटाचे नाव !! भाषा !! सहभाग
|-
|  || [[कळत नकळत (चित्रपट)|कळत नकळत]] || मराठी || साहाय्यक दिग्दर्शन
|-
|  || [[सवत माझी लाडकी (चित्रपट)|सवत माझी लाडकी]] || मराठी || साहाय्यक दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९८ || [[तू तिथं मी (चित्रपट)|तू तिथं मी]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९३ || [[आपली माणसं (चित्रपट)|आपली माणसं]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स.१९९४ || [[यज्ञ (चित्रपट)|यज्ञ]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. १९९१ || [[चौकट राजा (चित्रपट)|चौकट राजा]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९६ || [[रावसाहेब (चित्रपट)|रावसाहेब]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[घराबाहेर (चित्रपट)|घराबाहेर]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. २००४ || [[सातच्या आत घरात (चित्रपट)|सातच्या आत घरात]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. २००६ || [[आईशप्पथ..! (चित्रपट)|आईशप्पथ..!]] || मराठी || दिग्दर्शन,&lt;br /&gt;पटकथा
|-
| इ.स. २००६ || [[आनंदाचे झाड (चित्रपट)|आनंदाचे झाड]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[रानभूल (चित्रपट)|रानभूल]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[सुखान्त (चित्रपट)|सुखान्त]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००७ || [[सखी (चित्रपट)|सखी]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००७ || [[आव्हान (चित्रपट)|आव्हान]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००८ || [[एक डाव संसाराचा (चित्रपट)|एक डाव संसाराचा]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००९ || [[मास्तर एके मास्तर (चित्रपट)|मास्तर एके मास्तर]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २०११ || [[स्टँडबाय (चित्रपट)|स्टँडबाय]] ||हिंदी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००८ || [[तांदळा]] ||मराठी || दिग्दर्शन
|-
|}

== दूरचित्रवाहिनी मालिका ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=auto
|-
! वर्ष (इ.स.) !! मालिकेचे नाव !! भाषा !! सहभाग
|-
|  || राऊ || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || घरकुल || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९८ || अवंतिका || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. १९९८|| ऊन-पाऊस || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९८ || सुकन्या || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || आपकी अंतरा || हिंदी || दिग्दर्शन
|-
|  || ढूँढ लेगी मंजिल हमें  || हिंदी || दिग्दर्शन
|}

== मृत्यू ==
सूरकरांच्या [[लाठी (चित्रपट)|लाठी]] या चित्रपटाचे चित्रीकरण [[पुणे|पुण्यात]] चालू असताना २७ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ रोजी, चित्रपटातील दृश्यासंदर्भात अभिनेते सचिन खेडेकर यांच्याशी चर्चा सुरू असताना सूरकर यांना अस्वस्थ वाटू लागले आणि  लगेच त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला.&lt;ref name = &quot;लोकसत्ता निधनवृत्त&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=252414:2012-09-27-09-25-26&amp;catid=73:mahatwachya-baatmyaa&amp;Itemid=104 | title = दिग्दर्शक संजय सूरकर यांचे निधन{{मृत दुवा}} | प्रकाशक = [[लोकसत्ता]] | दिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}&lt;/ref&gt;. उपचारांसाठी त्यांना रुग्णालयात नेत असतानाच त्यांचे निधन झाले &lt;ref name = &quot;मटा निधनवृत्त&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/16583456.cms | title = संजय सूरकर यांचे निधन | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .

==पुरस्कार==
* महाराष्ट्र सरकारचा १९९०सालचा उत्कृष्ट चित्रपटासाठीचा प्रथम पुरस्कार : चौकट राजा(चित्रपट)
* महाराष्ट्र सरकारचा १९९५सालचा उत्कृष्ट चित्रपटासाठीचा प्रथम पुरस्कार : रावसाहेब(चित्रपट)
* महाराष्ट्र सरकारचा १९९१सालचा उत्कृष्ट चित्रपटासाठीचा द्वितीय पुरस्कार : आपली माणसं(चित्रपट)
* फिल्मफेर पुरस्कार-१९९८ (उत्कृष्ट दिग्दर्शन) : तू तिथं मी(चित्रपट)

== संदर्भ व नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. नाव|0839664|{{लेखनाव}}}}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:सूरकर,संजय}}
[[वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:मराठी पटकथाकार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>db1lrhtl5ex2rn1u1bybo2u4fk2ep2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707773</id>
      <parentid>2707753</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-47866-97|~2026-47866-97]] ([[User talk:~2026-47866-97|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:अभय नातू|अभय नातू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2677864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12237" sha1="38hqq6ek3b4hwkg2cavsj05r5xnsgk0" xml:space="preserve">'''संजय भाऊराव सूरकर'''&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/edit/manasa/-/articleshow/16595993.cms? | title = संजय सूरकर | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | भाषा = मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ( १९५९ -   २७ सप्टेंबर, इ.स. २०१२) हे मराठी चित्रपट दिग्दर्शक व पटकथाकार होते. मराठी चित्रपटांसोबतच त्यांनी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका, तसेच हिंदी चित्रपटांचेही दिग्दर्शन केले. ’तू तिथं मी’च्या दिग्दर्शनासाठी संजय नूरकर यांना १९९८चा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला होता.

==बालपण==
यांचे बालपण नागपूर येथे गेले. नागपूरच्या जी. एस. कॉलेजमधून त्यांनी बी.कॉम. ही पदवी घेतली. पण नाटकाची आवड असल्यामुळे नागपूर विद्यापीठातील ललित कला विभागात प्रवेश घेऊन मास्टर्सची डिग्री मिळवली. नागपुरामध्ये सुरुवातीच्या काळात एकांकिका व नाटके केली.

==कारकीर्द==
कारकिर्दीच्या सुरुवातीला ते [[गिरीश ओक]] यांच्या बरोबरीने मुंबईत आले.  टीव्हीवरील मालिकांमध्ये संजय यांनो ' गावाकडच्या गोष्टी ' आणि तत्सम मालिकांसाठी साहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. कलाकार म्हणून त्याचवेळी ते ’सुयोग ' संस्थेच्या 'भ्रमाचा भोपळा' या व्यावसायिक नाटकातही काम करीत होते. 'वंश' हे नाटक त्यांनी व मंगेश कदमच्या यांनी मिळून राज्य नाट्य स्पर्धेसाठी, तर 'चाफा बोलेना' आणि 'प्रीतिसंगम' ही दोन नाटके व्यावसायिक रंगभूमीसाठी दिग्दर्शित केली. व्यावसायिक नाटके अपयशी ठरल्यानंतर संजय सूरकर चित्रपट आणि टीव्ही मालिकांकडे वळले. [[स्मिता तळवलकर]] यांच्या 'कळत नकळत' आणि 'सवत माझी लाडकी' या दोन चित्रपटांसाठी साहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून त्यांनी काम केले. त्यांना चित्रपट दिग्दर्शनाची पहिली संधी स्मिता तळवलकरांनीच दिली.

==वैयक्तिक जीवन==
संजय सूरकर अविवाहित होते. त्यांच्या मागे तीन भाऊ आहेत.

==नाटक==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=auto
|-
! वर्ष (इ.स.) !! नाटकाचे नाव !! भाषा !! सहभाग
|-
|  || तू फक्त हो म्हण || मराठी || अभिनय
|-
|  || भ्रमाचा भोपळा || मराठी || अभिनय
|-
|  || वंश || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || चाफा बोलेना || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[प्रीतिसंगम (नाटक)|प्रीतिसंगम]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|}

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=auto
|-
! वर्ष (इ.स.) !! चित्रपटाचे नाव !! भाषा !! सहभाग
|-
|  || [[कळत नकळत (चित्रपट)|कळत नकळत]] || मराठी || साहाय्यक दिग्दर्शन
|-
|  || [[सवत माझी लाडकी (चित्रपट)|सवत माझी लाडकी]] || मराठी || साहाय्यक दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९८ || [[तू तिथं मी (चित्रपट)|तू तिथं मी]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९३ || [[आपली माणसं (चित्रपट)|आपली माणसं]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स.१९९४ || [[यज्ञ (चित्रपट)|यज्ञ]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. १९९१ || [[चौकट राजा (चित्रपट)|चौकट राजा]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९६ || [[रावसाहेब (चित्रपट)|रावसाहेब]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[घराबाहेर (चित्रपट)|घराबाहेर]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. २००४ || [[सातच्या आत घरात (चित्रपट)|सातच्या आत घरात]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. २००६ || [[आईशप्पथ..! (चित्रपट)|आईशप्पथ..!]] || मराठी || दिग्दर्शन,&lt;br /&gt;पटकथा
|-
| इ.स. २००६ || [[आनंदाचे झाड (चित्रपट)|आनंदाचे झाड]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[रानभूल (चित्रपट)|रानभूल]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || [[सुखान्त (चित्रपट)|सुखान्त]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००७ || [[सखी (चित्रपट)|सखी]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००७ || [[आव्हान (चित्रपट)|आव्हान]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००८ || [[एक डाव संसाराचा (चित्रपट)|एक डाव संसाराचा]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००९ || [[मास्तर एके मास्तर (चित्रपट)|मास्तर एके मास्तर]] || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २०११ || [[स्टँडबाय (चित्रपट)|स्टँडबाय]] ||हिंदी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. २००८ || [[तांदळा]] ||मराठी || दिग्दर्शन
|-
|}

== दूरचित्रवाहिनी मालिका ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=auto
|-
! वर्ष (इ.स.) !! मालिकेचे नाव !! भाषा !! सहभाग
|-
|  || राऊ || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || घरकुल || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९८ || अवंतिका || मराठी || दिग्दर्शन
|-
| इ.स. १९९८|| ऊन-पाऊस || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|इ.स. १९९८ || सुकन्या || मराठी || दिग्दर्शन
|-
|  || आपकी अंतरा || हिंदी || दिग्दर्शन
|-
|  || ढूँढ लेगी मंजिल हमें  || हिंदी || दिग्दर्शन
|}

== मृत्यू ==
सूरकरांच्या [[लाठी (चित्रपट)|लाठी]] या चित्रपटाचे चित्रीकरण [[पुणे|पुण्यात]] चालू असताना २७ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ रोजी, चित्रपटातील दृश्यासंदर्भात अभिनेते सचिन खेडेकर यांच्याशी चर्चा सुरू असताना सूरकर यांना अस्वस्थ वाटू लागले आणि  लगेच त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला.&lt;ref name = &quot;लोकसत्ता निधनवृत्त&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=252414:2012-09-27-09-25-26&amp;catid=73:mahatwachya-baatmyaa&amp;Itemid=104 | title = दिग्दर्शक संजय सूरकर यांचे निधन{{मृत दुवा}} | प्रकाशक = [[लोकसत्ता]] | दिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}&lt;/ref&gt;. उपचारांसाठी त्यांना रुग्णालयात नेत असतानाच त्यांचे निधन झाले &lt;ref name = &quot;मटा निधनवृत्त&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/16583456.cms | title = संजय सूरकर यांचे निधन | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = २८ सप्टेंबर, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .

==पुरस्कार==
* महाराष्ट्र सरकारचा १९९०सालचा उत्कृष्ट चित्रपटासाठीचा प्रथम पुरस्कार : चौकट राजा(चित्रपट)
* महाराष्ट्र सरकारचा १९९५सालचा उत्कृष्ट चित्रपटासाठीचा प्रथम पुरस्कार : रावसाहेब(चित्रपट)
* महाराष्ट्र सरकारचा १९९१सालचा उत्कृष्ट चित्रपटासाठीचा द्वितीय पुरस्कार : आपली माणसं(चित्रपट)
* फिल्मफेर पुरस्कार-१९९८ (उत्कृष्ट दिग्दर्शन) : तू तिथं मी(चित्रपट)

== संदर्भ व नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. नाव|0839664|{{लेखनाव}}}}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:सूरकर,संजय}}
[[वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:मराठी पटकथाकार]]
[[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>38hqq6ek3b4hwkg2cavsj05r5xnsgk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ॲम्बर लिन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131455</id>
    <revision>
      <id>2707726</id>
      <parentid>1608868</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>46392</id>
      </contributor>
      <comment>वर्ग:इ.स. १९६४ मधील जन्म</comment>
      <origin>2707726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="b7mia63u61lgwvlpuieoqikmau49qf2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट प्रौढ चरित्र
| नाव            = ॲम्बर लिन
| चित्र           = Amber lynn.jpg
| चित्रशीर्षक         =
| जन्मनाव      = 
| जन्म_दिनांक      = 
| जन्म_स्थान     = 
| मृत्यू_दिनांक      = 
| मृत्यू_स्थान     = 
| जोडीदार          = 
| उंची          =
| वजन          = 
| वांशिकत्व       = 
| उर्फ           = 
| चित्रपट_संख्या = 
| संकेतस्थळ         = 
}}

'''ॲम्बर लिन''' ही एक [[रतिअभिनेत्री]] आहे.

[[वर्ग:रतिअभिनेत्रींवरील अपूर्ण लेख]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>b7mia63u61lgwvlpuieoqikmau49qf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गगनगिरी महाराज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132580</id>
    <revision>
      <id>2707834</id>
      <parentid>2688281</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47982-04</username>
        <id>187068</id>
      </contributor>
      <comment>/* जीवन */</comment>
      <origin>2707834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23191" sha1="oiupinmoaceakjnj6dbxl3kifrm2fbv" xml:space="preserve">{{संदर्भ कमी}}
{{माहितीचौकट हिंदू संत
| नाव = गगनगिरी महाराज
| चित्र = GaganagiriMaharaj 014.jpg
| जन्म_दिनांक = ३० नोव्हेंबर १९०६ ([[दत्त जयंती]])
| मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू_दिनांक आणि वय|2008|2|4|1906|11|30}}
| भाषा = [[मराठी]]
| संबंधित_तीर्थक्षेत्रे = [[खोपोली]], किल्ले [[गगनगड]], [[दाजीपूर]], नागार्जुनसागर, मनोरी तीर्थक्षेत्र, राजापूर, सोलगाव, आंबोळगड
|समाधिमंदिर=खोपोली
|पंथ=नाथ
|कार्यक्षेत्र=भारत
|चित्र_शीर्षक=गगनगिरी महाराज समाधी खोपोली
}}
'''स्वामी गगनगिरी महाराज''' हे भारतातील आधुनिक योगी व संत होते. महाराज हे नाथपंथिय हठयोगी व जलतपस्वि म्हणून देशभरातील साधू संतांमध्ये विख्यात होते. स्वामी गगनगिरी महाराज हे दत्तावतारी संत मानले जातात.

==जीवन==
गगनगिरी महाराज ह्यांचे 'श्रीपाद गणपतराव पाटणकर' (साळुंखे) हे त्यांचे मूळ नाव. त्यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील [[पाटण]] तालुक्यात असलेल्या 'मणदुरे' या ग्रामी १९०६ मध्ये झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtranayak.in/paatanakara-saraipaada-ganapata|title=पाटणकर, श्रीपाद गणपत|website=महाराष्ट्र नायक|language=en|access-date=2023-04-05}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; त्यांच्या वडिलांचे नाव गणपतराव व आईचे नाव विठाबाई. महाराजांचे वय तीन वर्षे असतानाच त्यांचे आईचे व पाच वर्षाचे असतानाच वडिलांचे निधन झाले.

लहानपणापासूनच त्यांना ईश्वरप्राप्तीची ओढ होती. वयाच्या सहाव्या वर्षी त्यांनी घर सोडले. सुरुवातीपासूनच ते नाथ संप्रदायाच्या संपर्कात आले, नाथसंप्रदायींबरोबर ते बत्तीसशिराळा येथे आले. तेथे वयाच्या सातव्या वर्षी नाथसंप्रदायाची दीक्षा मिळाली.  पुढे चित्रकूट पर्वतावर त्यांची 'चित्रानंदस्वामी' यांची भेट झाली. तद्नंतर त्यांनी पायी भारत भ्रमण सुरू केले। काश्मीर. लडाख येथील हिमालयातून ते सिंधु नदीच्या खोऱ्यातून भ्रमण करीत करीत हिमाचल प्रदेश ओलांडून बद्रीनाथला आले. 

एकदा बद्रीनाथजवळील व्यासगुंफेत महाराज अतिशय दमूनभागून पहुडले होते. तेव्हा पर्वतावरून एक कफनीधारी साधू आले. साधूंनी त्यांच्या कमंडलूतील पाणी श्रीपाद यांच्या तोंडावर शिंपडले व कमंडलूतील हिरवेगार कोथिंबिरीसारखे गवत खायला दिले. त्या साधूंनी श्रीपाद यांना सांगितले आजपासून तुला सर्वसिद्धावस्था प्राप्त होईल. सर्व मानवांचे कल्याण तुझ्या हातून होईल. तू आता दक्षिणेकडे चालत रहावे. त्याप्रमाणे श्रीपाद हे त्या खोऱ्यातून चालत हालअपेष्टा भोगत भोगत ऋषीकेशला येऊन पोहोचले. नंतर त्यांनी सर्व भारतभर एकट्यानेच फिरण्याचे ठरवले त्याप्रमाणे त्यांनी प्रवास सुरू केला.

थोड्याच दिवसांत श्रीपाद यांना लोक स्वामी किंवा महाराज या नावांनी ओळखू लागले. महाराज हरिद्वारपासून दिल्लीपर्यंत पायी प्रवास करत आले. तसेच ते पुढे भोपाळपर्यंत पायी गेले. तेथे एका तलावाच्या काठी स्नान करून स्थिर बसले होते. त्या वेळी त्यांच्याजवळच कोल्हापूरचे राजे व काही सरदार सहज येऊन थांबले होते. त्यांची मायबोली [[मराठी]] असल्याने हे बालयोगी (गगनगिरी महाराज) त्यांच्याशी मराठीत बोलू लागले. महाराजांच्या तेजाने प्रभावित होऊन  [[कोल्हापूर]]चे महाराज बालयोगी (गगनगिरी महाराज) यांना कोल्हापूरला घेऊन आले. पुढे त्यांनी [[दाजीपूर]] येथे अनेक वर्षे तप केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bolbhidu.com/about-gagangiri-maharaj/|title=पाण्यात उभा राहून ध्यान करणाऱ्या गगनगिरी महाराजांचे पाय माशांनी कुरतडले होते?|date=2020-03-11|language=en-US|access-date=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;

सुरुवातीला महाराज एका धनगरवाड्याच्या कडेला थोड्या अंतरावर झोपडी बांधून राहिले. त्या अरण्यात कंदमुळे, झाडपाला, वनस्पती भरपूर असल्याने त्यांचे मन तेथे रमले. पुढे-पुढे ते झाडांच्या ढोलीत राहून तप करू लागले. भूतविद्या, जारण-मारण-उच्चाटन विद्या, बहुरंगी विद्या अशा नाना प्रकारच्या विद्यांचे शोध व तप करू लागले. या तपात त्यांनी झोपण्यासाठी जी गवताची गादी केली होती, ती गादी झाडासारखी वाढू लागली व त्याला अंकुर येऊ लागले; त्यामुळे त्यांना विद्या पक्क्या झाल्याचा अनुभव येऊ लागला. त्या ठिकाणी पुन्हा पुन्हा कायाकल्प करून ते निरनिराळया विद्यांचे शोध लावू लागले व ते सिद्ध होऊ लागले.
महाराज त्या जंगलातच एका झाडाच्या ढोलीत निवारा बांधून रहात. पाऊस पडण्याअगोदर अंगावर वस्त्र निर्माण करण्यासाठी कुंभ्याच्या सालीचा वाक, आपट्याच्या झाडाच्या सालीचा वाक व पळसाच्या पानाचे इरले करून पावसापासून बचावासाठी डोक्यावर चालते घर तयार करीत असत. वरील झाडांच्या वाकापासून लंगोट्या, टॉवेल, अंगावर घेण्याच्या शाली, अंथरुण, पांघरूण अशा प्रकारची नवीन नवीन वल्कले धारण करून पावसाळयाच्या दिवसांत या इरल्याखाली रहायचे आणि तप करायचे. असे जीवन जगणे त्यांना आवडत होते. पुढे भ्रमण करीत करीत महाराज गगनगडावर पोहोचले. तिथे त्यांनी जलतपश्चर्या केली.

नाथ संप्रदायातील महंताबरोबर ते संपूण भारतभर फिरले, [[नेपाळ]], [[भूतान]],मानससरोवर, गौरीशंकर, गोरखदरबार, [[गोरखपूर]], पशुपतीनाथ येथून ते अल्मोडा येथे गेले. [[गंगा]] नदीच्या खोरे, [[हिमाचल प्रदेश]] येथूनही त्यानी आध्यात्मिक ज्ञान संपादण्यासाठी प्रवास केला.

महाराजांनी अनेक वर्ष व्यसनमुक्ति साठी सामान्य जनमानसात प्रबोधन व मार्गदर्शन केले. निसर्गाबद्दल अत्यंत प्रेम असलेले महाराज  नेहमी निसर्ग संवर्धन  व संगोपना चा उपदेश देत असत  या स्वतः वृक्षारोपण, वृक्ष संवर्धन आदि उपक्रम करून स्वतः भक्तांपुढे निसर्गसंवर्धनासाठी आदर्श घालून देत।  महाराजांची शिकवण नेहमी हेच सांगत की  मानवाने निसर्गाचा आदर राखून त्याच्याशी समतोल साधत जीवन जगले पाहिजे. &quot;जगा आणि जगू द्या&quot; हा संदेश महाराजांनी कायम प्रसारित केला.

गगनगिरी महाराजांना विश्व धर्म संसद शिकागो ह्यांच्या वतीने 'विश्वगौरव विभूषण पुरस्कार' अर्पण करण्यात आला.

== तपसाधना ==
महायोगी गगनगिरी महाराजांची इतर वैशिष्ट्ये सध्याच्या कलीयुगामध्येही योगशास्त्रातील अनेकविध अवघड सिद्धी व चमत्कार प्रत्यक्ष आत्मसात केलेले असे ते महायोगी होते. योगशास्त्रातील विमलज्ञान, शिवयोग, उन्मनी विद्या, गोरक्षनाथी विद्या अशा अनेक विद्या त्यांना आत्मसात होत्या. निसर्गाच्या सान्निध्यात अनेक  प्रकारची खडतर तपे करून त्यांनी हे अत्यंत अवघड व वैशिष्ट्यपूर्ण ज्ञान आत्मसात केले होते. प.पू. महाराजांनी [[योग]]सामर्थ्यांचा संदेश सर्वत्र पोहोचवला. प.पू. महाराजांनी हिमालय व गंगेचे खोरे येथेही तपश्चर्या केली.
१९३२ ते १९४० सालापर्यंत महाराजांनी 'दाजीपूर येथील पाटाचा डंक' या भागात राहून अरण्यनिवासी तप केले. १९६५ पासून त्यांची कीर्ती जगभर पसरली. निर्मनुष्य व अनेक हिंस्त्र श्वापदे असणाऱ्या गगनगडावरील ५२ कु़न्डे व सांगलीतील वाटार येथील ५ ते ६ डोहांत त्यांनी दीर्घकाळ जलतपश्चर्या केली. त्यासाठी ते पाण्याच्या तळाशी जाऊन योगिक क्रियांच्या साहाय्याने तेथे ध्यान लावून कित्येक तास बसत असत.

== अनुयायी ==
गगनगिरी महाराजांचे भक्त व अनुयायी [[महाराष्ट्र]], [[आंध्रप्रदेश]], [[मध्यप्रदेश]], [[गुजरात]], [[कर्नाटक]] अशा अनेक राज्यांमध्ये पसरले आहेत. संपूर्ण देशभरात, तसेच जगातही ठिकठिकाणी त्यांचे शिष्य व अनुयायी मोठ्या प्रमाणात आहेत. सांसारिक श्रावकांबरोबरच अनेक साधू, तपस्वी या संन्यासी देखील गगनगिरी महाराजांचे शिष्य होते. हिंदू धर्मातील सर्वात मोठा दशनामी संप्रदाय हा त्यांना प्रामुख्याने मानत. महाराज ह्यांना सर्वच अखाड्यातील साधू संत खूप मानीत असत. चतुःसंप्रदायात त्यांचे विशेष जिव्हाळ्याचे संबंध होते. त्याशिवाय [[बाळासाहेब ठाकरे]], [[पतंगराव कदम]], [[बाळासाहेब थोरात]], डॉ. जयश्रीताई थोरात असे अनेक राजकारणी देखील त्यांचे अनुयायी होते.

== समाधी ==
सिद्धयोगी गगनगिरी महाराज यांनी [[रायगड]] जिल्ह्यातील [[खोपोली]] येथील गगनगिरी महाराज योगाश्रम पाताळगंगा तीर्थक्षेत्र' आश्रमातील पर्णकुटीत ४ फेब्रुवारी २००८ रोजी पहाटे ३.३० वाजता देह ठेवला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/gagangiri-maharaj-dead/articleshow/2756979.cms|title=Gagangiri Maharaj dead|date=2008-02-05|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/2754735.cms|title=अध्यात्मिक गुरू गगनगिरी महाराज यांचे निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;

== मठ ==
[[पुणे|पुण्यामध्ये]] धनकवडी येथे, तळवडे रोडवर आणि त्र्यंबकेश्वरला असे महाराजांच्या नावाचे तीन गगनगिरी महाराज मठ आहेत. कोल्हापूर मधील गगनबावडा येथे गगनगिरी महाराजांचा आश्रम आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; मुंबई मध्ये मनोरी येथेही गगनगिरी महाराजांचा आश्रम आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gagangirimaharajmanori.org/|title=Homepage - Gagangiri Maharaj Manori Ashram|language=en-US|access-date=2023-04-05|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405101717/https://gagangirimaharajmanori.org/|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2023-04-05|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20230405101717/https://gagangirimaharajmanori.org/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/gagangiri-maharaj-charitable-trust-land-rent-renovation/|title=गगनगिरी महाराज चॅरिटेबल ट्रस्टच्या जमिनीच्या भाडेपट्ट्याचे नुतनीकरण {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2023-04-05|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405101725/https://www.saamana.com/gagangiri-maharaj-charitable-trust-land-rent-renovation/|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2023-04-05|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20230405101725/https://www.saamana.com/gagangiri-maharaj-charitable-trust-land-rent-renovation/}}&lt;/ref&gt;संगमनेर तालुक्यातील निंमगावजाळी  दुधेश्वरगड येथे गगनगिरी महाराजांचा अश्व आश्रम आहे. संगमनेर तालुक्यातील पिंपरणे या गावी गगनगिरी महाराज यांच्या नावाने शाळा व महाविद्यालय आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://schools.org.in/ahmadnagar/27261211103/p-p-gagangiri-maharaj-vidyalaya-pimparne.html|title=P.P.GAGANGIRI MAHARAJ VIDYALAYA PIMPARNE - Pimparne, District Ahmadnagar (Maharashtra)|website=schools.org.in|language=en|access-date=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;

== उत्सव ==
गगनगिरी महाराजांच्या खोपोली आश्रमात अनेक धार्मिक विधी साजरे केले जातात. गुरुपौर्णिमेला लाखो भाविक खोपोली येथे येतात. कोजागिरी पौर्णिमेला मनोरी आश्रम येथे दरवर्षी लक्षदीप सोहळ्याचे आयोजन केले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/organizing-laxdeep-swami-gagangiri-maharaj-manori-ashram/|title=स्वामी गगनगिरी महाराज मनोरी आश्रम येथे लक्षदीप सोहळ्याचं आयोजन|last=author/online-lokmat|date=2018-10-23|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/photos/mumbai-news/bright-and-beautiful-mumbai-lit-up-on-kojagiri-purnima/photo-Fo1HaNyOnhrmVlCJ5jpkSI.html|title=Bright and beautiful: Mumbai lit up on Kojagiri Purnima|date=2017-10-06|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-05}}&lt;/ref&gt; दत्त  जयंती उत्सव हा खोपोली व गगनगड आश्रमात मोठ्या उत्साहात पर पडतो.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
* [http://www.gagangiri.org अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210144523/http://www.gagangiri.org/ |date=2012-02-10 }}
* [https://sites.google.com/site/swamigagangirimaharaj स्वामी गगनगिरी महाराज] - बोधवचने ,श्लोक आणि स्तोत्रे, आरत्या आणि श्रीगुरू सप्तशती.
* http://www.lifepositive.com/spirit/masters/gagangiri/saint-gagangiri.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004170945/http://www.lifepositive.com/spirit/masters/gagangiri/saint-gagangiri.asp |date=2012-10-04 }} - Gurus-Extreme postures by Life Positive लेख
* [http://www.gurusfeet.com/guru/shri-mahayogi-gagangiri-maharaj http://www.gurusfeet.com/guru/shri-mahayogi-gagangiri-maharaj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106050458/http://www.gurusfeet.com/guru/shri-mahayogi-gagangiri-maharaj |date=2011-01-06 }} Gurusfeet.com लेख

{{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}}

[[वर्ग:मराठी संत]]
[[वर्ग:हिंदू साधू]]
[[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>oiupinmoaceakjnj6dbxl3kifrm2fbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग</title>
    <ns>14</ns>
    <id>132779</id>
    <revision>
      <id>2707792</id>
      <parentid>1492639</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="3jtgl6krpmtpkel07kwr1faqqhham0i" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:उत्तर प्रदेश|व]]
[[वर्ग:भारतातील राज्यानुसार विभाग]]</text>
      <sha1>3jtgl6krpmtpkel07kwr1faqqhham0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराष्ट्रातील राज्य नाट्य स्पर्धा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140598</id>
    <revision>
      <id>2707782</id>
      <parentid>2472536</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47914-14</username>
        <id>187053</id>
      </contributor>
      <comment>/* महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्य स्पर्धा */</comment>
      <origin>2707782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14365" sha1="m1jaipo28fwicg6g9o3s0xiyibehyze" xml:space="preserve">महाराष्ट्र सरकार गेल्या कित्येक वर्षांपासून (इ.स. १९६१ पासून) राज्यातील सर्व कलांचे जतन, संवर्धन व त्यांमध्ये संशोधन करण्यासाठी नाट्य, साहित्य, नृत्य, संगीत, लोककला, दृक्‌कला व चित्रपट या कलांना समृद्ध आणि सक्षम करण्याचे व कलावंतांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर व्यासपीठ निर्माण करून सन्मान देण्याचे कार्य करीत आहे.

त्यासाठी महाराष्ट्रात गावापासून शहरापर्यंत सर्व स्तरांवर सर्व कलांची शिबिरे, महोत्सव, स्पर्धा असे सांस्कृतिक उपक्रम जोमाने सादर केले जातात. त्यांतील सर्वांत आगळावेगळा उपक्रम म्हणून या दरवर्षी घेतल्या जाणाऱ्या राज्य नाट्य स्पर्धेकडे पाहिले जाते. विशेषतः हौशी नाट्य, बालनाट्य, संगीत नाटक, संस्कृत नाटक, हिंदी नाटक व व्यावसायिक नाटके इतक्‍या व्यापक प्रमाणात आयोजित होणारी ही गौरवसंपन्न स्पर्धा आहे.

प्राथमिक स्पर्धेसाठी महाराष्ट्रात अनेक (सुमारे २०) केंद्रे असतात.

पूर्वी या स्पर्धांचे आयोजन महाराष्ट्र सरकारच्या समाजकल्याण विभागामार्फत करण्यात येत असे. त्या विभागाला या स्पर्धेचे फारसे देणघेणे नव्हते. त्यामुळे बदल करून हल्ली या स्पर्धा सांस्कृतिक विभागातर्फे घेण्यात येतात.

== महाराष्ट्र राज्य हौशी नाट्य स्पर्धा ==

हौशी मराठी नाट्य स्पर्धेतील सहभागातील संख्येमुळे त्या प्राथमिक आणि अंतिम अशा द्विस्तरीय घेतल्या जातात. सांस्कृतिक संचालकाने वेळोवेळी नियमात बदल केले. त्यामुळे कधीकधी स्पर्धेच्या मूळ उद्देशालाच बगल दिली गेली होती. उदाहरणार्थ, नवीन नाट्यसंहिता असली पाहिजे ही अट अनिवार्य करण्यात आली. त्यामुळे जुनी अभिजात नाटके बाद झाली. नवीन नाट्यसंहितेच्या अनुपलब्धतेमुळे स्पर्धकांची संख्या रोडावली. त्यामुळे पुढे हा नियम रद्द करण्यात आला.

स्पर्धेच्या नियमावलीतील विविध त्रुटींमुळे यापूर्वी पाच-सहा संस्थांनी न्यायालयात धाव घेतल्याची उदाहरणे आहेत. आता या हौशी मराठी नाट्यस्पर्धांचे आयोजन जिल्हा प्रशासन, हे स्थानिक नाट्यसंस्थेच्या सहकार्याने करीत आहे.

अंतिम स्पर्धेतील मराठी नाटकांचा दर्जा सुधारण्याबाबत शासनाने दिवंगत नाटककार प्रा. लक्ष्मण देशपांडे यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नियुक्त केली होती. या समितीने प्राथमिक, विभागीय, अंतिम अशी त्रिस्तरीय स्पर्धा घेण्याची सूचना व नागरी, अनागरी स्पर्धा गट बंद करण्याची सूचना केली होती.

पूर्वी प्राथमिक व विभागीय स्पर्धा विजेत्यांसाठीचा पारितोषिक वितरण समारंभ विभागीय पातळीवरच घेण्यात येत असे. त्यामुळे स्पर्धकांना अंतिम स्पर्धेतील विजेती नाटके पाहता येत नसत. इतर विभागातील नाट्य कलावंतांच्या भेटी विचारांचे आदानप्रदान त्यामुळे थांबले होते. आता एकाच कार्यक्रमात सर्व अंतिम नाटके सादर केली जातात. त्यामुळे कलावंतांना त्या सर्व कलाकृती पाहता यतात. अंतिम बक्षीसविजेत्या नाटकाच्या प्रयोगांचे महाराष्ट्रभर चार विभागांत सादरीकरण करणे बंधनकारक आहे.

हौशी आणि व्यावसायिक नाट्य स्पर्धांमध्ये दुजाभाव केला जात असल्याची नाट्यसंस्थांची अजूनही तक्रार आहे. व्यावसायिक नाटकांना मोठ्या रकमा पारितोषिक म्हणून दिल्या जातात. तर हौशी नाटकांना मात्र अत्यंत कमी रक्कम दिली जाते. त्यामुळे हौशी नाट्य कलावंतांमध्ये नाराजी दिसून येते.

२०१२ हे साल या राज्य नाट्य स्पर्धेचे ५२वे वर्ष होते.

== महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्य स्पर्धा ==
;२५व्या महाराष्ट्र राज्य अंतिम मराठी व्यावसायिक स्पर्धेचे एप्रिल २०१३मध्ये लागलेले निकाल :
* प्रपोझल (रंगमंच, रंगनील या संस्थेचे नाटक) या नाटकाला पाच लाख रुपयांचे पहिले पारितोषिक मिळाले. नाटकाचे दिग्दर्शक राजन ताम्हाणे, नेपथ्यकार व प्रकाशयोजनाकार प्रदीप मुळ्ये, वेशभूषाकार गीता गोडबोले व संगीत दिग्दर्शक राहुल रानडे यांनाही प्रथम पारितोषिक जाहीर झाले.
* टॉम अँड जेरी (अश्वमी थिएटर्स व अद्वैत थिएटर्स यांचे नाटक) या नाटकाला तीन लाख रुपयांचे द्वितीय पारितोषिक मिळाले.
* सुखान्त या नाटकाला दोन लाख रुपयांचे तृतीय पारितोषिक मिळाले.
* '''अभिनयासाठी''' रौप्यपदक व २५ हजार रुपये रोख ज्यांना मिळाले असे पुरुष अभिनेते (कंसात नाटकाचे नाव) : [[प्रसाद ओक]] (बेचकी), मंगेश कदम (लहानपण देगा देवा), [[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल कोल्हे]] (प्रपोझल), [[मोहन जोशी]] (सुखान्त) आणि [[निखिल रत्‍नपारखी]] (टॉम अँड जेरी).
* '''अभिनयासाठी''' रौप्यपदक व २५ हजार रुपये रोख ज्यांना मिळाले असे स्त्री अभिनेते (कंसात नाटकाचे नाव) : [[कादंबरी कदम]] (टॉम अँड जेरी), [[सुकन्या मोने]] (फॅमिली ड्रामा), [[नेहा जोशी]] (बेचकी), [[नंदिता पाटकर]] (सुखान्त) आणि [[अदिती सारंगधर]] (प्रपोझल).

;२४व्या महाराष्ट्र राज्य अंतिम मराठी व्यावसायिक स्पर्धेचे जून २०१२मध्ये लागलेले निकाल :
* मी रेवती देशपांडे (श्री चिंतामणी या संस्थेचे नाटक) या नाटकाला पाच लाख रुपयांचे पहिले पारितोषिक मिळाले.
* लग्नबंबाळ (शुभम स्पर्श संस्थेचे नाटक) या नाटकाला तीन लाख रुपयांचे द्वितीय पारितोषिक मिळाले.
* इदं न ममं अर्थात हे माझे नव्हे (गणरंग या नाट्यसंस्थेचे नाटक) या नाटकाला दोन लाख रुपयांचे तृतीय पारितोषिक मिळाले.
* '''अभिनयासाठी''' रौप्यपदक व २५ हजार रुपये रोख ज्यांना मिळाले असे पुरुष अभिनेते (कंसात नाटकाचे नाव) : [[आनंद इंगळे]] (लग्नबंबाळ), [[मोहन जोशी]] (मी रेवती देशपांडे), [[शैलेश दातार]] (बॅरिस्टर), [[संजय शेजवळ]] (प्रिया बावरी)आणि गिरीश साळवी (लव्ह बर्ड्‌स).
* '''अभिनयासाठी''' रौप्यपदक व २५ हजार रुपये रोख ज्यांना मिळाले असे स्त्री अभिनेते (कंसात नाटकाचे नाव) : रेश्मा गोखले (मी रेवती देशपांडे), [[नंदिता पाटकर]] (इदं न ममं अर्थात हे माझे नव्हे), [[इला भाटे]] (बॅरिस्टर), [[मधुरा वेलणकर]] (लग्नबंबाळ) आणि [[अमृता सुभाष]] (लव्ह बर्ड्‌स).
* यांशिवाय '''दिग्दर्शनासाठी''' [[विजय केंकरे]] (लग्नबंबाळ), [[कुमार सोहोनी]] (मी रेवती देशपांडे), प्रदीप राणे ( इदं न ममं अर्थात हे माझे नव्हे); '''नाट्यलेखनासाठी''' शेखर पाटील (मी रेवती देशपांडे), [[मधुगंधा कुलकर्णी]] (लग्न बंबाळ), प्रदीप राणे (इदं न ममं अर्थात हे माझे नव्हे); '''नेपथ्यासाठी''' प्रदीप मुळ्ये (सुखाशी भांडतो आम्ही), नितीन नेरूरकर (मी रेवती देशपांडे), [[राजन भिसे]] (लग्न बंबाळ); '''प्रकाश योजनेसाठी''' [[कुमार सोहोनी]] (मी रेवती देशपांडे), गिरीश जोशी (लव्ह बर्ड्‌स), संजय कोळी आणि गुरू राऊत (प्रिया बावरी); '''संगीतासाठी''' [[राहुल रानडे]] (मी रेवती देशपांडे), [[वामन केंद्रे]] (प्रिया बावरी), नरेंद्र भिडे (लव्ह बर्ड्‌स); '''वेशभूषेसाठी''' संध्या साळवे, गीता गोडबोले, तेजश्री आकरे यांना आणि '''रंगभूषेसाठी''' [[कृष्णा बोरकर]], सचिन जाधव, संतोष पेडणेकर यांना पारितोषिके मिळाली.

[[वर्ग:नाटक]]</text>
      <sha1>m1jaipo28fwicg6g9o3s0xiyibehyze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अंबाजोगाई साहित्य संमेलन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141943</id>
    <revision>
      <id>2707748</id>
      <parentid>2637600</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T21:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15271" sha1="s4jiqm8r3verdsnzvzjhqpafe83flx5" xml:space="preserve">[[चित्र:अंबाजोगाई साहित्य संमेलन.jpg|अल्ट=अंबाजोगाई_साहित्य_संमेलन|इवलेसे|अंबाजोगाई_साहित्य_संमेलन]]
[[बीड]] जिल्ह्यातील [[अंबेजोगाई]]च्या [[मराठवाडा साहित्य परिषद]]ेने भरविलेले जाते, या संमेलनाची सुरुवात अमर हबिब (Amar Habib), दगडू लोमटे (Dagadu Lomte),यांच्या पुढाकाराने सुरू झाले आहे. [[अंबाजोगाई]] (Ambajogai) शहाराणे अनेक नामवंत लेखक [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] दिले आहेत.  &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.viveksindhu.com/home/single/latestnews/1733226708|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन पार्श्वभूमीवर ४ डिसेंबर रोजी साहित्यिकांची बैठक|website=www.viveksindhu.com|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt; ११ व्या स्वागत समितीचे अध्यक्ष ज्येष्ठ पत्रकार [[सुदर्शन रापतवार]] ([[सुदर्शन रापतवार|Sudarshan Rapatwar]])&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.viveksindhu.com/home/single/latestnews/1709980795|title=११ व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाच्या स्वागताध्यक्षपदी सुदर्शन रापतवार यांची निवड|website=www.viveksindhu.com|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newstoday24.co.in/?p=8409|title=अंबाजोगाई साहित्य संमेलन निमित्ताने व्यक्तिचित्रण लेखन स्पर्धेचे आयोजन. - NEWS 24 TODAY|date=2024-07-18|language=en-US|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhartiyamahitiadhikar.com/news-details.aspx?id=26605|title=नानक साई च्या घुमान साहित्य सभेचे स|website=www.bhartiyamahitiadhikar.com|access-date=2024-12-14}}{{मृत दुवा|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, सचीव प्रा. पंडीत कराड, उपाध्यक्ष सुभाष बाहेती, [[मराठवाडा साहित्य परिषद|मसाप]] शाखा अंबाजोगाई चे मार्गदर्शक अमर हबीब, अध्यक्ष दगडू लोमटे, सचीव गोरख शेंद्रे व दोन्ही समितीच्या पदाधिकाऱ्यांनी केले आहे.

== अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ==
* १ ले [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन 
* २ रे [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन 
* ३ रे  [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन 

= ४थे [[अंबेजोगाई|अंबाजोगाई]] साहित्य संमेलन : =
दि. २३-२४ ऑक्टोबर २०१० या दिवसांत झाले. संमेलनाध्यक्ष बलभीम तरकसे होते 

= ५वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ]]: =
दि.२७-२८ ऑक्टोबर २०१२ या दिवसांत झाले. संमेलनाध्यक्ष-संतोष मोतीराम मुळावकर, याच अंबाजोगाई येथे एकेसाली [[बोली साहित्य संमेलन]] झाले होते. मराठी कवी [[विठ्ठल वाघ]] हे संमेलनाध्यक्ष होते.
* ६ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन :  
* ७ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन :  
* ८ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन : 

= ९ वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन]] : =
१० वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन वर्ष २०२२, १८, १९ व २० ऑगस्ट २०२२ तीन दिवसीय साहित्य संमेलन येथील टी.बी. गिरवलकर अभियांत्रिकी महाविद्यालयात (Girwalkar Engineering College) चित्रकार दिलीप बडे (Chitrkar Dilip Bade) साहित्य नगरीतील सुर्यकांत गरुड विचारपीठावर होणार आहे. संमेलनाचे उद्घाटन १९ ऑगस्ट रोजी दुपारी ४ वाजता मान्यवरांच्या हस्ते होत आहे. या पार्श्वभूमीवर दुपारी ३ वाजता जागर दिंडीचे आयोजन करण्यात आले आहे. जागर दिंडीची सुरुवात ज्येष्ठ नागरिक सौ. कमल बरुरे आणि एस.बी. सैय्यद यांच्या हस्ते करण्यात येणार आहे. जागर दिंडी रमाई आंबेडकर चौक, यशवंतराव चव्हाण चौक, मोरेवाडी मार्गे अभियांत्रिकी महाविद्यालयात पोचणार आहे. या दिंडीचे संयोजन डॉ. उद्धव शिंदे हे करणार आहेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/beed/sahitya-sammelan-in-ambajogai-from-friday/mh20220818172850704704457|title=Sahitya Sammelan अंबाजोगाईत शुक्रवार पासून साहित्य संमेलन, भरगच्च कार्यक्रमांची मेजवानी|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2022-08-18|website=ETV Bharat News|language=mr|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;.

= १० वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ]]: =
१० वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन  वर्ष २०२३ मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या अंबाजोगाई शाखेच्यावतीने आयोजित '१० व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलना'च्या&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ambajogaimirror.com/?p=15652|title=रसिकांच्या पाठबळावरच गावचे 10 वे ‘अंबाजोगाई साहित्य संमेलन’|last=Gore|first=Mahadev|date=2022-08-18|website=ambajogai mirror|language=en-US|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt; अध्यक्षपदी सुप्रसिद्ध, कवी, लेखक प्रा. [[दासू वैद्य]] यांची निवड करण्यात आली आहे. प्रा. वैद्य हे अंबाजोगाईचे सुपुत्र असून [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाच्या]] मराठी विभागाचे प्रमुख आहेत. हे संमेलन येत्या ऑगस्टमध्ये आयोजित करण्यात आले होते. यापूर्वी प्रा. रंगनाथ तिवारी&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/marathwada-sahitya-sammelan-in-ambajogai/articleshow/62225696.cms|title=बोलणे म्हणजे जोखीम घेणे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;, [[शैला लोहिया|शैला लोहिया,]] प्रा. रा. द. अरगडे, बलभीम तरकसे, प्राचार्य संतोष मुळावकर, मंदा देशमुख, डॉ. श्रीहरी नागरगोजे, गणपत व्यास&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aksharnama.com/client/article_detail/2211|title=अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ही अंबाजोगाईची सांस्कृतिक ओळख आहे!|website=www.aksharnama.com|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt; व डॉ. कमलाकर कांबळे यांनी या संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषविले आहे. हे १० वे संमेलन आहे. या संमेलनात अनिवासी [[अंबाजोगाई]]&lt;nowiki/&gt;कर लेखक, कवी, कथाकार यांना सहभाग नोंदवला होता&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/beed/dasu-vaidya-elected-as-president-of-10th-ambajogai-sahitya-sammelan-a320/|title=दासू वैद्य यांची १० व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड|last=author/lokmat-news-network|date=2022-02-17|website=Lokmat|language=mr|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;.

= ११ वे [[अंबाजोगाई साहित्य संमेलन ]]: =
११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन,१४ व १५ डिसेंबर २०२४ रोजी झाले आहे, उद्घाटन प्रसंगी ,नामवंत साहित्यिक उपस्थित राहणार असे प्रतिपादन सुदर्शन रापतवार यांनी पत्रकार परिषदेत दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HBED_20241214_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zunjarnews.com/latest-news/2807/|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाचे उद्या होणार उद्घाटन, नागरीकांना सहभागी होण्याचे स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार यांचे आवाहन|last=आंबेकर ९४२२९३१४२१|first=दत्तात्रय|date=2024-12-13|website=Zunjar News {{!}} Marathi News Portal in Maharashtra State {{!}} Top News {{!}}|language=en-US|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;. मराठवाडा साहित्य परिषद शाखा अंबाजोगाईच्या वतीने येत्या १४ व १५ डिसेंबर रोजी आयोजित करण्यात आलेल्या ११ व्या अंबाजोगाई साहित्य संमेलनाची तयारी पुर्ण झाली असून या संमेलनास शहर व परिसरातील नागरिकांनी मोठ्या संख्येने सहभागी व्हावे असे आवाहन अधिकाधिक साहित्यिकांनी सहभागी व्हावे याचे आवाहन स्वागताध्यक्ष [[सुदर्शन रापतवार]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vijayidarpannews.com/?p=637|title=अंबाजोगाई साहित्य संमेलन लोकाभिमुख व्हावे यासाठी सर्वांनी सहकार्य करावे - विजयी दर्पण न्यूज|date=2024-11-27|language=en-US|access-date=2024-12-14}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newstoday24.co.in/?p=8312|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन विविध उपक्रमांचे आयोजन - NEWS 24 TODAY|date=2024-07-09|language=en-US|access-date=2024-12-14|archive-date=2025-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926003346/https://newstoday24.co.in/?p=8312|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; यांनी केले आहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vastavdarshan.com/?p=2755|title=११ वे अंबाजोगाई साहित्य संमेलन पार्श्वभूमीवर ४ डिसेंबर रोजी साहित्यिकांची बैठक|website=वास्तव दर्शन|language=en-US|access-date=2024-12-14}}{{मृत दुवा|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HBED_20241215_2_4|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2024-12-15}}&lt;/ref&gt;.
[[चित्र:सुदर्शन रापतवार.jpg|अल्ट=स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार|इवलेसे|स्वागताध्यक्ष सुदर्शन रापतवार]]

= संदर्भ =
[[वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने]]</text>
      <sha1>s4jiqm8r3verdsnzvzjhqpafe83flx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>खासबाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142893</id>
    <revision>
      <id>2707783</id>
      <parentid>2616836</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47914-14</username>
        <id>187053</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2707783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6673" sha1="8sdc1vne5dnw5hbdsomqdhjlplygj51" xml:space="preserve">'''राजर्षी शाहू खासबाग कुस्त्यांचे मैदान''' हा [[कोल्हापूर|कोल्हापुरातील]] कुस्तीचा आखाडा आहे. 

[[शाहू महाराज]] यांना [[रोम|रोममधील]] ऑलिम्पिकचे स्टेडियम व ओपन थिएटर पाहिल्यानंतर कोल्हापुरात कुस्ती मैदान साकारण्याची कल्पना सुचली. महाराज [[कोल्हापूर|कोल्हापुरात]] परत आल्यानंतर त्यांनी मिरजकर तिकटी येथील राजघराण्यातील माणसांसाठी खास राखून ठेवलेल्या बागेत अर्थात खासबागेत या मैदानाची संकल्पना व आराखडा ठरविला. त्याप्रमाणे रोम येथील मैदानाची प्रतिकृती खासबागेत उभारण्याचे काम सुरू झाले. इ.स. १९०७ साली हा कुस्तीचा आखाडा बांधण्यास सुरुवात झाली आणि इ.स. १९१२ मध्ये  आखाडा बांधून पूर्ण झाला. या संपूर्ण मैदानात सुमारे २५ ते ३० हजार लोक भारतीय बैठकांवर बसू शकतात. मैदानाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात बसले तरी प्रत्येकाला कुस्ती दिसते, हेच या मैदानाचे वैशिष्ट्य आहे. 

याच मैदान मध्ये ओपन थिएटर देखील आहे. या खुल्या रंगमंचावर आत्ता पर्यंत अनेक कार्यक्रम पार पडले आहेत. या रंगमंचाच्या मागेच [[संगीतसूर्य केशवराव भोसले नाट्यगृह|संगीत सूर्य केशवराव भोसले नाट्यगृह]] आहे. 

या मैदानाच्या उद्‌घाटनाच्या वेळी जगज्जेता पहिलवान गामा याचा भाऊ इमामबक्ष ऊर्फ धाकटा गामा व गुलाम मोहिद्दीन यांच्यात लढत झाली होती. हे दोन्ही मल्ल अफाट ताकदीचे असल्याने यावेळी जोरदार लढत  पाहायला मिळाली होती. यात इमामबक्षने मोहिद्दीनला अस्मान दाखवले. ﻿शाहू महाराजांनी इमामला चांदीची गदा बक्षीस दिली तसेच पराभूत मल्लालादेखील बक्षीस दिले. तेव्हापासून चांदीची गदा देणे आणि पराभूत मल्लांचा सन्मान करणे या परंपरेलाही सुरुवात झाली. 

या खासबाग मैदानावर मारुती माने, सादिक पंजाबी, गोगा, [[दादू चौगुले]], बाळू पाटील, लक्ष्मण वडार, शंकर तोडकर ,
विष्णू जोशीलकर, हरिश्चंद्र बिराजदार, नामदेव मोळे, [[विजय कुमार]], झारखंडेराय यांनी आणि शिवाय अनेक पाकिस्तानी मल्लांनी मैदान मारले आहे.

==खासबाग मैदानात गाजलेल्या कुस्त्या==
* १९१३ -  गुलाम मोहिद्दीन विरुद्ध इमामबक्ष
* ७ एप्रिल १९२४ - ज्ञानू माने विरुद्ध गुलमहमद कलावाला
* २१ ऑक्टोबर १९३६ - जगद्&amp;zwnj;विख्यात जर्मन पैलवान व्हॉन केमर विरुद्ध मल्लापा तडाखे
* १७ मार्च १९४० - गामा पंजाबी विरुद्ध शिवगौडा मुत्नाळे
* १३ मार्च १९७६ - युवराज पाटील विरुद्ध विजयकुमार
* १ एप्रिल १९७८ - युवराज पाटील विरुद्ध सतपाल
* १५ एप्रिल १९७८ - [[दादू चौगुले]] विरुद्ध सादिक पंजाबी
* १३ एप्रिल १९७९ - विष्णू फडतारे विरुद्ध रामा माने
*१९७९ - कोल्हापूर केसरी कुस्ती स्पर्धा शंकर , विष्णू , रामा , कृष्णा कळंत्रे या नामवंत मल्लांच्या प्रेक्षणीय कुस्त्या
* [[दादू चौगुले]] विरुद्ध सतपाल
* १६ एप्रिल १९८३ - तारिक लाहोरवाला विरुद्ध बाळू पाटील
* ११ फेब्रुवारी १९८४ - युवराज पाटील विरुद्ध सतपाल
* १५ फेब्रुवारी १९८६ लक्ष्मण वडार विरुद्ध बाळू पाटील पै.शंकर तोडकर विरुद्ध पै रामा माने
* ७ फेब्रुवारी १९८७ - विष्णू जोशीलकर विरुद्ध नामदेव मोळे
* ११ फेब्रुवारी १९८९ - गुलाब बर्डे विरुद्ध नामदेव मोळे 

[[वर्ग:कुस्ती]]</text>
      <sha1>8sdc1vne5dnw5hbdsomqdhjlplygj51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इ.स. २०१८</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151421</id>
    <revision>
      <id>2707756</id>
      <parentid>2705326</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10035" sha1="su6yh4p8u1skwhrk7tq4lyuvg7t9dz6" xml:space="preserve">{{वर्षपेटी|2018}}
'''इ.स. २०१८''' हे [[इसवी सन|इसवी सनामधील]] २०१८ वे, [[इ.स.चे २१ वे शतक|२१व्या शतकामधील]] १८वे तर [[इ.स.चे २०१० चे दशक|२०१० च्या दशकामधील]] नववे वर्ष आहे.

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== फेब्रुवारी ===
* [[९ फेब्रुवारी]] - [[२५ फेब्रुवारी]] - [[दक्षिण कोरिया]]च्या [[प्यॉंगचॅंग]] येथे [[२०१८ हिवाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धा आयोजित करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com |title=प्यॉंगचॅंग हिवाळी ऑलिंपिक २०१८ |publisher=आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती |access-date=२५ फेब्रुवारी २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

=== एप्रिल ===
* [[४ एप्रिल]] - [[१५ एप्रिल]] - [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या [[क्वीन्सलंड]] राज्यामधील [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] या शहरामध्ये [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ]] आयोजित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://thecgf.com |title=गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल खेळ २०१८ |publisher=राष्ट्रकुल खेळ महासंघ |access-date=१५ एप्रिल २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;
* [[२३ एप्रिल]] - [[लंडन]] येथे [[प्रिन्स लुईस]] याचा जन्म झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.royal.uk |title=प्रिन्स लुईसचा जन्म |publisher=ब्रिटिश राजघराणे |access-date=२३ एप्रिल २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

=== मे ===
* [[१९ मे]] - [[प्रिन्स हॅरी]] आणि [[मेगन मार्कल]] यांचा विवाह संपन्न झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=प्रिन्स हॅरीचा विवाह |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१९ मे २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

=== जून ===
* [[१२ जून]] - [[सिंगापूर]] येथे [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[डोनाल्ड ट्रम्प]] आणि [[उत्तर कोरिया|उत्तर कोरियाचे]] सर्वोच्च नेते [[किम जोंग उन]] यांच्यात ऐतिहासिक शिखर परिषद पार पडली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=ट्रम्प-किम शिखर परिषद |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१२ जून २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;
* [[१४ जून]] - [[१५ जुलै]] - [[रशिया]]मध्ये [[२०१८ फिफा विश्वचषक|फिफा विश्वचषक २०१८]] फुटबॉल स्पर्धा आयोजित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com |title=फिफा विश्वचषक २०१८ |publisher=फिफा |access-date=१५ जुलै २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

=== जुलै ===
* [[२३ जून]] - [[१० जुलै]] - [[थायलंड]]च्या थाम लुवांग गुहेत अडकलेल्या १२ मुले आणि त्यांच्या फुटबॉल प्रशिक्षकाची यशस्वी सुटका करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=थाई गुहा बचाव मोहीम |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१० जुलै २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
=== एप्रिल ===
* [[२३ एप्रिल]] - [[प्रिन्स लुईस]], [[युनायटेड किंग्डम]]चा राजकुमार (जन्म: [[इ.स. २०१८|२०१८]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.royal.uk |title=प्रिन्स लुईसचा जन्म |publisher=ब्रिटिश राजघराणे |access-date=२३ एप्रिल २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
=== मार्च ===
* [[१४ मार्च]] - [[स्टीव्हन हॉकिंग]], [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटिश]] भौतिकशास्त्रज्ञ आणि लेखक (जन्म: [[इ.स. १९४२|१९४२]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=स्टीव्हन हॉकिंग यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१४ मार्च २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

=== जून ===
* [[८ जून]] - [[अँथनी बोर्दायिन]], [[अमेरिका|अमेरिकन]] शेफ आणि लेखक (जन्म: [[इ.स. १९५६|१९५६]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com |title=अँथनी बोर्दायिन यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज |access-date=८ जून २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

=== ऑगस्ट ===
* [[११ ऑगस्ट]] - [[व्ही. एस. नायपॉल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|त्रिनिदादीयन-ब्रिटिश]] लेखक (जन्म: [[इ.स. १९३२|१९३२]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com |title=व्ही. एस. नायपॉल यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज |access-date=११ ऑगस्ट २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;
* [[१५ ऑगस्ट]] - [[अजित वाडेकर]], [[भारत|भारतीय]] क्रिकेट खेळाडू (जन्म: [[इ.स. १९४१|१९४१]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=माजी भारतीय कर्णधार अजित वाडेकर यांचे निधन |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१५ ऑगस्ट २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;
* [[१६ ऑगस्ट]] - [[अटल बिहारी वाजपेयी]], [[भारत|भारताचे]] १०वे पंतप्रधान (जन्म: [[इ.स. १९२४|१९२४]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi/india-45207865 |title=अटल बिहारी वाजपेयी यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१६ ऑगस्ट २०१८ |language=mr }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[१८ ऑगस्ट]] - [[कोफी अन्नान]], [[घाना|घाणियन]] मुत्सद्दी आणि संयुक्त राष्ट्रांचे माजी सरचिटणीस (जन्म: [[इ.स. १९३८|१९३८]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com |title=कोफी अन्नान यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज |access-date=१८ ऑगस्ट २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;
* [[२३ ऑगस्ट]] - [[जॉन मॅककेन]], [[अमेरिका|अमेरिकन]] राजकारणी आणि सेनेटर (जन्म: [[इ.स. १९३६|१९३६]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com |title=जॉन मॅककेन यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज |access-date=२३ ऑगस्ट २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

=== नोव्हेंबर ===
* [[१२ नोव्हेंबर]] - [[स्टॅन ली]], [[अमेरिका|अमेरिकन]] कॉमिक बुक लेखक आणि प्रकाशक (जन्म: [[इ.स. १९२२|१९२२]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com |title=स्टॅन ली यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज |access-date=१२ नोव्हेंबर २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;
* [[३० नोव्हेंबर]] - [[जॉर्ज एच.डब्ल्यू. बुश]], [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] ४१वे राष्ट्राध्यक्ष (जन्म: [[इ.स. १९२४|१९२४]]).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com |title=जॉर्ज बुश यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज |access-date=३० नोव्हेंबर २०१८ |language=mr}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{कॉमन्स|2018|२०१८}}

[[वर्ग:इ.स. २०१८|*]]
[[वर्ग:इ.स.च्या २०१० च्या दशकातील वर्षे]]
[[वर्ग:इ.स.च्या २१ व्या शतकातील वर्षे]]
[[वर्ग:इ.स.च्या ३ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]]</text>
      <sha1>su6yh4p8u1skwhrk7tq4lyuvg7t9dz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील बाव नदी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175149</id>
    <revision>
      <id>2707817</id>
      <parentid>2706572</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110027" sha1="duiazk8y6kdh8eq72a774198d730i5z" xml:space="preserve">[[File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|thumb|right|300px|'''बाव नदीवरील पूल''']]
'''बाव नदीचा प्रवाह''' संगमेश्वर तालुक्यातील विविध भागांमधून जातो. [[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव असून ते बाव नदीच्या परिसराशी संबंधित आहे.

भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.&lt;ref name=&quot;Census-Khadikolvan&quot;&gt;{{cite book
 |author=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |title=Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India
 |location=Mumbai
 |year=2014
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824/download/36168/DH_2011_2732_PART_A_DCHB_RATNAGIRI.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून वाहणाऱ्या बाव नदीचा उल्लेख आणि नदीपात्राची छायाचित्रात्मक नोंद आढळते.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gholam
 |first=Anant Sakharam
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Adv. Anant Sakharam Gholam
 |date=13 July 2025
 |url=https://www.amazon.com/dp/B0FHHWWR47
 |language=mr
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात बाव नदीच्या जलप्रवाहात वाढ होत असल्यामुळे खडीकोळवण परिसरातील नदीपात्र आणि नदीकाठच्या भागांवर तिचा परिणाम होतो. स्थानिक दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदी भरून वाहत असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;

=== स्थानिक जीवनाशी संबंध ===

बाव नदीचा खडीकोळवण परिसराशी संबंध भौगोलिक तसेच स्थानिक जीवनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह, नदीकाठची शेती आणि स्थानिक दळणवळणावर होणारे परिणाम यांचा संबंध परिसरातील नदी स्थितीशी जोडला जातो.

बाव नदीच्या पूरस्थितीचे अधिकृत निरीक्षण निवळी येथील जलमापन केंद्रावर केले जाते. नदीच्या जलपातळीशी आणि पूरस्थितीशी संबंधित सविस्तर माहिती '''जलपातळी व पूरस्थिती''' या विभागात देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Bav-HFL&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |date=2021
 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/cfcrcwcdfb-14.07.2021-2.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ratnagiri-DDMP&quot;&gt;{{cite report
 |author=District Disaster Management Authority, Ratnagiri
 |title=District Disaster Management Plan 2023–24: District Ratnagiri
 |publisher=Collector Office, Ratnagiri, Government of Maharashtra
 |location=Ratnagiri
 |year=2023
 |url=https://divcomkonkan.gov.in/frontend/pdf/disaster/DDMP-Ratngiri-2023-24.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी ''Bav River Part-1'' आणि ''Bav River Part-2'' असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;WRD-Bav-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Flood Line Maps
 |publisher=Water Resources Department, Government of Maharashtra
 |url=https://wrd.maharashtra.gov.in/Site/1315/Flood-Line-Maps
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;

== जलव्यवस्थापन ==
=== निवळी जलपुरवठा योजना ===

बाव नदीच्या पाण्याचा उपयोग जलपुरवठा योजनेशी संबंधित कामांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर ''K.T. Weir'' आणि ''Jack-Well'' उभारण्याशी संबंधित कामाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या कामाचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची तसेच संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाल्याची नोंद निर्णयात करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Nivali-Water-Supply-HC&quot;&gt;{{cite web
 |title=Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction
 |publisher=Bombay High Court
 |date=18 February 2020
 |url=https://indiankanoon.org/doc/192476438/
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== जलसंधारण संरचना ===

निवळी येथील बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालात करण्यात आली आहे. या अहवालानुसार, बाव नदीवरील निवळी येथील ''K.T. Weir'' च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;CAG-Bav-Weir&quot;&gt;{{cite report
 |author=Comptroller and Auditor General of India
 |title=Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra
 |publisher=Comptroller and Auditor General of India
 |location=New Delhi
 |year=2014
 |url=https://saiindia.gov.in/uploads/download_audit_report/2014/Maharashtra_Report_2_2014.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' च्या देखभाल व दुरुस्तीची आवश्यकता पुढील काळातही नोंदविण्यात आली आहे. २०२६–२७ या कालावधीसाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या निविदा नोंदीमध्ये निवळी जलपुरवठा योजनेअंतर्गत बाव नदीवरील ''K.T. Weir'' येथे ''M.S. needles'' बसविणे व काढणे तसेच इतर विविध कामांचा समावेश असलेल्या वार्षिक देखभाल व दुरुस्ती कामाचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;MIDC-Nivali-Weir-2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work
 |publisher=Tender18
 |date=7 August 2026
 |url=https://tender18.com/tenders-details/16658318
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या निविदेची नोंद इतर निविदा-सूची स्रोतांमध्येही महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ, रत्‍नागिरी येथील २०२६–२७ या कालावधीतील वार्षिक देखभाल काम म्हणून करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MIDC-Nivali-Weir-2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nivali-Tender-2026-Alt&quot;&gt;{{cite web
 |title=Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs
 |publisher=TenderShark
 |date=August 2026
 |url=https://www.tendershark.com/details/maharashtra-tender/maharashtra-industrial-development-corporation/78d9ef14-f02f-460b-8d49-6f20134f1e36
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक स्वरूप ==
=== उगम ===

बाव नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांच्या परिसरात होतो. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924070623578%29.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[मार्लेश्वर]] परिसर हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील परिसराचा भाग असून मार्लेश्वरजवळील धारेष्वर धबधब्याचा उल्लेख स्थानिक पर्यटनविषयक नोंदीमध्ये आढळतो.&lt;ref name=&quot;Bav-Marleshwar&quot;&gt;{{cite web
 |title=English Movie - Marleshwar Cave Temple
 |publisher=MahaParyatan
 |date=7 January 2021
 |url=https://mahaparyatan.com/579/
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रवाह ===

बाव नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील उगमप्रदेशातून पुढे [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातून]] वाहते. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा प्रवाह तुलनेने सुपीक खोऱ्यातून सुमारे ३५ मैल वाहत असल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

स्थानिक दस्तऐवजीकरणानुसार बाव नदीचा प्रवाह [[खडीकोळवण]] गावाच्या परिसरातून जातो. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दस्तऐवजीकरणात बाव नदीचे तसेच पावसाळ्यात भरून वाहणाऱ्या नदीपात्राचे छायाचित्र-दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;

बाव नदी पुढे [[फणगस]] येथे [[शास्त्री नदी]]च्या डाव्या तीरास मिळते.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

=== शास्त्री नदीमार्गे समुद्राशी संबंध ===

बाव नदी थेट [[अरबी समुद्र]]ाला मिळत नाही. ती फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. शास्त्री नदी पुढे [[जयगड]] परिसरातील [[जयगड खाडी]]मार्गे अरबी समुद्राला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचे जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या जलप्रणालीमार्फत समुद्राकडे होते.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;&gt;{{cite report
 |author=Inland Waterways Authority of India
 |title=Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91)
 |publisher=Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India
 |location=New Delhi
 |year=2017
 |url=https://iwai.nic.in/sites/default/files/2176778028NW-91%20Shastri%20Final%20FSR_0.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र ==

=== नदीची लांबी ===

बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात नदीच्या अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक (''sinuosity index'') १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Length-GIS&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Patil
 |first=Sardar A.
 |last2=Narkhede
 |first2=Deepak S.
 |last3=Joshi
 |first3=Suraj
 |last4=Purohit
 |first4=Mugdha
 |last5=Pendharkar
 |first5=Gauri
 |last6=Kulkarni
 |first6=Prajkta
 |title=Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management
 |journal=Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda
 |volume=57
 |issue=1 (III)
 |year=2023
 |pages=66–73
|url=https://www.ckthakurcollege.net/maindesign/assets/pdf_files/uploaded_documents/203._3.4.3_2023_Narkhede_Utilizing.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक GIS अभ्यासातील ७१.०७ किमीची नोंद या वेगवेगळ्या स्रोतांवर आधारित आहेत. या दोन मोजमापांमध्ये वापरलेली मोजणीची पद्धत तसेच नदीच्या प्रवाहाच्या सुरुवातीच्या आणि अंतिम बिंदूंची व्याख्या समान आहे की नाही, याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडले जातात.

== जलपातळी व पूरस्थिती ==

=== जलमापन केंद्रावरील पूरपातळी ===

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |year=2025
 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यातही बाव नदीसाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर अशी नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Ratnagiri-DDMP&quot;/&gt;

=== २०२१ मधील पूरस्थिती ===

केंद्रीय जल आयोगाच्या २३ जुलै २०२१ रोजीच्या दैनिक पूरस्थिती अहवालानुसार, निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;CWC-Bav-2021&quot;&gt;{{cite web
 |title=Daily Flood Situation Report
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |date=23 July 2021
 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/dfbcwc23072021_3.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ही जलपातळी निवळी येथील जलमापन केंद्रासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या ११.०० मीटर धोक्याच्या पातळीपेक्षा अधिक होती.&lt;ref name=&quot;CWC-Flood&quot;/&gt;

२०२१ मधील या उच्च जलपातळीच्या घटनेची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१–२२ च्या वार्षिक अहवालातही करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Annual-2021&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual Report 2021–22
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/annual-report-21-22.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== खडीकोळवण आणि बाव नदी ==

[[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.&lt;ref name=&quot;Census-Khadikolvan&quot;/&gt;
खडीकोळवण गावातून बाव नदी वाहत असल्याचे स्थानिक दस्तऐवजीकरणात नमूद करण्यात आले आहे. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दृश्य दस्तऐवजीकरणात ''खडीकोळवण गावातून वाहणारी बाव नदी'' तसेच ''बाव नदी पात्र – भरून वाहणारी नदी'' अशी स्वतंत्र छायाचित्रे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;

महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी ''Bav River Part-1'' आणि ''Bav River Part-2'' असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;WRD-Bav-Flood&quot;/&gt;

स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याची नोंदही करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;

== ऐतिहासिक संदर्भ ==

बाव नदीचा उल्लेख रत्‍नागिरी परिसराच्या जुन्या भौगोलिक व प्रशासकीय नोंदींमध्ये आढळतो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेतील [[आंबा घाट]] परिसरात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीनुसार बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]ला मिळणाऱ्या प्रमुख नद्यांपैकी एक असून [[फणगस]] येथे तिचा शास्त्री नदीशी संगम होतो.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक फेरीसेवा ===

''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याची नोंद आढळते. त्यानुसार बाव नदीवर '''वांद्री''' आणि '''पर्चुरी''' येथे फेऱ्या चालत होत्या.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

बाव नदीवरील फेरीसेवेची ही नोंद नदीचा स्थानिक दळणवळणासाठीही उपयोग होत असल्याचे दर्शविते. तथापि, उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीच्या आधारे या फेरीसेवेची सुरुवात, कालावधी, वापराचा व्याप किंवा ती बंद होण्याचा कालावधी याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही.

== जलव्यवस्थापन ==
=== निवळी जलपुरवठा योजना ===

बाव नदीच्या पाण्याचा वापर जलपुरवठा योजनेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर [[K.T. Weir]] आणि जॅक-वेल उभारण्यासंबंधीची निविदा महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने काढली होती. ही कामे निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी संबंधित असल्याची नोंद [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] २०२० मधील एका निर्णयात करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Nivali-Water-Supply-HC&quot;/&gt;

उपलब्ध न्यायालयीन नोंदीनुसार, K.T. Weir आणि जॅक-वेलच्या बांधकामासाठीची निविदा स्वीकारल्यानंतर संबंधित कंत्राटदारास काम देण्यात आले होते. कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Nivali-Water-Supply-HC&quot;/&gt;

=== बाव नदीवरील K.T. Weir ===

निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या [[भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक|नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या]] महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही आढळते. या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाव नदीवरील नेवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;CAG-Bav-Weir&quot;/&gt;

उपलब्ध नोंदींवरून बाव नदीवरील निवळी परिसरातील K.T. Weir ही नदीच्या पाण्याशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत संरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते. तथापि, या संरचनेची विद्यमान कार्यस्थिती, जलसाठवण क्षमता किंवा प्रत्यक्ष जलपुरवठ्याचे प्रमाण याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत अधिकृत स्रोत उपलब्ध झाल्याशिवाय त्यासंबंधी अधिक तपशील निश्चितपणे मांडता येत नाही.

== जैवविविधता ==
=== मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक नोंदी ===

बाव नदीचा उल्लेख पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांशी संबंधित वैज्ञानिक नोंदींमध्ये आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील बाव नदीतून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. संबंधित नमुना-संकलनाच्या नोंदीमध्ये स्थान १७°०६′०६.०८″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°३७′१६.११″ पूर्व रेखांश असे दिले आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Fish-Study&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Katwate
 |first=Unmesh
 |last2=Knight
 |first2=J. D. Marcus
 |last3=Anoop
 |first3=V. K.
 |last4=Raghavan
 |first4=Rajeev
 |last5=Dahanukar
 |first5=Neelesh
 |title=Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India
 |journal=Vertebrate Zoology
 |volume=70
 |issue=2
 |pages=207–233
 |year=2020
 |url=https://www.researchgate.net/publication/341251653_Three_new_species_of_filament_barbs_of_the_genus_Dawkinsia_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या पूर्वीच्या संकलन नोंदींमध्येही संगमेश्वर–मार्लेश्वर मार्गावरील निवे येथील बाव नदीचा नमुना-संकलन स्थळ म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref name=&quot;Freshwater-Fishes-Maharashtra&quot;&gt;{{cite book
 |last=Karmakar
 |first=A. K.
 |last2=Yadav
 |first2=B. E.
 |last3=Bairagi
 |first3=N.
 |last4=Das
 |first4=A.
 |last5=Banerjee
 |first5=P. K.
 |last6=Jadhav
 |first6=S. S.
 |chapter=Freshwater fishes
 |title=Fauna of Maharashtra
 |series=State Fauna Series
 |volume=20
 |issue=Part 1
 |pages=247–367
 |publisher=Zoological Survey of India
 |year=2012
 |url=https://www.researchgate.net/publication/281614495_Freshwater_fishes_of_Maharashtra
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रादेशिक जैवविविधतेच्या संदर्भात ===

बाव नदी सह्याद्री आणि कोकणातील नदीप्रणालीच्या भौगोलिक परिसरात वाहते. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील नदीप्रणाली मत्स्यजीवांच्या विविधता आणि स्थानिक प्रजातींच्या दृष्टीने वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मानल्या जातात. तथापि, प्रादेशिक स्तरावरील जैवविविधतेच्या नोंदीवरून बाव नदीतील सर्व मत्स्यप्रजातींची किंवा तिच्या संपूर्ण जलीय जैवविविधतेची निश्चित सूची तयार करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Bav-Fish-Study&quot;/&gt;

=== संशोधनाच्या मर्यादा ===

उपलब्ध वैज्ञानिक स्रोतांमध्ये बाव नदीसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक मत्स्यजैवविविधता सर्वेक्षणाची स्पष्ट नोंद मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यामुळे नदीतील प्रजातींची एकूण संख्या, स्थानिक प्रजातींचे प्रमाण किंवा संवर्धनाच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रजातींची स्थिती याबाबत स्वतंत्र वैज्ञानिक सर्वेक्षणाशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नमुना-संकलन नोंदी मात्र बाव नदीतील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक पुराव्यांपैकी आहेत.&lt;ref name=&quot;Bav-Fish-Study&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Freshwater-Fishes-Maharashtra&quot;/&gt;

== उपनद्या आणि नदीप्रणाली ==
=== सप्तलिंगी नदी ===

'''सप्तलिंगी नदी''' ही बाव नदीला मिळणारी उपनदी आहे. सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्याच्या भौगोलिक अभ्यासात तिचा बाव नदीशी संगम होत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात नदीखोऱ्याच्या भूआकृतीविषयक वैशिष्ट्यांचा तसेच नदीप्रवाहाशी संबंधित गाळाचे वहन आणि निक्षेपणाच्या प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Saptalingi-Geomorphology&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Thakurdesai
 |first=Surendra C.
 |title=Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra
 |journal=Review of Research
 |volume=8
 |issue=8
 |date=May 2019
 |url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/12903.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

सप्तलिंगी नदीच्या नदी-आरोग्यविषयक अभ्यासानुसार, ही पश्चिमवाहिनी नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील हर्पुडे गावाच्या परिसरात उगम पावते. ती सुमारे ३३ किलोमीटर वाहून संगमेश्वर तालुक्यातील टाळे गावाजवळ बाव नदीला मिळते. या नदीचे जलसंकलन क्षेत्र सुमारे २७,६९३ एकर असून तिचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील १७ गावांशी संबंधित असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Saptalingi-River-Health&quot;&gt;{{cite report
 |last=Mahajan
 |first=Gunwant
 |title=Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra
 |publisher=M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research
 |year=2023
 |url=https://www.apn-gcr.org/wp-content/uploads/2024/09/Appendices-Kumar.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== नदीखोऱ्याशी संबंध ===

सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीच्या पर्यावरणीय स्थिती, नदीखोऱ्यातील मानवी वस्ती आणि स्थानिक समुदायांचा नदीशी असलेला संबंध यांचा विचार करण्यात आला आहे. संबंधित अभ्यासात नदीच्या पाण्याचा स्थानिक वापर, भूजल पुनर्भरणाशी संबंधित प्रक्रिया आणि नदीकडून मिळणाऱ्या पर्यावरणीय सेवांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Saptalingi-River-Health&quot;/&gt;

सप्तलिंगी नदी बाव नदीला मिळत असल्यामुळे तिचे जलसंकलन क्षेत्र आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक व मानवी घटक बाव नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीचा भाग बनतात.&lt;ref name=&quot;Saptalingi-Geomorphology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saptalingi-River-Health&quot;/&gt;

== नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र ==

=== नदीची लांबी ===

बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Length-GIS&quot;/&gt;

ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवरील अभ्यासातील ७१.०७ किमी ही मोजणी वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. या मोजमापांच्या पद्धती तसेच प्रवाहाची सुरुवात आणि समाप्ती निश्चित करण्याची निकष समान आहेत की नाहीत, हे उपलब्ध नोंदींवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात मांडले जातात.

=== जलसंकलन क्षेत्र ===

केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे. या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Hydrological-Network&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== जलपातळी व पूरस्थिती ==

=== पूर इशारा व धोक्याची पातळी ===

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Bav-Level&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |date=April 2025
 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== २०२१ मधील सर्वोच्च पूरपातळी ===

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, २३ जुलै २०२१ रोजी निवळी येथील बाव नदीवर १५.१५५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली. ही नोंद निवळी केंद्रासाठी केंद्रीय जल आयोगाच्या पूरविषयक नोंदीत नमूद असलेल्या सर्वोच्च पूरपातळीशी संबंधित आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Bav-Level&quot;/&gt;

यापूर्वी केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१ मधील पूरस्थिती नोंदीत निवळी येथील बाव नदीसाठी १२.४६५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली होती. ती ५ ऑगस्ट २०१९ रोजीची असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Bav-HFL-2021&quot;&gt;{{cite web
 |title=Standard Operating Procedure for Flood Forecasting
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |date=April 2025
 |url=https://cwc.gov.in/sites/default/files/sopapril2025.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

२०२१ च्या पावसाळ्यात बाव नदीवरील निवळी केंद्र अत्यंत पूरस्थिती अनुभवलेल्या केंद्रांपैकी एक असल्याची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालात करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Annual-2021&quot;/&gt;

== पूररेषा व पूरक्षेत्र ==

महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या यादीमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यासाठी बाव नदीचे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत. या यादीत अनुक्रमांक १९२ वर ''बाव नदी पार्ट-१, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' आणि अनुक्रमांक १९३ वर ''बाव नदी पार्ट-२, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी'' अशी नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;WRD-Bav-Flood&quot;/&gt;

बाव नदीसाठी स्वतंत्र पूररेषा नकाशे उपलब्ध असल्याची ही नोंद संगमेश्वर तालुक्यातील नदीच्या संबंधित भागांचे पूररेषा नकाशीकरण करण्यात आल्याचे दर्शविते.&lt;ref name=&quot;WRD-Bav-Flood&quot;/&gt;

=== खडीकोळवणच्या संदर्भातील पूररेषा ===

बाव नदीच्या पूररेषा नकाशांमध्ये ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' असे दोन स्वतंत्र भाग नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;WRD-Bav-Flood&quot;/&gt;

तथापि, अधिकृत सूचीतील नोंदीच्या आधारे खडीकोळवण गावाचा कोणता भाग या दोन नकाशांपैकी कोणत्या नकाशात दर्शविण्यात आला आहे, हे निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे खडीकोळवणमधील विशिष्ट भूभाग, वस्ती किंवा घर पूररेषेत येते अथवा येत नाही, असा निष्कर्ष केवळ नकाशांच्या शीर्षकांवरून काढता येत नाही.

त्यासाठी संबंधित ''बाव नदी पार्ट-१'' आणि ''बाव नदी पार्ट-२'' या प्रत्यक्ष पूररेषा नकाशांमधील गावांची नावे, नदीमार्ग, भौगोलिक सीमा आणि पूररेषांची स्थानिक स्थिती यांचा स्वतंत्र नकाशीय अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;WRD-Bav-Flood&quot;/&gt;

== नदीशी संबंधित मानवी जीवन व स्थानिक इतिहास ==

बाव नदीचा स्थानिक मानवी जीवनाशी संबंध ऐतिहासिक काळापासून दळणवळण आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून जोडलेला असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या जुन्या भौगोलिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक फेरीसेवा ===

''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' या १८८० मधील गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीवरून नदीच्या दोन्ही तीरांदरम्यानच्या स्थानिक दळणवळणात बाव नदीचा उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

मात्र उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीमध्ये या फेरीसेवांची सुरुवात, त्यांचा कालावधी किंवा त्या नंतर कधी बंद झाल्या याबाबत सविस्तर माहिती दिलेली नाही. त्यामुळे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीच्या मर्यादेतच या फेरीसेवांचा उल्लेख केला जातो.

=== नौकानयनाचा संदर्भ ===

B. K. Apte यांच्या ''A History of the Maratha Navy and Merchantships'' या पुस्तकात बाव नदी ही शास्त्री नदीची उपनदी असून ती लहान होड्यांसाठी नौकानयनयोग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Apte-Maratha-Navy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Apte
 |first=Bhalchandra Krishna
 |title=A History of the Maratha Navy and Merchantships
 |publisher=State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1973
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf
 |access-date=27 August 2026
 |archive-date=2025-12-19
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219014929/https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/A%20HISTORY%20OF%20THE%20MARATHA%20NAVY%20AND%20MERCHANTSHIPS.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून बाव नदीच्या काही भागांमध्ये लहान नौकांच्या वाहतुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. तथापि, या नौकानयनाचा कालावधी, व्यापारी वापराचे प्रमाण किंवा नियमित जलवाहतूक व्यवस्थेचा तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद नसल्यामुळे त्याबाबत अधिक व्यापक निष्कर्ष काढणे उचित ठरणार नाही.

=== शास्त्री नदीच्या जलमार्गाशी संबंध ===

बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचा प्रवाह शास्त्री नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडला जातो. ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

शास्त्री नदीच्या प्रवाहाशी आणि तिच्या जलमार्गाशी संबंधित ऐतिहासिक दळणवळणाच्या नोंदी जुन्या गॅझेटिअरमध्ये आढळतात. बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी असलेल्या संगमामुळे बाव नदीचा संबंध या व्यापक नदीप्रणालीशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडला जातो.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे बाव नदीमार्गे थेट सागरी व्यापार किंवा मोठ्या प्रमाणावरील व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== आधुनिक काळातील जलस्रोताचा वापर ===

आधुनिक काळात बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवरील जलपुरवठा योजनेशी संबंधित K.T. Weir आणि Jack-Well यांचा उल्लेख मुंबई उच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयात करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Nivali-Water-Supply-HC&quot;/&gt;

निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CAG-Bav-Weir&quot;/&gt;

बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा योजना आणि जलसंधारण संरचनांविषयी अधिक माहिती '''[[जलव्यवस्थापन|जलव्यवस्थापन]]''' या विभागात दिली आहे.

== जलस्रोत व जलपुरवठा ==

=== निवळी जलपुरवठा योजना ===

बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयानुसार या कामासाठी निविदा प्रक्रिया राबविण्यात आली होती आणि संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाली होती.&lt;ref name=&quot;Nivali-Water-Supply-HC&quot;/&gt;

निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामाचा उल्लेख भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता. या कामाचा आदेश ₹१०.४९ कोटींचा असून तो अंदाजित खर्चापेक्षा २४.६७ टक्के अधिक होता.&lt;ref name=&quot;CAG-Bav-Weir&quot;/&gt;

=== K.T. Weir ची देखभाल ===

निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांची नोंद २०२६–२७ या कालावधीसाठीच्या निविदा प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. या कामामध्ये K.T. Weir वरील M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर अनुषंगिक कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. संबंधित कामाची अंदाजित किंमत ₹११.३४ लाख होती.&lt;ref name=&quot;MIDC-Nivali-Weir-2026&quot;/&gt;

उपलब्ध न्यायालयीन, लेखापरीक्षण आणि निविदाविषयक नोंदींवरून निवळी परिसरातील बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत सुविधांच्या उभारणी व देखभालीचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध असल्याचे दिसून येते.

== नदीचे आर्थिक व उपजीविकेतील महत्त्व ==

बाव नदी ज्या [[शास्त्री नदी]] खोऱ्याचा भाग आहे, त्या खोऱ्यातील नदीकाठच्या परिसरात शेती आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी नदीजलाचा वापर होत असल्याचे उपलब्ध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. शास्त्री नदी खोऱ्यावरील एका अभ्यासानुसार बाव, सप्तलिंगी, सोनवी आणि इतर नद्यांच्या काठावरील काही गावांमध्ये भाजीपाला शेती केली जाते. या शेतीसाठी नदीतून पारंपरिक पद्धतीने पाणी उचलणे, कालव्यांचा वापर करणे तसेच पंपांच्या साहाय्याने पाणी उपसणे अशा पद्धतींचा वापर केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;Shastri-Basin-Livelihood&quot;&gt;{{cite report
 |title=River Stories from Maharashtra
 |publisher=South Asia Network on Dams, Rivers and People
 |url=https://doczz.net/doc/583345/river-stories-from-maharashtra---fishing
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

उपलब्ध अभ्यासानुसार शास्त्री नदी खोऱ्यातील नदीकाठच्या भाजीपाला शेतीतून सुमारे २,२०० कुटुंबांना उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तथापि, हा आकडा संपूर्ण शास्त्री नदी खोऱ्याशी संबंधित असून तो केवळ बाव नदीच्या काठावरील कुटुंबांसाठी लागू होत नाही.&lt;ref name=&quot;Shastri-Basin-Livelihood&quot;/&gt;

=== शेती आणि जलस्रोत ===

महाराष्ट्राच्या भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसावर अवलंबून आहे. जिल्ह्यातील नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून पश्चिमेकडे वाहतात आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहेत. भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या जिल्हाविषयक माहितीत बाव नदीचाही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांमध्ये उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;GSDA-Ratnagiri&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater
 |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra
 |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-ratnagir-district/
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

बाव नदीचा स्थानिक शेती आणि उपजीविकेशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध शास्त्री नदी खोऱ्याच्या व्यापक संदर्भात पाहता येतो. तथापि, केवळ बाव नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, लाभार्थी कुटुंबांची संख्या किंवा नदीजलावर आधारित विशिष्ट आर्थिक उपक्रमांचा स्वतंत्र परिमाणात्मक तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आलेला नाही.

== पर्यावरणीय व जैवविविधतेचे महत्त्व ==

बाव नदी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नदी असून ती शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंदर्भातील एका अभ्यासात जिल्ह्यातील विविध नद्यांचा विचार करण्यात आला असून त्यामध्ये बाव नदीचाही समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICAR-Bav-Fisheries&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Lokhande
 |first=P. C.
 |last2=Shirdhankar
 |first2=M. M.
 |last3=Chaudhari
 |first3=K. J.
 |last4=Sawant
 |first4=M. S.
 |title=Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District
 |journal=Fishery Technology
 |volume=54
 |issue=2
 |year=2017
 |pages=86–93
 |publisher=Society of Fisheries Technologists (India)
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/FT/article/view/73077
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोत स्थानिक गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेचा भाग आहेत. मत्स्यसंपत्तीच्या संदर्भात करण्यात आलेल्या भौगोलिक नोंदणीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश झाल्यामुळे या नदीचा जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICAR-Bav-Fisheries&quot;/&gt;

=== मत्स्यजीव ===

बाव नदीतील मत्स्यजीवांच्या नोंदींच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांवरील मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासातून नदीच्या मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित जलस्रोत म्हणून तिची भौगोलिक नोंद करण्यात आल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;ICAR-Bav-Fisheries&quot;/&gt;

बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून संकलित करण्यात आलेल्या मत्स्य नमुन्यांचाही वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील *Dawkinsia* वंशातील माशांच्या वर्गीकरणासंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीतील नमुना-संकलन स्थळाची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Dawkinsia-Bav&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Katwate
 |first=Unmesh
 |last2=Apte
 |first2=Deepak
 |last3=Raghavan
 |first3=Rajeev
 |title=Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India
 |journal=Vertebrate Zoology
 |volume=70
 |issue=4
 |year=2020
 |pages=717–730
|url=https://www.researchgate.net/publication/346515808_Dawkinsia_uttara_a_new_species_of_filament_barb_Teleostei_Cyprinidae_from_the_Western_Ghats_of_India
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

बाव नदी शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या जलप्रवाहाचा पर्यावरणीय संदर्भ व्यापक शास्त्री नदी खोऱ्याशी जोडला जातो. शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीच्या जलमार्गावरील अधिकृत व्यवहार्यता अहवालात बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

== नदीप्रणाली आणि शास्त्री नदीशी संबंध ==

बाव नदी ही [[शास्त्री नदी]]च्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी व जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालानुसार, शास्त्री नदीचा उगम [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांतील प्रचितगड परिसरात होतो आणि ती पुढे [[जयगड]] खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. या अहवालात शास्त्री नदीच्या उपनद्यांमध्ये बाव, गडगडी, गड, आसवी आणि गांदगी या नद्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार शास्त्री नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे २,१७४ चौ.कि.मी. आहे. नदीची मुख्य धारा उगमापासून समुद्रापर्यंत सुमारे ८० किमी लांबीची असल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बाव नदीचा प्रवाह या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडलेला आहे.&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

=== शास्त्री नदीशी संगम ===

ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीचा उगम आंबा घाटाजवळील [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमध्ये होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार बाव नदी सुमारे ३५ मैल वाहून [[फणगस]] येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक जलमार्गविषयक नोंदींमध्येही बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्यामुळे बाव नदीचे अंतिम जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या माध्यमातून पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राकडे होते.&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

=== जलप्रवाहाची दिशा आणि नदीखोरे ===

बाव नदी आणि शास्त्री नदीची नदीप्रणाली सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील पश्चिमवाहिनी जलप्रवाहांच्या व्यापक भौगोलिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे. शास्त्री नदीचे जलसंकलन क्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यात असून बाव नदी ही त्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

== नदीवरील वाहतूक आणि फेरीसेवा ==

बाव नदीशी संबंधित नदीपार दळणवळणाच्या ऐतिहासिक नोंदी ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये आढळतात. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदी फणगस येथे [[शास्त्री नदी]]ला मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, तिच्या प्रवाहाशी संबंधित वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

=== फेरीसेवा ===

ऐतिहासिक गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेरीसेवा अस्तित्वात होती.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

या फेरीस्थळांच्या उल्लेखावरून बाव नदी नदीपार दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. तथापि, फेरीसेवेचा कालावधी, तिचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या किंवा या सेवांची समाप्ती यासंबंधीचा तपशील स्वतंत्र स्रोतांशिवाय निश्चितपणे सांगता येत नाही.

=== लहान होड्यांशी संबंधित जलवाहतूक ===

गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीच्या काही भागांच्या जलवाहतुकीच्या स्थितीबाबत उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार नदीच्या प्रवाहातील उथळपणामुळे जलवाहतुकीवर मर्यादा येत होत्या.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

मात्र उपलब्ध नोंदीच्या आधारे बाव नदीमार्गे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. नदीवरील जलवाहतुकीचे स्वरूप आणि तिचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वापर याबाबत अधिक तपशीलासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे.

=== पर्चुरी येथील नदीपूल ===

आधुनिक काळात पर्चुरी परिसरातील नदीपार दळणवळणासाठी बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान असून त्याची लांबी १८४ मीटर आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bav Parchuri River Bridge
 |publisher=Banka Infracon
 |url=https://www.bankainfracon.com/projects/bav-parchuri-river-bridge
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळाच्या परिसरात आधुनिक काळात नदीपार दळणवळणासाठी पुलाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने या परिसरातील वाहतूक व्यवस्थेच्या स्वरूपात झालेला बदल दिसून येतो.

== नदीवरील पूल आणि आधुनिक दळणवळण ==

बाव नदी ओलांडण्यासाठी आधुनिक काळात कायमस्वरूपी रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक काळातील प्रकल्पविषयक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये नदीवरील पुलांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

=== पर्चुरी–कोलांबे पूल ===

संगमेश्वर तालुक्यातील पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक ४८ (MDR-48) वरील असून तो संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;/&gt;

उपलब्ध प्रकल्पविषयक माहितीनुसार पुलाची एकूण लांबी १८४ मीटर आहे. त्यामध्ये प्रत्येकी ३० मीटर लांबीचे चार स्पॅन आणि ६४ मीटर लांबीची आरसीसी बॉक्स सेल रचना समाविष्ट आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;/&gt;

पुलाच्या पायाभरणीसाठी पाइल फाउंडेशनचा वापर करण्यात आला असून अधिरचनेत पीएससी 'टी' बीम आणि स्लॅब प्रकारच्या संरचनेचा वापर करण्यात आल्याचे प्रकल्पविषयक नोंदीत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक फेरीसेवेच्या संदर्भात ===

ऐतिहासिक ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

तथापि, ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये नमूद केलेले पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळ आणि आधुनिक काळातील पर्चुरी–कोलांबे दरम्यानील बाव नदीवरील पुलाचे अचूक स्थान एकच होते, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीचा उल्लेख आढळतो, तर उपलब्ध आधुनिक प्रकल्प नोंदीमध्ये पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलाचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;/&gt;

दोन्ही नोंदींमध्ये पर्चुरी या ठिकाणाचा उल्लेख असला तरी, ऐतिहासिक फेरीघाट आणि आधुनिक पुलाची अचूक नकाशीय स्थिती, त्यांचे परस्पर अंतर किंवा एकाच नदीपार मार्गाच्या ऐतिहासिक सातत्याचा स्पष्ट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक पुलाला पूर्वीच्या पर्चुरी फेरीस्थळाचा थेट उत्तराधिकारी किंवा त्याच अचूक ठिकाणी उभारलेली संरचना मानणे उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;/&gt;

== कोकण रेल्वे आणि बाव नदी ==

बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी संगमाच्या व्यापक परिसरातून कोकण रेल्वेचा मार्ग जातो. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालातील नदीमार्गाच्या नकाशांमध्ये शास्त्री नदीच्या प्रवाहासह रेल्वेमार्ग, रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांची नोंद करण्यात आली आहे. संबंधित नकाशांमध्ये ''Railway Bridge'', ''Railway Line'' आणि ''Bav River'' असे स्वतंत्र भौगोलिक घटक दर्शविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

कोकण रेल्वे मार्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील अनेक नद्या, दऱ्या आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून जातो. कोकण रेल्वे महामंडळाच्या अधिकृत माहितीनुसार हा रेल्वेमार्ग महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या तीन राज्यांमधून जातो.&lt;ref name=&quot;Konkan-Railway-Official&quot;&gt;{{cite web
 |title=Introduction
 |publisher=Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India
 |url=https://www.konkanrailway.com/en/introduction
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

बाव नदी आणि कोकण रेल्वे यांचा संबंध शास्त्री नदीच्या संगमाच्या परिसरातील भौगोलिक व दळणवळणविषयक रचनेच्या संदर्भात पाहता येतो. तथापि, उपलब्ध IWAI नकाशांमध्ये ''Bav River'' आणि ''Railway Bridge'' या नोंदी एकाच नकाशीय परिसरात दर्शविल्या असल्या तरी, संबंधित रेल्वे पूल बाव नदीच्या नेमक्या संगमस्थळावर आहे किंवा बाव नदीवरीलच आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;IWAI-Shastri&quot;/&gt;

त्यामुळे बाव नदीच्या संगमाच्या परिसरातील रेल्वेमार्ग आणि रेल्वे पायाभूत सुविधांचा उल्लेख भौगोलिक संबंधाच्या स्वरूपात करता येतो; मात्र संबंधित रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांच्यातील अचूक संरचनात्मक किंवा स्थानिक संबंध निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे अभियांत्रिकी नकाशा, सर्वेक्षण नोंद किंवा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत आवश्यक आहे.

== नदी आणि खडीकोळवणचे स्थानिक जीवन ==

[[खडीकोळवण]] हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर तालुक्यातील]] गाव आहे. ग्रामपंचायतीच्या उपलब्ध माहितीनुसार गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावाची लोकसंख्या ३४४ आणि कुटुंबांची संख्या १५३ आहे. गावाचे क्षेत्रफळ १,७३४ हेक्टर असल्याची नोंद ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-GramPanchayat&quot;&gt;{{cite web
 |title=खडीकोळवण ग्रामपंचायत
 |publisher=ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी
 |url=https://gpkhadikolvan.com/
 |access-date=27 August 2026
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

बाव नदी खडीकोळवणच्या परिसरातून वाहते. खडीकोळवणविषयीच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणात गावाच्या परिसरातील बाव नदी तसेच पावसाळ्यातील नदीपात्राची छायाचित्रे नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;

=== पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप ===

पावसाळ्यात बाव नदीच्या प्रवाहात वाढ होऊन नदीपात्र भरून वाहत असल्याचे स्थानिक छायाचित्र-दस्तऐवजीकरणात दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;

बाव नदीच्या पूरस्थितीचे जलवैज्ञानिक निरीक्षण निवळी येथील केंद्रीय जल आयोगाच्या जलमापन केंद्रावर करण्यात येते. या केंद्रासाठी ९.४० मीटर इशारा पातळी आणि ११.०० मीटर धोक्याची पातळी निश्चित करण्यात आली आहे. २३ जुलै २०२१ रोजी या केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;CWC-Bav-HFL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ratnagiri-DDMP&quot;/&gt;

ही जलपातळी नोंद निवळी येथील जलमापन केंद्राशी संबंधित असल्यामुळे ती खडीकोळवण गावातील जलपातळीचे थेट मापन मानता येत नाही. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण नदीप्रणालीतील पावसाळ्यातील वाढलेल्या प्रवाहाच्या संदर्भात या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत.&lt;ref name=&quot;CWC-Bav-HFL&quot;/&gt;

=== शेती आणि पूरस्थिती ===

बाव नदीला आलेल्या पुरामुळे संगमेश्वर तालुक्यातील नदीकाठच्या भागांतील शेतीवर परिणाम झाल्याच्या घटना वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आल्या आहेत. जुलै २०२३ मध्ये बाव नदीला पूर आल्यामुळे नदीकाठच्या भागातील भातशेती पाण्याखाली गेल्याची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Bav-Flood-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली
 |work=अॅग्रोवन
 |date=28 July 2023
 |url=https://agrowon.esakal.com/agriculture-latest-news/thousands-of-acres-of-paddy-fields-on-the-coast-under-water
 |access-date=27 August 2026
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

ऑगस्ट २०२२ मध्येही मुसळधार पावसाच्या काळात संगमेश्वर तालुक्यातील बाव नदी दुथडी भरून वाहत असल्याची आणि नदीकाठच्या परिसरावर पूरस्थितीचा परिणाम झाल्याची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Bav-Flood-2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली
 |work=ABP माझा
 |date=9 August 2022
 |url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/maharashtra-marathi-news-breaking-news-live-updates-9-august-2022-today-tuesday-marathi-headlines-mumbai-news-national-politics-news-1088076/amp
 |access-date=27 August 2026
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम ===

खडीकोळवण गावात मुसळधार पावसाच्या काळात स्थानिक पायाभूत सुविधांवर परिणाम झाल्याच्या घटनांचीही नोंद आहे. जुलै २०२६ मध्ये गावातील रस्त्याच्या कडेला मातीची धूप होऊन रस्ता खचल्याची आणि त्यामुळे वाहतूक व सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्याची वृत्तनोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Road-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला
 |work=सामना
 |date=9 July 2026
 |url=https://www.saamana.com/road-collapses-in-khadikolvan-village-sangameshwar-taluka-risk-of-accidents-increases/
 |access-date=27 August 2026
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

मात्र, या रस्त्याच्या नुकसानीचे थेट कारण बाव नदीची पूरस्थिती होती, असा निष्कर्ष संबंधित वृत्तनोंदीच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढता येत नाही. त्यामुळे या घटनेचा उल्लेख खडीकोळवण परिसरातील पावसाळ्यातील पायाभूत सुविधांवरील परिणामाच्या संदर्भातच करणे योग्य आहे.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Road-2026&quot;/&gt;

=== स्थानिक जीवनाशी संबंध ===

उपलब्ध स्थानिक, प्रशासकीय आणि वृत्तस्रोतांवरून बाव नदीचा खडीकोळवणच्या परिसराशी भौगोलिक संबंध असल्याचे दिसून येते. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह आणि संगमेश्वर तालुक्यात नोंदविण्यात आलेल्या पूरस्थितीच्या घटनांचा नदीकाठच्या शेती व स्थानिक परिसरावर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, खडीकोळवण गावातील विशिष्ट वस्ती, घरे किंवा शेतीवरील परिणाम स्वतंत्र स्थानिक किंवा प्रशासकीय स्रोतांद्वारे स्पष्टपणे सिद्ध झाल्याशिवाय त्याबाबत विशिष्ट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;Khadikolvan-Local&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bav-Flood-2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bav-Flood-2022&quot;/&gt;

== नदीचा इतिहास व बदलता मानवी वापर ==

बाव नदीचा मानवी वापर ऐतिहासिक काळापासून स्थानिक दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. जुन्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये बाव नदीवरील वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो. नदीच्या काही भागात लहान होड्यांच्या वापरासंबंधीही नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक काळात बाव नदीवरील नदीपार दळणवळणासाठी कायमस्वरूपी पुलांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलासंबंधीची आधुनिक प्रकल्प नोंद उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;/&gt;

बाव नदीचा आधुनिक काळातील आणखी एक उपयोग जलस्रोत म्हणून करण्यात आला आहे. निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची नोंद उपलब्ध न्यायालयीन व प्रशासकीय स्रोतांमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;Nivali-Water-Supply-HC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CAG-Bav-Weir&quot;/&gt;

अशा प्रकारे उपलब्ध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये बाव नदीशी संबंधित मानवी वापराचे विविध स्वरूप दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नदीपार फेरीसेवा आणि स्थानिक जलवाहतुकीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक स्रोतांमध्ये नदीवरील पूल आणि जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Bav-Gazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bav-Parchuri-Bridge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nivali-Water-Supply-HC&quot;/&gt;

== पर्यावरणीय स्थिती आणि संवर्धन ==

बाव नदीचे खोरे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून प्रामुख्याने पश्चिमेकडे वाहतात. जिल्ह्याचा सह्याद्रीलगतचा भाग डोंगराळ असून या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते.&lt;ref name=&quot;GSDA-Ratnagiri&quot;/&gt;

=== जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय संदर्भ ===

केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक नोंदीनुसार निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Hydro&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hydrological Network Details of Central Water Commission
 |publisher=Central Water Commission, Government of India
 |url=https://www.cwc.gov.in/sites/default/files/hydrological-network-details-of-cwc.pdf
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
त्यामुळे नदीचा पर्यावरणीय अभ्यास केवळ मुख्य नदीपात्रापुरता मर्यादित न राहता तिच्या जलसंकलन क्षेत्रातील भूआकृती, पर्जन्यमान, वनप्रदेश आणि उपनद्यांच्या व्यापक संदर्भात केला जातो.

बाव नदीच्या नदीप्रणालीतील सप्तलिंगी नदीसारख्या उपनद्यांचे खोरेही या व्यापक पर्यावरणीय व्यवस्थेचा भाग आहे. सप्तलिंगी नदीच्या नदीखोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीखोऱ्यातील भूआकृती, गाळवहन, मानवी वस्ती आणि नदीशी संबंधित पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Saptalingi-Geomorphology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saptalingi-River-Health&quot;/&gt;

=== कुंडी खोरे आणि जैवविविधता ===

बाव नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राशी संबंधित कुंडी खोऱ्यातील जैवविविधतेवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुंडी खोऱ्यातील फुलपाखरांच्या विविधतेची नोंद करण्यात आली असून त्याचा अभ्यास जानेवारी २०२१ ते डिसेंबर २०२२ या कालावधीत करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Kundi-Biodiversity&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India
 |journal=नियतकालिकाचे अचूक नाव
 |year=2025
 |url=https://www.researchgate.net/publication/388870157_Butterfly_Diversity_in_Kundi_Valley_Dist_Ratnagiri_Maharashtra_India
 |access-date=27 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
कुंडी खोऱ्याशी संबंधित जैवविविधतेच्या नोंदी बाव नदीच्या व्यापक जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. तथापि, कुंडी खोऱ्यात नोंदविलेल्या सर्व जैवविविधता घटकांचा थेट संबंध संपूर्ण बाव नदीपात्राशी आहे, असा निष्कर्ष स्वतंत्र नदीकेंद्रित अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही.

=== नदी आणि जलपरिसंस्था ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोतांचे दूरसंवेदन आणि भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या साहाय्याने दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ICAR-Bav-Fisheries&quot;/&gt;
बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील माशांच्या वर्गीकरणविषयक वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. या अभ्यासात बाव नदी नमुना-संकलनाच्या स्थानांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Dawkinsia-Bav&quot;/&gt;

=== संवर्धन आणि संशोधनाची आवश्यकता ===

उपलब्ध वैज्ञानिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये बाव नदीचे जलसंकलन क्षेत्र, नदीप्रणाली, मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित नोंदी, पूरस्थिती आणि निवडक जैवविविधता घटकांचा उल्लेख आढळतो. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण जलपरिसंस्थेचा समग्र अभ्यास—ज्यामध्ये जलगुणवत्ता, मत्स्यजीव, इतर जलचर, नदीकाठची वनस्पती, गाळवहन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित विचार केला जाईल—असा स्वतंत्र आणि व्यापक अभ्यास उपलब्ध स्रोतांमध्ये मर्यादित प्रमाणात दिसून येतो.

त्यामुळे बाव नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीबाबत उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निवडक वैज्ञानिक अभ्यास, जलवैज्ञानिक नोंदी आणि जिल्हास्तरीय पर्यावरणीय माहितीतून समोर येते. नदीच्या संवर्धनाशी संबंधित अधिक व्यापक निष्कर्षांसाठी नदीकेंद्रित पर्यावरणीय संशोधन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक ठरू शकते.

== नदीवरील जलमापन आणि वैज्ञानिक निरीक्षण ==

बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक निरीक्षणासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे केंद्रीय जल आयोगाचे निरीक्षण केंद्र आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीमध्ये या केंद्राची नदी म्हणून ''Bav'' अशी नोंद असून ते पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या ''Tapi to Tadri'' नदीखोऱ्याच्या वर्गीकरणात समाविष्ट करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Hydrological-Network&quot;/&gt;

=== निवळी जलमापन केंद्र ===

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राची सुरुवात १२ जुलै १९९४ रोजी झाली. केंद्राचे स्थान १७°०४′०९″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°२७′००″ पूर्व रेखांश असे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;CWC-Hydrological-Network&quot;/&gt;

=== वैज्ञानिक निरीक्षण ===

निवळी येथील केंद्राच्या माध्यमातून बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक स्थितीशी संबंधित निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या देशव्यापी जलवैज्ञानिक निरीक्षण जाळ्यातील अशा केंद्रांद्वारे प्रमुख नद्या आणि त्यांच्या उपनद्यांशी संबंधित जलवैज्ञानिक माहितीचे निरीक्षण आणि संकलन केले जाते.&lt;ref name=&quot;CWC-Hydrological-Network&quot;/&gt;

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पूल
File:LONG VIEW OF BRIDGE ON BAW RIVER - panoramio.jpg|बाव नदीवरील पुलाचे दूरवरून दिसणारे दृश्य
File:River in maharashtra, A view from running Train.jpg|महाराष्ट्रातील नदीचे दृश्य
File:Surya River Kasa Kh Maharashtra India.jpg|सूर्या नदी
File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वाशिष्ठी नदी
File:Vashishti river as seen from the Parshuram ghats.jpg|परशुराम घाटातून दिसणारी वाशिष्ठी नदी
File:River Savitri in Konkan.jpg|सावित्री नदी
&lt;/gallery&gt;

== हेही पहा ==

* [[शास्त्री नदी]]
* [[संगमेश्वर तालुका]]
* [[रत्‍नागिरी जिल्हा]]
* [[कोकण]]

== संदर्भ ==

{{Reflist}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://cwc.gov.in/ केंद्रीय जल आयोग]
* [https://wrd.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227081934/https://wrd.maharashtra.gov.in/ |date=2021-12-27 }}
{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या]]</text>
      <sha1>duiazk8y6kdh8eq72a774198d730i5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अगेन्स्ट ऑल ऑड्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190555</id>
    <revision>
      <id>2707750</id>
      <parentid>2415186</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T21:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4317" sha1="1z911ilrl4fzrvkogblfs9bof27g3k4" xml:space="preserve">'''अगेन्स्ट ऑल ऑडस: एसेस ऑन विमेन, रिलिजन अँड डेव्हलपमेंट फ्रॉम इंडिया अँड पाकिस्तान'''&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=LlcqAAAAYAAJ&amp;q=Against+All+Odds:+Essays+on+Women,+Religion,+and+Development+from+India+and+Pakistan.+Kali+for+Women+.&amp;dq=Against+All+Odds:+Essays+on+Women,+Religion,+and+Development+from+India+and+Pakistan.+Kali+for+Women+.&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwizj_SC-4LaAhWFuY8KHXPQCd0Q6AEIKDAA|title=Against All Odds: Essays on Women, Religion, and Development from India and Pakistan|last=Bhasin|first=Kamla|last2=Menon|first2=Ritu|last3=Khan|first3=Nighat Said|date=1994|publisher=Kali|isbn=9788185107745|language=en}}&lt;/ref&gt; हे [[भारत|भारतीय]] [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] [[कमला भसीन]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cddc.vt.edu/feminism/Bhasin.html|title=Kamla Bhasin|last=Switala|first=Kristin|website=www.cddc.vt.edu|access-date=2018-03-23|archive-date=2013-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208233304/http://www.cddc.vt.edu/feminism/Bhasin.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; आणि [[रितू मेनन]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.womenunlimited.net/authors/authors_ritumenon.htm|title=:::Welcome to the offical website of Women Unlimited:::|website=www.womenunlimited.net|access-date=2018-03-23|archive-date=2014-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530061831/http://www.womenunlimited.net/authors/authors_ritumenon.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; आणि [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी]] लेखिका [[निघत सईद खान]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.learningpartnership.org/node/1755|title=Nighat Said Khan {{!}} Women's Learning Partnership|website=www.learningpartnership.org|language=en|access-date=2018-03-23}}&lt;/ref&gt; यांनी संपादित केलेले शोधनिबंधांचे संकलन आहे. 

==महत्त्वाचे मुद्दे== 
या शोधनिबंधांमुळे, [[संस्कृती]], [[सामाजिक सहसंबंध]], [[शिष्टाचार]] या बाबी निश्चित करण्यामध्ये ‘[[धर्म]]’ नावाची गोष्ट कशी महत्त्वाची भूमिका बजावत असते याचा वेध घेतलेला आहे. त्याचप्रमाणे [[भारत|भारतातील]] व [[पाकिस्तान]] मधील [[स्त्री|स्त्रियांचा]] स्वतःकडे बघण्याचा दृष्टीकोन व त्यांच्या जगण्यातील भौतिक वास्तव यावर शोधनिबंधांतून प्रकाश टाकलेला आहे. शोधनिबंधांतून अस्मिता, अयोग्य/चुकीची अवधानता आणि [[स्त्री|स्त्रियांकडून]] धर्माचा केला जाणारा रणनितिमय वापर यासारखे काही कठीण प्रश्न विचारलेले आहेत. या दोन्ही प्रदेशांतील विकासाची चौकट व उदयास येणारे [[धार्मिक हक्क]] या महत्त्वाच्या विषयांची मांडणी शोधनिबंधांतून करण्यात आलेली आहे.

==संदर्भ सूची== 
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:स्त्री अभ्यासातील संहिता]]
[[वर्ग:स्त्रीवादी साहित्य]]
[[वर्ग:स्त्रीवाद]]
[[वर्ग:स्त्री अभ्यास]]
[[वर्ग:स्त्रीवादी इतिहास]]</text>
      <sha1>1z911ilrl4fzrvkogblfs9bof27g3k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अन्‌ईक्वल सिटिझन्स (पुस्तक)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190559</id>
    <revision>
      <id>2707751</id>
      <parentid>2648078</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T22:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="n8tkmloj71pr4n2602xw8bl2jl441ir" xml:space="preserve">''अन्‌ईक्वल सिटिझन्स : अ स्टडी ऑफ मुस्लिम विमेन इन इंडिया''&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books/about/Unequal_Citizens.html?id=xE_aAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|title=Unequal Citizens: A Study of Muslim Women in India|last=Hasan|first=Zoya|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195665352|language=en}}&lt;/ref&gt; हे [[पुस्तक]] अभ्यासक [[झोया हसन]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://institute.global/contributors/zoya-hasan|title=Institute for Global Change|website=Institute for Global Change|language=en|access-date=2018-03-23|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202041125/https://institute.global/contributors/zoya-hasan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; व [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] प्रकाशक व लेखक [[रितू मेनन]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.womenunlimited.net/authors/authors_ritumenon.htm|title=:::Welcome to the offical website of Women Unlimited:::|website=www.womenunlimited.net|access-date=2018-03-23|archive-date=2014-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530061831/http://www.womenunlimited.net/authors/authors_ritumenon.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; यांचे असून ते [[ऑक्सफर्ड युनिवर्सिटी प्रेस|ऑक्सफर्ड युनिवर्सिटी प्रेसने]] २००४ मध्ये प्रकाशित केले आहे 

=='''महत्त्वाचे मुद्दे'''== 
हे [[पुस्तक]] सामाजिक विषमता व आंतरगट तफावत या सैद्धांतिक चौकटीमध्ये [[मुस्लिम]] [[स्त्री|स्त्रियांच्या]] स्थानावरील आनुभाविक अभ्यास आहे. हे अभ्यास मुस्लिम स्त्रियांबाबतीतील साचेबद्ध कल्पनांच्या पलीकडे जाऊन त्यांचे प्रश्न मांडते. येथे हिंसा, [[शिक्षण]], [[गतिशीलता]], [[समाज कल्याण धोरण|समाज कल्याणाच्या धोरणांची]] उपलब्धी आदी विविध विषयांवर भाष्य केलेले आहे.

=='''योगदान'''== 
इंग्लिश लेंग्वेज प्रेस व अध्यापन यांची आणि स्त्रीवादी समाजगटांची या पुस्तकाला चांगली प्रतिक्रिया मिळालेली आहे. मुस्लिम स्त्रियांबाबतीतील एकसाची प्रतिमा तोडण्यासाठी या पुस्तकाची स्तुती झालेली दिसते.&lt;ref&gt;http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2004/JISPE2304/2004_32BOOKREVIEW.PDF{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2209/stories/20050506000707800.htm|title=Unequal citizens|last=flrvs|website=www.frontline.in|access-date=2018-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/lr/2004/09/05/stories/2004090500390600.htm|title=A wake-up call|date=2004-02-09|work=द हिंदू|access-date=2018-03-23|pages=06|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=='''संदर्भ सूची'''== 

{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:स्त्री अभ्यासातील संहिता]]
[[वर्ग:स्त्रीवादी साहित्य]]</text>
      <sha1>n8tkmloj71pr4n2602xw8bl2jl441ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अक्षय महाराज भोसले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195349</id>
    <revision>
      <id>2707749</id>
      <parentid>2704624</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T21:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33715" sha1="3uk329ynlptgjduhepqfjr9dtkjtscv" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट हिंदू संत 
| नाव = अक्षय महाराज भोसले, बिजवडीकर 
| चित्र =
| मूळ_पूर्ण_नाव = अक्षय चंद्रकांत भोसले  
| जन्म_दिनांक = २६ ऑक्टोबर
| जन्म_स्थान = [[बिजवडी]]
| मृत्यू_दिनांक =
| मृत्यू_स्थान = 
| समाधिमंदिर = 
| उपास्यदैवत = [[विठ्ठल]]
| गुरू = प.पू.श्रीगुरू प्रमोद महाराज जगताप, प.पू.श्रीगुरू [[चैतन्य महाराज देगलूरकर]]
| पंथ = [[वारकरी संप्रदाय]]
| शिष्य = 
| साहित्यरचना = [[मासिक - वैष्णव दर्शन]]
| भाषा = [[मराठी भाषा]]
| कार्य = [[कीर्तन]],[[प्रवचन]]
| वडील_नाव = चंद्रकांत गुलाबराव भोसले 
| आई_नाव = धनश्री 
| पत्नी_नाव = प्रिया 
| अपत्ये = सुवीरा 
| वचन = 
| संबंधित_तीर्थक्षेत्रे = [[आळंदी]], [[पंढरपूर]], [[गोंदवले]]
| विशेष = ज्ञानेश्वरी, तुकारामगाथा, श्रीमद्भगवद्गीता, श्रीमद्भागवत यांचे अभ्यासक 
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| तळटिपा = 
|चित्र_शीर्षक=अक्षयमहाराज भोसले}}

प्रदेशाध्यक्ष: धर्मवीर आध्यात्मिक सेना&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sarkarnama.in/maharashtra/paschim-maharashtra/akshay-maharaj-bhosle-as-the-regional-president-of-dharmaveer-spiritual-sena-chief-minister-gave-the-responsibility-ub73|title=धर्मवीर आध्यात्मिक सेनेच्या प्रदेशाध्यक्षपदी अक्षयमहाराज भोसले; मुख्यमंत्र्यांनी दिली जबाबदारी|website=Sarkarnama|language=mr|access-date=2022-12-16}}&lt;/ref&gt;, संपादक : '''[[मासिक - वैष्णव दर्शन]]''' ( ओळख [[संत]] साहित्याची - [[वारकरी संप्रदाय]]  मुखपत्र ), 
संस्थापक / अध्यक्ष : '''[[वारकरी संप्रदाय]] युवा मंच, महाराष्ट्र''' &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://varkariyuva.blogspot.com/|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंच , महाराष्ट्र राज्य|website=varkariyuva.blogspot.com|language=en-GB|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
कार्यकारी संचालक : '''[[महा एनजीओ फेडरेशन]]'''&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.facebook.com/MahaNGOFederation/|title=MAHA NGO Federation / महा एनजीओ फेडरेशन|website=www.facebook.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312011133/https://www.facebook.com/MahaNGOFederation/|archive-date=2022-03-12|access-date=2026-08-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

'''ह.भ.प.अक्षयमहाराज भोसले''' यांचा जन्म [[सातारा]] जिल्ह्यातील [[माण]] तालुक्यातील [[बिजवडी]]  या गावचा . लहानपणीच मातु:श्री धनश्री यांच्याकडून आध्यात्मिक संस्काराचे बाळकडू . शालेय प्राथमिक शिक्षण ज्ञानमंदिर प्राथमिक विद्यालय , [[पवई]] येथे तर माध्यमिक शिक्षण अनुक्रमे तेरणा महाविद्यालय , [[कोपरखैराणे]] व [[रयत शिक्षण संस्था]]  वाशी गाव येथील विद्यालयात . महाविद्यालयीन शिक्षण हे भारती विद्यापीठ अभियांत्रिकी महाविद्यालय  ,खारघर येथे . बालवयात मातु:श्री मुळे ब्रह्मलीन सद्गुरू बेळगावच्या कृष्णभक्त श्री कलावती देवी यांच्या सत्संगाची आवड . नियमित बलोपासना तथा आदि संत वाड्मयाचे वाचन मनन .शालेय शिक्षण घेतानाच देगलूरकर परंपरेचे निष्ठावंत तथा वै.श्रीधुंडामहाराज देगलूरकर यांचे शिष्य श्रीप्रमोदमहाराज जगताप यांच्या कीर्तनाचा बालमनावर परिणाम . गळ्यात पवित्र तुळशीची माळ धारण . शास्त्रीय गायन तथा पखवाज वादन यांचे शिक्षण . प.पू.श्रीगुरू ह.भ.प.[[चैतन्य महाराज देगलूरकर]], प.पू.श्रीगुरू ह.भ.प. प्रमोदमहाराज जगताप यांचे पारमार्थिक क्षेत्रात प्रमुख मार्गदर्शन .सद्गुरू प.पू. [[बाबामहाराज सातारकर]] यांच्या कीर्तन श्रवणाची आवड .सन २०१४ पासून  '''[[मासिक - वैष्णव दर्शन|मासिक वैष्णव दर्शन]]''' ( ओळख [[संत]] साहित्याची - [[वारकरी संप्रदाय]]  मुखपत्र ) याचे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत . इंटरनेटच्या माध्यमातून [[वारकरी संप्रदाय]] व त्यातील [[संत]][[साहित्य]] जगापुढे आणण्यासाठी प्रयत्नशील . नियमित पणे [[वारकरी संप्रदाय]]युवा मंचच्या [[ब्लॉग]] द्वारे लिखाण . [[वारकरी संप्रदाय]] संदर्भात अनेक मुलाखती . [[पंढरपूर]] [[वारी]] दरम्यान [[दूरदर्शन-सह्याद्री]] .ऋषी पंचमी निमित्त [[दूरदर्शन-सह्याद्री]] वरील मुलाखत वाहिनीवर अनेक मुलाखती . [[वारी]] आणि सोशल मिडिया यांवरील [[झी २४ तास]] वरील विशेष मुलाखत . [[वारकरी संप्रदाय]] व त्यातील कार्याविषयी [[लोकमत]],[[प्रहार (वृत्तपत्र)]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://prahaar.in/wari-on-social-media/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2016-09-20 |archive-date=2016-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707185255/http://prahaar.in/wari-on-social-media/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;,[[सकाळ (वृत्तपत्र)]],[[पुढारी (दैनिक)]] आदींद्वारा लेख तथा कार्याचा गौरव विवध वृत्त प्रसिद्ध . महाराष्ट्रातील विविध भागात अखंड हरीनाम सप्ताहांचे आयोजन प्रामुख्याने श्रीक्षेत्र [[गोंदवले]] खुर्द येथील गोकुळ अष्टमी उत्सव , [[खारघर]]- ओवे गाव , बिजवडी [[माण]] , मोगराळे , [[फलटण]],[[म्हसवड]],[[उरळी कांचन]] येथील [[रामनवमी]]उत्सव तथा नाम यज्ञ उत्सव . कीर्तनाच्या माध्यमातून [[महाराष्ट्र]] तथा अन्य राज्यात ही [[स्त्री]]शिक्षण,[[व्यसन]]मुक्ती  , [[अंधश्रद्धा]] निर्मुलनाचे कार्य उत्तुंग कार्य . [[वारकरी संप्रदाय]]युवा मंचच्या माध्यमातून उच्च शिक्षित तथा सुसंस्कारिक युवांचे संघटन .  '''[[मासिक - वैष्णव दर्शन]]'''च्या माध्यमातून अनेक विशेष अंकांचे प्रकाशन . सातारा जिल्ह्यातील भव्य आशा असणाऱ्या आई महोत्सवचे जनक . सोशल मिडियाच्या माध्यमातून वारीची माहिती जगभरात पोहचवण्यासाठी ''' अक्षयवारी '''&lt;ref&gt;fb.com/akshaywarii&lt;/ref&gt;ची निर्मिती . व्हाट्सअप्पच्या माध्यमातून नियमित हाजरो लोकांना आपल्या स्मार्टफोन वर आपल्या शेकडो सहकाऱ्यांच्या मदतीने संत साहित्यिची माहिती पोहचवणारे व्यक्तिमत्त्व . '''[[ वारकरी संप्रदाय ]]''' [[आंदोलन]] सक्रिय व महत्त्वपूर्ण सहभाग

==वारकरी संप्रदायासाठी कलेले विशेष कार्य ==

'''वारकरी दिंडीस प्रत्येकी २०,००० रु देण्याची मुख्य संकल्पना अक्षयमहाराज भोसले यांनी तत्कालीन मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्याकडे मांडून पाठपुरावा केला. जवळपास १५०० दिंडीस जवळपास ३ कोटी निधी सुपूर्द''' 

'''श्रीक्षेत्र भंडारा डोंगर येथील संत तुकाराममहाराज भव्य मंदिरास उप मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचेकडून रु ५ कोटी मदत उपलब्ध करून देण्यात मोठी मदत''' &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://mahasamvad.in/159262/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2025-09-14 |archive-date=2025-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425175734/https://mahasamvad.in/159262/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

'''वारकरी वाहनांना टोल माफी''' &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/mumbai/cm-eknath-shinde-important-restrictions-over-pandharpur-ashadhi-wari-2023-948914.html|title=मोठी बातमी! आषाढी वारीसाठी टोलमाफी, 'चोख नियोजन करा', मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे निर्देश|last=Patil|first=Chetan|date=2023-06-01|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

'''वारकरी विमा छत्र योजना''' मृत वारकरी बांधवास प्रत्येकी ५ लक्ष मदत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ashadhi-wari-2023-insurance-cover-for-the-warkari-by-maharashtra-government-1186045|title=वारकऱ्यांना आता सरकारतर्फे विमा संरक्षण, मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदेंची घोषणा|last=सोनावणे|first=राजू|date=2023-06-21|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

'''वारकरी गुरुकुल संघाच्या सोबत ३५० पेक्षा अधिक गुरुकुल संघटना बांधणी करून सर्व संस्थाना मुख्यमंत्री  एकनाथ शिंदे यांचे पाठबळ''' &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://x.com/mieknathshinde/status/1908439289429447140|title=X वर Eknath Shinde - एकनाथ शिंदे (@mieknathshinde)|date=2025-04-05|language=mr}}&lt;/ref&gt;

'''महाराष्ट्र शासनाकडे पाठवपुरवा करून राज्यातील १८००  भजन मंडळास प्रत्येकी २५,००० रु व्यावसायिक अनुदान देण्याबाबत यश'''

==संपादन केलेले विशेष अंक==

'''कार्तिक वारी विशेष अंक''' , आळंदी &lt;br /&gt;
जागतिक महिला दिनानिमित्त '''स्त्रीसंत विशेष अंक '''&lt;br /&gt;
वै.प.पू.सद्गुरू '''श्रीधुंडामहाराज''' देगलूरकर '''सद्गुरू विशेष अंक '''&lt;br /&gt;
'''श्री भगवान दत्तात्रय''' जयंती विशेष अंक &lt;br /&gt;
'''महाशिवरात्री''' विशेषअंक &lt;br /&gt;
श्रीसंत '''माणकोजीमहाराज बोधले''' चरित्रपर विशेष अंक &lt;br /&gt;
वै.प.पू.सद्गुरू '''श्रीभानुदासमहाराज देगलूरकर''' '''सकला पढिये भानु''' स्मृति ग्रंथ &lt;br /&gt;
वै.प.पू.सद्गुरू '''जगन्नाथमहाराज मोगराळेकर स्मृति ग्रंथ''' &lt;br /&gt;
ह.भ.प.गोविंदबाबा वाहाळकर , नवी मुंबई  यांचा  '''सहस्रचंद्रदर्शन''' -  कार्यगौरव ग्रंथ &lt;br /&gt;
'''रजतोत्सव''' - कल्याण वारकरी सेवा मंडळ &lt;br /&gt;
'''नाथसंकेत''' - संत नरहरीनाथ संस्थान , देऊळगाव राजा , '''बुलढाणा'''&lt;br /&gt;
'''सुवर्ण शेखर''' - [[शेखर मुंदडा]] यांच्या सुवर्ण महोत्सव प्रसंगी. '''बेंगळूर'''&lt;br /&gt;

==आंदोलने==

* पंढरीच्या मठातील धरपकडीवर आक्षेप! &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-criticizes-pandharpur-temple-incident-satara-marathi-news-411973|title=&quot;संतापाशी बहू असावी मर्यादा' शिकवण द्यावी लागेल; पंढरीच्या मठातील धरपकडीवर अक्षयमहाराज आक्रमक|last=कदम|first=रुपेश|date=2021-02-22|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

*सरकारला दारु हवी आहे मात्र देवळे नको&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-demands-reopen-temples-maharashtra-335825|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंचचा ठाकरे सरकारला इशारा; काय म्हणाले अक्षयमहाराज भोसले वाचा|last=कदम|first=रुपेश|date=2020-08-20|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

* कोरोनासोबत जगायला शिका म्हणणारे वारक-यांच्या प्रश्नावर मूग गिळून गप्प&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-bandatatya-karadkar-tukaram-beej-satara-marathi-news-423969|title=कोरोनासोबत जगायला शिका म्हणणारे वारक-यांच्या प्रश्नावर मूग गिळून गप्प : अक्षयमहाराज भोसले|last=कदम|first=रुपेश|date=2021-03-27|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

* पंढरपूर मंदिर अधिकारी भजनास परवानगी नाकरल्या बद्दल अधिकारी वर्गाबाबत आंदोलन&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/solapur-officials-bhajan-kirtana-ough-question-authorities-aak11|title=Satara : अधिकाऱ्यांनो,भजन कीर्तनाचा एवढा त्रास होत असेल तर घरी बसा :अक्षय महाराज भोसले|last=कदम|first=रुपेश|date=2022-09-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
==पुरस्कार==
* ज्ञानमंदिर प्राथमिक विद्यालय , पवई तर्फे '''आदर्श विद्यार्थी''' गुणगौरव पुरस्कार .
* सन २०१५चा संत गाडगे बाबा सेवा आश्रम सामाजिक संस्था यांचा '''वारकरीरत्न''' पुरस्कार.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://varkariyuva.blogspot.com/2015/06/blog-post_29.html|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंच , महाराष्ट्र राज्य : ह.भ.प.अक्षय महाराज भोसले यांना &quot; वारकरी रत्न&quot; पुरस्कार जाहिर !|last=Unknown|date=2015-06-29|website=वारकरी संप्रदाय युवा मंच , महाराष्ट्र राज्य|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* सन २०१५ श्रीमंत '''श्रीरघुनाथराजे नाईक निंबाळकर''' -  २०१५ [[फलटण संस्थान]] यांच्याकडून विशेष सन्मान .
* सन २०१६चा स्वरकुल सामजिक संस्थेच्या वतीने  '''महाराष्ट्र विभूषण''' पुरस्कार .&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1072636446123821&amp;set=a.130980873622721.37711.100001324275400&amp;type=3&amp;theater|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* सन २०१६ राम नवमी उत्सव उरळीकांचन येथे '''नागरी विशेष सन्मान''' .
* सन २०१६ मा.श्री.प्रभाकर देशमुख (आय.ए.एस.) व मा.श्री.तानाजी सत्रे (आय.ए.एस.)यांच्या हस्ते नवी मुंबई येथे  '''विशेष सन्मान'''.
*सन २०१६ '''श्रीसंत मुक्ताई संस्थान , मुक्ताईनगर''' जळगाव यांच्यावतीने श्री तुळशी अर्चन सोहळ्यात विशेष सन्मान .
*सन २०१७ सुदर्शन वाहिनी , दिल्ली यांच्याकडून '''स्वामी विवेकानंद समाजरत्न पुरस्कार''' .
*सन २०१७ '''मा.धर्मवीर श्री आनंद दिघे साहेब''' यांची स्मृती असणारे '''आनंद चॅरिटेबल ट्रस्ट , ठाणे''' ( खासदार मा.श्रीराजन विचारे ) यांच्या  तर्फे युवा पिढी मध्ये सामाजिक तथा आध्यत्मिक कार्यात भरीव योगदानासत्त्व भव्य सत्कार व  '''नवरत्न पुरस्कार''' मा.राज्यमंत्री संजय राठोड यांच्याहस्ते .!
*सन २०१७ '''आर्ट ऑफ लिव्हिंग''' यांच्यावतीने '''आध्यत्मिक गुरू''' '''श्री श्री रविशंकर''' यांच्या शुभ हस्ते '''यंग आचिव्हर्स''' ने गौरव .!
*सन २०१७ प्रसिद्ध उद्योजक श्रीमोहन म्हात्रे यांच्याहस्ते ओवे -
खारघर ग्रामस्थांच्या वतीने विशेष सन्मान ..!
*मनुष्यबळ विकास लोकसेवा अकॅडमी यांच्यावतीने पद्मश्री डॉ.विजयकुमार शहा यांच्या शुभहस्ते राजर्षी श्रीशाहूमहाराज स्मारक , कोल्हापूर येथे भारतज्योती प्रतिभा सन्मान पुरस्काराने गौरव ...!

[[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]]
== बाह्यदुवे ==

* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/try-solve-problem-drought-through-literature-akshay-bhosale-192152|title=संतसाहित्याच्या माध्यमातून दुष्काळ निवारणाचा प्रयत्न|last=कदम|first=रुपेश|date=2019-06-04|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sanatanprabhat.org/marathi/486254.html|title=पंढरपूरमध्ये राजकीय मेळावे चालतात मग पायी वारी का नको ? - ह.भ.प. अक्षय महाराज भोसले|last=on|first=Share this|date=2021-06-12|website=सनातन प्रभात|language=en-US|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/satara/administration-should-not-wait-outbreak-warakaris-akshay-maharaj-bhosale-a713/|title=प्रशासनाने वारकऱ्यांच्या उद्रेकाची वाट पाहू नये : अक्षय महाराज भोसले|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-23|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/sanatan+prabhat+marathi-epaper-sntptm/pandharapuramadhye+rajakiy+melave+chalatat+mag+payi+vari+ka+nako+hbhp+akshay+maharaj+bhosale-newsid-n289493060|title=पंढरपूरमध्ये राजकीय मेळावे चालतात मग पायी वारी का नको ? - ह.भ.प. अक्षय महाराज भोसले|last=मराठी|first=सनातन प्रभात|date=2021-06-12|website=Dailyhunt|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/dahisar-varkari-sculpture-varkari-opposed/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211018053656/https://www.saamana.com/dahisar-varkari-sculpture-varkari-opposed/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.navshakti.co.in/protest-against-demolition-of-warkari-sculpture-at-dahisar/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110064243/https://www.navshakti.co.in/protest-against-demolition-of-warkari-sculpture-at-dahisar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/rajya/ministers-should-worship-vithuraya-home-akshay-maharaj-65683|title=मंत्र्यांनी घरूनच विठूरायाची पूजा करावी : अक्षय महाराज|last=ब्यूरो|first=सरकारनामा|date=2020-11-21|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://phaltanrakshak.in/1149/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110115833/https://phaltanrakshak.in/1149/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/try-solve-problem-drought-through-literature-akshay-bhosale-192152|title=संतसाहित्याच्या माध्यमातून दुष्काळ निवारणाचा प्रयत्न|last=कदम|first=रुपेश|date=2019-06-04|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://prahaar.in/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AF-%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A4%BE/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062723/https://prahaar.in/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AF-%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A4%BE/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://purogamisandesh.in/|title=News|date=2022-11-07|website=Purogami Sangesh|language=en-US|access-date=2026-08-22|archive-date=2026-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823041215/https://purogamisandesh.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/kirtankars-sing-abhang-to-drought-hit-farmers/articleshow/69909128.cms |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062723/https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/kirtankars-sing-abhang-to-drought-hit-farmers/articleshow/69909128.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/civic/warkari-sect-demands-a-gathering-in-unlock-3-0/articleshow/77268520.cms |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062723/https://punemirror.indiatimes.com/pune/civic/warkari-sect-demands-a-gathering-in-unlock-3-0/articleshow/77268520.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/latest-news/society-should-support-to-martyr-jawans-family-says-chetana-sinha-nrka-199373.html|title=समाजानं शहीद जवानांच्या कुटुंबाच्या पाठिशी राहणं आवश्यक : चेतना सिन्हा|last=Network|first=Navarashtra News|date=2021-11-06|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://tarunbharat.com/dailynews/1027234 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110064914/https://tarunbharat.com/dailynews/1027234 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sudarshannews.in/Maha-NGOFederation-SevaKarya-AvahalPrakashan-atthehands-ofDevendra-Fadnavis!!-17830-newsdetails.aspx|title=देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते महा एनजीओ फेडरेशन सेवा कार्य अवहाल प्रकाशन|website=Sudarshan News|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/narendra-dabholkar/articleshow/30738771.cms|title=दाभोलकरांकडून संतविचारांचा प्रसार|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-demands-reopen-temples-maharashtra-335825|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंचचा ठाकरे सरकारला इशारा; काय म्हणाले अक्षयमहाराज भोसले वाचा|last=कदम|first=रुपेश|date=2020-08-20|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://drushtinews24.com/?p=1800 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062728/https://drushtinews24.com/?p=1800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://saamtv.esakal.com/maharashtra/satara-marathi-news-vilasbaba-javal-bandatatya-karadkar-police-shekhar-sinh|title=उद्धवा! अजब तुझे सरकार... बंडातात्यांच्या सुटकेसाठी वारक-यांचा मुख्यमंत्र्यांवर 'राग'|last=कदम|first=ओंकार|date=2021-07-07|website=Marathi News {{!}} Saam TV|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/distribution-rations-muktai-temple-servants-a688/|title=मुक्ताई मंदिर सेवेकऱ्यांना शिधा वाटप|last=author/lokmat-news-network|date=2021-09-14|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/expect-discussion-from-the-government-regarding-wari/articleshow/75520587.cms|title=वारीसंदर्भात सरकारकडून चर्चेची अपेक्षा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.pandharpurlive.in/News-Updates-in-Pandharpur-Live-1741 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110110319/https://www.pandharpurlive.in/News-Updates-in-Pandharpur-Live-1741 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://snehkruti.blogspot.com/2018/07/blog-post.html|title=वारी व्हायरल होतेय !|website=वारी व्हायरल होतेय !|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>3uk329ynlptgjduhepqfjr9dtkjtscv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>असगरअली इंजिनिअर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>236427</id>
    <revision>
      <id>2707742</id>
      <parentid>2174457</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.S Nimbal</username>
        <id>187038</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>2707742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10081" sha1="nnf6yt07o9isto7rizh570qafoegyu9" xml:space="preserve">[[चित्र:असगरअली इंजिनिअर.jpg|चौकट|उजवे|असगरअली इंजिनिअर]]

'''असगरअली इंजिनिअर''' (जन्म : सालुंबर-राजस्थान, १० मार्च १९३९;  - सांताक्रुझ-मुंबई, १४ मे, २०१३) हे  एक सुधारणावादी भारतीय लेखक आणि सामाजिक कार्यकर्ते आणि इस्लामचे उदारमतवादी भाष्यकार म्हणून प्रसिद्ध होते. उदारमतवादी इस्लामच्या मांडणीसाठी ते जगभर ख्यातकीर्त होते. बोहरा धर्मगुरूविरोधात बंड करून त्यांनी बोहरी पंथीयात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी मोठी चळवळ राबवली. त्यांनी प्रोग्रेसिव्ह दाऊदी बोहरा चळवळीचे नेतृत्व केले. महाराष्ट्रात [[डॉ. मोईन शाकीर]] आणि प्रा. [[फकरुद्दीन बेन्नूर]] यांच्यासोबत त्यांनी काम केले. प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर यांच्या मुस्लिम ओबीसी चळवळीत ते बराच काळ सक्रिय होते. मराठी मुसलमानांच्या जातिपाती त्यांनी देशभरात नेल्या. मुस्लिम ओबीसी चळवळीतून जातआधारित मराठी मुसलमानांची रचना करून समाजासाठी शासकीय सवलतीची मागणी करण्यात आली. असगरअली इंजिनिअरमुळे मराठी मुसलमानांचे प्रश्न देशपटलावर आले. त्यातूनच उत्तरेत पसमांदा आंदोलन उभे राहिले.

== पार्श्वभूमी ==
असगरअली व्यवसायाने ते इंजिनिअर होते. [[मुंबई]] महापालिकेत त्यांनी अनेक वर्षे काम केले. मुस्लिम समाजाच्या सुधारणेसाठी सन १९७२ साली नोकरीचा राजीनामा देऊन त्यांनी पूर्णवेळ समाजकार्य स्वीकारले. १९८०मध्ये त्यांनी 'सेंटर फॉर स्टडी ऑफ सोसायटी आणि सेक्युलॅरिझम'ची स्थापना केली. १९८०पासून त्यांनी ‘द इस्लामिक परस्पेक्टिव्ह’ या नियतकालिकात लेखन सुरू केले. भारत आणि दक्षिण आशियातील सांप्रदायिक आणि सांप्रदायिक आणि जातीय हिंसाचारावर त्यांनी विषेश कार्य केले आहे. दंगली संपुष्टात आणण्यासाठीचे विशेष माॅड्यूल त्यांनी विकसित केले होते. इस्लामच्या शांती संदेशावर व सांप्रदायिक सौहार्दावर त्यांनी जगभर व्याख्याने दिली.इस्लाम व भारतातील धार्मिक हिंसाचार या विषयांवर त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली. त्यांची एकूण ५२ पुस्तके प्रकाशित झाली.. धार्मिक सलोख्यासाठी त्यांना १९९०मध्ये ‘दालमिया’ पुरस्कार देण्यात आला. तसेच त्यांना तीन मानद डॉक्टरेट्सनेही सन्मानित करण्यात आले आहे. असगरअली इंजिनिअर यांनी जगभर विविध विषयांवर व्याख्याने दिली आहेत. २०११मध्ये ‘अ लिव्हिंग फेथ : माय क्वेस्ट फाॅर पीस, हार्मनी अँड सोशल चेंज’ या त्यांच्या आत्मचरित्राचे प्रकाशन उपराष्ट्रपती हमीद अन्सारी यांच्या हस्ते झाले होते. या आत्मचरित्राचा मराठी अनुवाद मे २०१३ साली 'लिव्हिंग फेथ' प्रकाशित झाला. माध्यमतज्ज्ञ प्रा. जयदेव डोळे यांनी या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केलेला आहे.

== प्रकाशित पुस्तके ==
* आधुनिक जगाचा [[इस्लाम]] (२०१०)
* ‘अ लिव्हिंग फेथ : माय क्वेस्ट फाॅर पीस, हार्मनी अँड सोशल चेंज’ (अात्मचरित्र, मराठी, २०१३)
* ''ओरिजन अँड डेव्हलपमेंट ऑफ इस्लाम : अन् एस्से ऑन इट्स सोशियो इकोनॉमिक ग्रोथ''  (१९९०)
* ''सुफीझम अँड कम्युनल हार्मनी'' 
* ''Islam and Its Relevance to Our Age''. Published by Institute of Islamic Studies, 1984.
* ''On developing theory of communal riots''. Published by Institute of Islamic Studies, 1984.
* ''Islam and Revolution''. Published by Ajanta Publications, 1984.
* ''Islam and Muslims: a critical reassessment''. Published by Printwell Publishers, 1985.
* ''Islam in South and South-east Asia''. Published by Ajanta Publications, 1985. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-202-0152-3&lt;/nowiki&gt;.
* ''Indian Muslims: A Study of Minority Problems in India''. Published by Ajanta Publications (India), 1985.
* ''Communalism in India'', by Asgharali Engineer, Moin Shakir. Published by Ajanta Publications (India), 1985. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-202-0153-1&lt;/nowiki&gt;.
* ''The Role of minorities in freedom struggle''. Institute of Islamic Studies (Bombay, India). Published by Ajanta Publications, 1986.
* ''Ethnic conflict in South Asia''. Published by Ajanta Publications, 1987.
* ''Status of women in Islam''. Published by Ajanta Publications (India), 1987. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-202-0190-6&lt;/nowiki&gt;.
* ''The Shah Bano controversy'', Orient Longman, 1987. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-86131-701-7&lt;/nowiki&gt;.
* ''The Muslim communities of Gujarat: an exploratory study of Bohras, Khojas, and Memons''. Published by Ajanta Publications, 1989. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-202-0220-1&lt;/nowiki&gt;.
* ''Religion and Liberation''. Published by Ajanta Publications (India), 1989. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-202-0264-3&lt;/nowiki&gt;.
* ''Communalism and communal violence in India: an analytical approach to Hindu-Muslim conflict''. Published by Ajanta Publications (India), 1989.
* ''Communal Riots in Post-independence India''. Published by Orient Blackswan, 1991. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-7370-102-4&lt;/nowiki&gt;.
* ''Secular crown on fire: the Kashmir problem''. Published by Ajanta Publications, 1991. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-202-0311-9&lt;/nowiki&gt;.
* ''Mandal Commission controversy''. Published by Ajanta Publications, 1991. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-202-0312-7&lt;/nowiki&gt;.
* ''Rights of Women in Islam''. Sterling Publishers, 1992.
* ''Communalisation of politics and 10th Lok Sabha elections'', by Asgharali Engineer, Pradeep Nayak. Published by Ajanta Publications, 1993.
* ''The Bohras''. South Asia Books, 1994. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-7069-7345-3&lt;/nowiki&gt;.
* ''Kerala Muslims: a historical perspective''. Published by Ajanta Publications, 1995.
* ''Lifting the veil: communal violence and communal harmony in contemporary India''. Sangam Books, 1995. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-7370-040-0&lt;/nowiki&gt;,.
* ''Problems of Muslim Women in India''. Published by Institute of Islamic Studies, 1995.
* ''Rethinking Issues in Islam''. Sangam Books Limited, 1998. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-86311-768-6&lt;/nowiki&gt;.
* ''Competing nationalisms in South Asia: essays for Asghar Ali Engineer'', by Paul R. Brass, Achin Vanaik, Asgharali Engineer. Published by Orient Blackswan, 2002. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-250-2221-X&lt;/nowiki&gt;.
* ''Islam in India: The Impact of Civilizations''. Shipra Publications, 2002. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-7541-115-5&lt;/nowiki&gt;.
* ''The Gujarat Carnage''. Orient Longman, 2003 &lt;nowiki&gt;ISBN 978-81-250-2496-5&lt;/nowiki&gt;.
* ''The Qurʼan, women, and modern society''. Published by New Dawn Press Group, 2005. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-932705-42-2&lt;/nowiki&gt;.
* ''The State in Islam: Nature and scope''. Hope India Publications, 2006. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-7871-102-8&lt;/nowiki&gt;.
* ''Islam in Contemporary World''. Sterling Publishers, 2007. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-932705-69-4&lt;/nowiki&gt;.
* ''Islam in Post-Modern World''. Hope India Publications, 2009.

[[वर्ग:मुस्लिम व्यक्ती]]
[[वर्ग:मुस्लिम समाजसुधारक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>nnf6yt07o9isto7rizh570qafoegyu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोरियन बौद्ध धर्म</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269168</id>
    <revision>
      <id>2707821</id>
      <parentid>2701745</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15556" sha1="8vyc2e2zhkb31qkkr0iam92w4bendxq" xml:space="preserve">{{बौद्ध धर्म}}
[[चित्र:Seokguram_Buddha.JPG|इवलेसे| दक्षिण कोरियामधील गियॉन्ग्जू येथील सीकग्राम ग्रोटो, येथील [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांची]] प्रतिमा]]
'''कोरियन बौद्ध धर्म''' हा [[बौद्ध धर्म]]ाचा एक प्रकार आहे, जो [[महायान]] बौद्ध शाखेशी संबंधित आहे. सुरुवातीच्या कोरियन बौद्ध भिक्खुंचा असा विश्वास होता की त्यांनी परदेशी देशांकडून घेतलेल्या परंपरा आंतरिक विसंगत आहेत. यावर उपाय म्हणून त्यांनी बौद्ध धर्मात एक नवीन समग्र दृष्टिकोण विकसित केला. हा दृष्टिकोन अक्षरशः सर्व मुख्य कोरियन विचारवंतांचे वैशिष्ट्य आहे, आणि यामुळे बौद्ध धर्माचा वेगळा फरक तयार झाला आहे, ज्यास ''टोंगबल्ग्यो'' म्हणतात (&quot;इंटरपेनेट्रेटेड बौद्ध&quot;), हा एक प्रकार आहे ज्याने सर्व विवाद सुलभ करण्याचा प्रयत्न केला विद्वान&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Dialogue and antithesis|last=Choi|first=Yong Joon|date=30 June 2006|publisher=Hermit Kingdom Press|isbn=978-1-59689-056-5|volume=2}}&lt;/ref&gt; कोरियन बौद्ध विचारवंतांनी त्यांच्या पूर्ववर्तींच्या कल्पनांना वेगळ्या स्वरूपात परिष्कृत केले.

पूर्व आशियाई बौद्धधर्मामध्ये कोरियन बौद्धधर्माचे विशेष योगदान आहे, ज्यात विशेषतः आरंभिक [[चिनी बौद्ध धर्म|चिनी]], [[जपानमधील बौद्ध धर्म|जपानी]] आणि बौद्ध विचारांच्या [[तिबेटी बौद्ध धर्म|तिबेटी]] या शाखा आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Currents and countercurrents : Korean influences on the East Asian Buddhist traditions|url=https://archive.org/details/currentscounterc0000unse_s0c7|last=Buswell|first=Robert E.|date=2005|publisher=University of Hawaiʻi Press|isbn=0824827627|location=Honolulu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chunwei Song (Oct. 2008). [http://www.sino-platonic.org/complete/spp183_korean_buddhist_monks.pdf Heroes Brought Buddhism to the East of the Sea: A Fully Annotated Translation of The Preface of Haedong Kosŭng Chŏn], Sino-Platonic Papers 183&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.asian-recipe.com/korea/kr-information/korean-buddhism.html|title=Korean Buddhism|date=2003-08-14|publisher=Asiarecipe.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424185753/http://www.asian-recipe.com/korea/kr-information/korean-buddhism.html|archive-date=2014-04-24|access-date=2012-03-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QL1MlD2aSicC&amp;q=Korea|title=The Tibetan Assimilation of Buddhism: Conversion, Contestation, and Memory - Matthew Kapstein - Google Books|date=2000-08-28|isbn=9780198030072|access-date=2012-03-06}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Korea-Haeinsa-21.jpg|डावे|इवलेसे|220x220अंश|हेनिसा येथे संध्याकाळच्या प्रार्थनानंतर भिक्खू त्यांच्या खोलीत जाताना.]]

सध्या [[दक्षिण कोरिया]] व [[उत्तर कोरिया]] या देशांत कोरियन बौद्ध धर्माचा मोठा प्रभाव आहे. एका अहवालानुसार, दक्षिण कोरियाची ५०% लोकसंख्या तर उत्तर कोरियाची १४% लोकसंख्या ही बौद्ध धर्मीय आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.lankaweb.com/news/items/2014/11/01/worlds-buddhist-population-pre-eminence-of-the-mahayana-tradition/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-11-22 |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130044337/https://www.lankaweb.com/news/items/2014/11/01/worlds-buddhist-population-pre-eminence-of-the-mahayana-tradition/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] यांच्या निर्वाणाच्या ८०० वर्षांनंतर, ३७२मध्ये Former Qinच्या काळात, बौद्ध धर्माचे कोरियामध्ये आगमन झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://afe.easia.columbia.edu/tps/300ce_ko.htm#buddhism|title=300 to 600 CE: Korea &amp;#124; Asia for Educators &amp;#124; Columbia University|date=|publisher=Afe.easia.columbia.edu|access-date=2012-03-06}}&lt;/ref&gt; त्याआधी कोरियात shamanism हा देशी धर्म होता. निसर्गाच्या पूजेच्या विरोधाभासाशी असल्याचे दिसून येत नसल्याने बौद्ध धर्मास शमन धर्माच्या (shamanism) अनुयायांनी त्यांच्या धर्मात मिसळण्याची परवानगी दिली. अशाप्रकारे, बौद्धपूर्व काळात शामानवाद्यांचे (shamanists) तीर्थ स्थळ नंतर बौद्ध मंदिरांचे स्थळ बनले.
[[चित्र:Korea_south_silla_stone_buddha.jpg|उजवे|इवलेसे|दक्षिण कोरियाच्या गेओन्ग्जूजवळ बुद्धाची दगडी प्रतिमा. ७व्या शतकातील दगड.]]

गोरीयो कालखंडात (९१८ - १३९२) कोरियाचा राज्य धर्म हा बौद्ध धर्म होता.

[[चित्र:Goryeo-Avalokiteshvara-1310-kagami_Jinjya_Temple.jpg|इवलेसे|वॉटर-मून अवलोकिटेश्वर, कोरियन चित्रकला, इ.स. १९१०, रेशीमवरील शाई, उमन किम यांनी रंगविलेले]]
[[चित्र:Korea-Haeinsa-Tripitaka_Koreana-01.jpg|डावे|इवलेसे| ''हैईनसा'' येथे त्रिपितका ''कोरेना'' .]]
[[चित्र:Buddha_statues_in_a_temple_on_Jejudo.jpg|इवलेसे|बौद्ध मंदिराच्या आतील वैशिष्ट्यपूर्ण भाग]]
[[चित्र:Lotus_lantern_festival_2001.jpg|इवलेसे|कमळ कंदील उत्सव]]

== संदर्भ ==
{{reflist}}
* बेकर, डॉन (2001) [https://web.archive.org/web/20160304222248/http://asiaquarterly.com/index.php?id=108&amp;itemid=40&amp;option=com_content&amp;task=view &quot;सियोलच्या स्ट्रीट्समध्ये गॉड शोधत आहे: 20 व्या शतकातील कोरियामधील धर्मातील पुनरुत्थान&quot;] . ''हार्वर्ड एशिया त्रैमासिक'' '''5''' (4) 34 &amp;ndash; 39.
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/whatiskoreanbudd00taeh|title=Korean Buddhism|last=Hong-bae Yi|last2=Taehan Pulgyo Chogyejong|publisher=Kum Sok Publishing Co., Ltd.|year=1996|isbn=89-86821-00-1}}&lt;bdi&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/whatiskoreanbudd00taeh|title=Korean Buddhism|last=Hong-bae Yi|last2=Taehan Pulgyo Chogyejong|publisher=Kum Sok Publishing Co., Ltd.|year=1996|isbn=89-86821-00-1}}&lt;/bdi&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/whatiskoreanbudd00taeh|title=Korean Buddhism|last=Hong-bae Yi|last2=Taehan Pulgyo Chogyejong|publisher=Kum Sok Publishing Co., Ltd.|year=1996|isbn=89-86821-00-1}}
* स्कोव्हिल-पोप, ब्रायन (2008) [https://web.archive.org/web/20110509100500/http://library.uwest.edu/booksub.asp?OCLCNo=236009096 &quot;गो टेल ऑफ द माउंटन: मिशनरी अ‍ॅक्टिव्हिटी इन मॉडर्न कोरियन बौद्ध धर्म&quot;], थेसीस (एमए) - वेस्ट युनिव्हर्सिटी
* वर्मीर्श, सेम . (2008) ''बुद्धांची शक्ती: कोरी राजवंशाच्या दरम्यान बौद्ध धर्माचे राजकारण (918-1392).'' केंब्रिजः हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.{{ISBN|9780674031883}}[[ISBN (identifier)|आयएसबीएन]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780674031883|9780674031883]] ; [http://www.worldcat.org/title/power-of-the-buddhas-the-politics-of-buddhism-during-the-koryo-dynasty-918-1392/oclc/213407432 ओसीएलसी 213407432]
* युन सोंग योंग (२०१२), [http://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3607 कोरियन बौद्ध धर्म सुधारणेची चळवळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925030600/http://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3607 |date=2021-09-25 }}, कोरिया जर्नल .२. क्रमांक 3, पीपी.&amp;nbsp;35 ~ 63
* गुप्ता, संतोष कुमार (२०११), &quot;समकालीन कोरियामध्ये सामाजिकरित्या व्यस्त जोगे ऑर्डर,&quot; आयएसकेएस परिषद, ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठ, व्हँकुव्हर, कॅनडा, २–-२– ऑगस्ट २०११.
* बुसवेल, जूनियर, रॉबर्ट ई (१ The 1992 २), झेन मॉनस्टिक अनुभवः समकालीन कोरियामध्ये बौद्ध प्रॅक्टिस, प्रिन्सटन, न्यू जर्सी: पीयूपी.
* {{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of Buddhism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4|last=Buswell|first=Robert E., ed.|publisher=Macmillan Reference USA|year=2004|isbn=0-02-865718-7|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4/page/430 430]–435}}&lt;bdi&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of Buddhism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4|last=Buswell|first=Robert E., ed.|publisher=Macmillan Reference USA|year=2004|isbn=0-02-865718-7|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4/page/430 430]–435}}&lt;/bdi&gt; {{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of Buddhism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4|last=Buswell|first=Robert E., ed.|publisher=Macmillan Reference USA|year=2004|isbn=0-02-865718-7|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4/page/430 430]–435}} 
* चो सुंगटाक (2002), बौद्ध धर्म आणि सोसायटी, कोरिया जर्नल 42 (2), 119-136.

== बाह्य दुवे ==
* [http://ftp.buddhism.org/ निर्देशांक - बौद्ध धर्म.ऑर्ग]{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120211185855/http://www.buddhapia.co.kr/eng/tedesco/cross.html कोरियामधील डेड अँड द डायनिंग]
* [http://www.koreanbuddhism.net/ कोरियन बौद्ध धर्माचा जोगे ऑर्डर]
* [https://web.archive.org/web/20100114180629/http://taegozen.net/ टॅगो ऑर्डर इंग्रजी साइट]
* [https://web.archive.org/web/20080526124245/http://www.wonbuddhism.org/ बौद्ध धर्म इंग्रजी भाषेची वेबसाइट जिंकली]
* [https://web.archive.org/web/20080908064538/http://www.cheontae.org/ कोओन्टा कोरियन भाषेच्या वेबसाइटला ऑर्डर करतात]
* [https://web.archive.org/web/20091026084809/http://geocities.com/~iarf/tedesco1.html ओळखीने फाटलेला &amp;mdash; बौद्ध धर्माविरूद्ध ख्रिस्ती?] [https://web.archive.org/web/20091026084809/http://geocities.com/~iarf/tedesco1.html तसेच कोरियामध्ये बौद्धांचा कसा भेदभाव केला जातो याची प्रदीर्घ यादी देखील दर्शविते.]
* [http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/korea-txt.htm कोरिया मध्ये बौद्ध धर्म] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112032044/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/korea-txt.htm |date=2020-11-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20120816022344/http://www.buddhapia.com/eng/extensive/index.html कोरियन बौद्ध म्हणजे काय?] इतिहासाचे विस्तृत कव्हरेज.
* [http://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php?idx=580 सोल टाईम्सचा एक लेख]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/472155.stm कोरियन बौद्ध संघर्ष (वृत्त संग्रह)]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7584119.stm दक्षिण कोरियन बौद्ध भिक्षूंनी 'ख्रिश्चन समर्थक पक्षपात' विरोधात निषेध]
* [http://www.theage.com.au/world/korean-buddhists-rally-against-prochristian-bias-20080827-4446.html कोरियन बौद्धांनी 'ख्रिश्चन समर्थक पक्षपात' विरोधात मोर्चा काढला]
* [https://web.archive.org/web/20120516141735/http://www1.korea-np.co.jp/pk/069th_issue/98111103.htm उत्तर कोरिया मध्ये बौद्ध]

{{बौद्ध विषय सूची}}

[[वर्ग:देशानुसार बौद्ध धर्म]]
[[वर्ग:कोरिया]]</text>
      <sha1>8vyc2e2zhkb31qkkr0iam92w4bendxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बरबडा (नायगाव)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293567</id>
    <revision>
      <id>2707744</id>
      <parentid>2663220</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shaikh Chandpasha</username>
        <id>187034</id>
      </contributor>
      <origin>2707744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7271" sha1="llzqhk0v8evt87dwmn98ukmw99qlo3c" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बरबडा'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= नायगाव
| जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव = धर्माधिकारी 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच 26/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[मराठी]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बरबडा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[नायगाव|नायगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.

==लोकजीवन==
गावामध्ये सर्व सामन्य वक्ती हा शेती करतो आणि गावातील बहुतांश विद्यार्थी आज वेग वेगळ्या क्षेत्रात नोकरी करत आहेत आणि गावचे नाव उंचावत आहेत.

==प्रेक्षणीय स्थळे==
बरबडा गावच्या शेजारी गोदावरी नदी वाहते , नदी काठी सुंदर अशे निसर्ग रम्य वातावरण आहे , आणि खूप जुने बोरबन महादेव मंदिर आहे. त्यांनतर गावात प्रवेश करताच हनुमान मंदिर आहे , आणि समोर गेल्यावर विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर,  कपिलेश्वर मंदीर , पोचमा माता मंदिर,  पीर बाबू दर्गा , चांद पिर , मग बस स्टॅण्ड ला आल्यावर , मस्जिद , साई मंदिर , शनि मंदिर , येताळेश्वर मंदिर , दत्त मंदिर, नागोबा मंदिर , महाकाली मंदिर , खंडोबा मंदिर , बुद्ध विहार , मौलाली, एकनाथ मंदिर ,मग तळ्यावर  जाताना महालक्ष्मी मंदिर इत्यादी धर्मिक स्थळ आहेत.

त्यांनतर गावा जवळ कृष्णुर शिवारात पडका महादेव मंदिर जो खूप प्राचीन आहे.

==नागरी सुविधा==
नागरी सुविधा चा विचार केला तर गावामध्ये सर्व सोयी सुविधा उपलब्ध आहेत ,जसे महाराष्ट्र ग्रामीण बँक , मध्यवर्ती बँक , पोस्ट ऑफिस , जिल्हा परिषद शाळा , माध्यमिक शाळा ,जुनिअर कॉलेज , मुक्त विद्यापीठ डिग्री कॉलेज ,पशु दवाखाना , प्राथमिक आरोग्य केंद्र , आणि खाजगी दवाखाणे पण उपलब्ध आहेत. सोबतच गावात आठवडी बाजार आणि कृषी उत्पन्न बाजार समिती पण आहे.

==जवळपासची गावे==
अंतरगाव  , कृष्णूर , पाटोदा , खुजडा,  बरबडा वाडी , इलेगाव , मनुर , रुई, इत्यादी गावे आहेत.

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:नायगाव तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>llzqhk0v8evt87dwmn98ukmw99qlo3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707745</id>
      <parentid>2707744</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shaikh Chandpasha</username>
        <id>187034</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* भौगोलिक स्थान */</comment>
      <origin>2707745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7801" sha1="qvx134aqkjzg1wu7o0a4bbjjykipbm0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बरबडा'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= नायगाव
| जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव = धर्माधिकारी 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच 26/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[मराठी]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बरबडा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[नायगाव|नायगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
बरबडा गाव हे नायगाव तालुक्यातील मोठे गाव आहे , तालुक्यापासून 15 किमी आणि नांदेड पासून 45 किमी आहे. गावच्या पूर्व दिशेला अंतरगाव , पश्चिमेस पाटोदा  ,उत्तर दिशेला गोदावरी नदी आणि दक्षिण दिशेला कृष्णूर MIDC आहे.

==हवामान==
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.

==लोकजीवन==
गावामध्ये सर्व सामन्य वक्ती हा शेती करतो आणि गावातील बहुतांश विद्यार्थी आज वेग वेगळ्या क्षेत्रात नोकरी करत आहेत आणि गावचे नाव उंचावत आहेत.

==प्रेक्षणीय स्थळे==
बरबडा गावच्या शेजारी गोदावरी नदी वाहते , नदी काठी सुंदर अशे निसर्ग रम्य वातावरण आहे , आणि खूप जुने बोरबन महादेव मंदिर आहे. त्यांनतर गावात प्रवेश करताच हनुमान मंदिर आहे , आणि समोर गेल्यावर विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर,  कपिलेश्वर मंदीर , पोचमा माता मंदिर,  पीर बाबू दर्गा , चांद पिर , मग बस स्टॅण्ड ला आल्यावर , मस्जिद , साई मंदिर , शनि मंदिर , येताळेश्वर मंदिर , दत्त मंदिर, नागोबा मंदिर , महाकाली मंदिर , खंडोबा मंदिर , बुद्ध विहार , मौलाली, एकनाथ मंदिर ,मग तळ्यावर  जाताना महालक्ष्मी मंदिर इत्यादी धर्मिक स्थळ आहेत.

त्यांनतर गावा जवळ कृष्णुर शिवारात पडका महादेव मंदिर जो खूप प्राचीन आहे.

==नागरी सुविधा==
नागरी सुविधा चा विचार केला तर गावामध्ये सर्व सोयी सुविधा उपलब्ध आहेत ,जसे महाराष्ट्र ग्रामीण बँक , मध्यवर्ती बँक , पोस्ट ऑफिस , जिल्हा परिषद शाळा , माध्यमिक शाळा ,जुनिअर कॉलेज , मुक्त विद्यापीठ डिग्री कॉलेज ,पशु दवाखाना , प्राथमिक आरोग्य केंद्र , आणि खाजगी दवाखाणे पण उपलब्ध आहेत. सोबतच गावात आठवडी बाजार आणि कृषी उत्पन्न बाजार समिती पण आहे.

==जवळपासची गावे==
अंतरगाव  , कृष्णूर , पाटोदा , खुजडा,  बरबडा वाडी , इलेगाव , मनुर , रुई, इत्यादी गावे आहेत.

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:नायगाव तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>qvx134aqkjzg1wu7o0a4bbjjykipbm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707746</id>
      <parentid>2707745</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shaikh Chandpasha</username>
        <id>187034</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2707746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7826" sha1="az6pbu3o72j98hzz0wc83smkctfxq2f" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बरबडा'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= नायगाव
| जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=बोलीभाषा मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव = धर्माधिकारी 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच 26/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[मराठी]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बरबडा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[नायगाव|नायगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
बरबडा गाव हे नायगाव तालुक्यातील मोठे गाव आहे , तालुक्यापासून 15 किमी आणि नांदेड पासून 45 किमी आहे. गावच्या पूर्व दिशेला अंतरगाव , पश्चिमेस पाटोदा  ,उत्तर दिशेला गोदावरी नदी आणि दक्षिण दिशेला कृष्णूर MIDC आहे.

==हवामान==
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.

==लोकजीवन==
गावामध्ये सर्व सामन्य वक्ती हा शेती करतो आणि गावातील बहुतांश विद्यार्थी आज वेग वेगळ्या क्षेत्रात नोकरी करत आहेत आणि गावचे नाव उंचावत आहेत.

==प्रेक्षणीय स्थळे==
बरबडा गावच्या शेजारी गोदावरी नदी वाहते , नदी काठी सुंदर अशे निसर्ग रम्य वातावरण आहे , आणि खूप जुने बोरबन महादेव मंदिर आहे. त्यांनतर गावात प्रवेश करताच हनुमान मंदिर आहे , आणि समोर गेल्यावर विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर,  कपिलेश्वर मंदीर , पोचमा माता मंदिर,  पीर बाबू दर्गा , चांद पिर , मग बस स्टॅण्ड ला आल्यावर , मस्जिद , साई मंदिर , शनि मंदिर , येताळेश्वर मंदिर , दत्त मंदिर, नागोबा मंदिर , महाकाली मंदिर , खंडोबा मंदिर , बुद्ध विहार , मौलाली, एकनाथ मंदिर ,मग तळ्यावर  जाताना महालक्ष्मी मंदिर इत्यादी धर्मिक स्थळ आहेत.

त्यांनतर गावा जवळ कृष्णुर शिवारात पडका महादेव मंदिर जो खूप प्राचीन आहे.

==नागरी सुविधा==
नागरी सुविधा चा विचार केला तर गावामध्ये सर्व सोयी सुविधा उपलब्ध आहेत ,जसे महाराष्ट्र ग्रामीण बँक , मध्यवर्ती बँक , पोस्ट ऑफिस , जिल्हा परिषद शाळा , माध्यमिक शाळा ,जुनिअर कॉलेज , मुक्त विद्यापीठ डिग्री कॉलेज ,पशु दवाखाना , प्राथमिक आरोग्य केंद्र , आणि खाजगी दवाखाणे पण उपलब्ध आहेत. सोबतच गावात आठवडी बाजार आणि कृषी उत्पन्न बाजार समिती पण आहे.

==जवळपासची गावे==
अंतरगाव  , कृष्णूर , पाटोदा , खुजडा,  बरबडा वाडी , इलेगाव , मनुर , रुई, इत्यादी गावे आहेत.

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:नायगाव तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>az6pbu3o72j98hzz0wc83smkctfxq2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707747</id>
      <parentid>2707746</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T19:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[बारबडा (नायगाव)]] वरुन [[बरबडा (नायगाव)]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2707746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7826" sha1="az6pbu3o72j98hzz0wc83smkctfxq2f" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बरबडा'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= नायगाव
| जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=बोलीभाषा मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव = धर्माधिकारी 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच 26/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[मराठी]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बरबडा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[नायगाव|नायगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
बरबडा गाव हे नायगाव तालुक्यातील मोठे गाव आहे , तालुक्यापासून 15 किमी आणि नांदेड पासून 45 किमी आहे. गावच्या पूर्व दिशेला अंतरगाव , पश्चिमेस पाटोदा  ,उत्तर दिशेला गोदावरी नदी आणि दक्षिण दिशेला कृष्णूर MIDC आहे.

==हवामान==
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.

==लोकजीवन==
गावामध्ये सर्व सामन्य वक्ती हा शेती करतो आणि गावातील बहुतांश विद्यार्थी आज वेग वेगळ्या क्षेत्रात नोकरी करत आहेत आणि गावचे नाव उंचावत आहेत.

==प्रेक्षणीय स्थळे==
बरबडा गावच्या शेजारी गोदावरी नदी वाहते , नदी काठी सुंदर अशे निसर्ग रम्य वातावरण आहे , आणि खूप जुने बोरबन महादेव मंदिर आहे. त्यांनतर गावात प्रवेश करताच हनुमान मंदिर आहे , आणि समोर गेल्यावर विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर,  कपिलेश्वर मंदीर , पोचमा माता मंदिर,  पीर बाबू दर्गा , चांद पिर , मग बस स्टॅण्ड ला आल्यावर , मस्जिद , साई मंदिर , शनि मंदिर , येताळेश्वर मंदिर , दत्त मंदिर, नागोबा मंदिर , महाकाली मंदिर , खंडोबा मंदिर , बुद्ध विहार , मौलाली, एकनाथ मंदिर ,मग तळ्यावर  जाताना महालक्ष्मी मंदिर इत्यादी धर्मिक स्थळ आहेत.

त्यांनतर गावा जवळ कृष्णुर शिवारात पडका महादेव मंदिर जो खूप प्राचीन आहे.

==नागरी सुविधा==
नागरी सुविधा चा विचार केला तर गावामध्ये सर्व सोयी सुविधा उपलब्ध आहेत ,जसे महाराष्ट्र ग्रामीण बँक , मध्यवर्ती बँक , पोस्ट ऑफिस , जिल्हा परिषद शाळा , माध्यमिक शाळा ,जुनिअर कॉलेज , मुक्त विद्यापीठ डिग्री कॉलेज ,पशु दवाखाना , प्राथमिक आरोग्य केंद्र , आणि खाजगी दवाखाणे पण उपलब्ध आहेत. सोबतच गावात आठवडी बाजार आणि कृषी उत्पन्न बाजार समिती पण आहे.

==जवळपासची गावे==
अंतरगाव  , कृष्णूर , पाटोदा , खुजडा,  बरबडा वाडी , इलेगाव , मनुर , रुई, इत्यादी गावे आहेत.

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:नायगाव तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>az6pbu3o72j98hzz0wc83smkctfxq2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>न्यायिक पुनरावलोकन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303651</id>
    <revision>
      <id>2707743</id>
      <parentid>2559666</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.S Nimbal</username>
        <id>187038</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>2707743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28318" sha1="5kbs6xal1ahz2x5k9uloupavdak1wth" xml:space="preserve">'''न्यायिक पुनरावलोकन''' ही एक प्रक्रिया असते ज्या अंतर्गत कार्यकारी, विधायी आणि प्रशासकीय कृती न्यायपालिकेद्वारे पुनरावलोकनाच्या अधीन असतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://site.ebrary.com/id/10276033|title=The constitutional foundations of judicial review|last=Elliott|first=Mark|date=2001|publisher=Hart Pub.|isbn=978-1-84731-051-4|location=Oxford [England]; Portland, Or.|language=English|oclc=191746889}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:High_Court_of_Australia_(6769096715).jpg|इवलेसे|[[ऑस्ट्रेलिया]] उच्च न्यायालय. ऑस्ट्रेलियाच्या राज्यघटनेनुसार, न्यायपालिका अधिकारांच्या पृथक्करणाचा एक भाग बनवते, न्यायपालिकेद्वारे पुनरावलोकनाच्या अधीन असलेल्या कार्यकारी किंवा कायदेविषयक कृती. कायदे, कायदे आणि सरकारी कृती जे उच्च प्राधिकरणाशी विसंगत आहेत (उदा. राज्यघटना) त्यांचे पुनरावलोकन केले जाऊ शकते आणि ते रद्द केले जाऊ शकते.]]
न्यायिक पुनरावलोकनासाठी अधिकार असलेले न्यायालय हे उच्च अधिकाऱ्यांशी विसंगत असलेले कायदे, कृत्ये आणि सरकारी कृती अवैध ठरवू शकतात. तसेच कार्यकारी निर्णय बेकायदेशीर असल्याबद्दल अवैध केला जाऊ शकतो किंवा संविधानाच्या अटींचे उल्लंघन केल्याबद्दल कायदा अवैध केला जाऊ शकतो. न्यायिक पुनरावलोकन हे अधिकारांचे पृथक्करण असते: जेव्हा अधिकार ओलांडले जातात तेव्हा विधायी आणि कार्यकारी शाखांवर देखरेख करण्याची न्यायपालिकेची शक्ती म्हणून न्यायिक पुनरावलोकन केले जाते. अधिकार क्षेत्रांमध्ये सिद्धांत बदलतो, म्हणून न्यायिक पुनरावलोकनाची प्रक्रिया आणि व्याप्ती देशांमध्ये आणि देशांत भिन्न असू शकते.

== माहिती ==
'''न्यायिक पुनर्विलोकन''' (ज्यूडिशिअल रिव्ह्यू). संविधी किंवा प्रशासकीय अधिनियम किंवा कृती यांच्या ग्राह्यतेबद्दल निर्णय देण्याची न्यायांगाची शक्ती.

शासनाची तीन अंगे असतात : विधिमंडळ, कार्यकारी मंडळ व न्यायखाते. विधिमंडळ कायदे करते व इतर धोरणविषयक निर्णय घेते, कार्यकारी मंडळ त्या निर्णयाची व कायद्यांची अंमलबजावणी करते. ह्या दोन्ही अंगांवर अंकुश ठेवण्याचे कार्य न्यायखाते करते. विधिमंडळ व कार्यकारी मंडळ आपापल्या कक्षेत कार्य करतात किंवा नाही, हे बघण्याचे व त्यांच्या कार्याची वैधता ठरविण्याचे कार्य न्यायखात्याचे. लेखी संविधानाने विधिमंडळावर व कार्यकारी मंडळावर ज्या मर्यादा घातलेल्या असतात, त्या मर्यादा पाळल्या जातात किंवा नाही, हे न्यायिक पुनर्विलोकनामार्फत तपासले जाते. विधिमंडळाने केलेला कायदा जर संविधानाशी विसंगत असेल, तर न्यायालय त्यास रद्दबातल ठरवते. कार्यकारी मंडळ जर विधिमंडळाने केलेल्या कायद्याविरुद्ध किंवा त्याने नेमून दिलेल्या कक्षेबाहेर वर्तन करत असेल, तर तेही रद्दबातल होते. संविधानातील तरतुदींचा अन्वयार्थ करावयाचा आणि त्याच्याशी विसंगत असलेल्या शासनाच्या कृतीस–मग ती वैधानिक असो किंवा प्रशासकीय असो-अवैध ठरवायचे, हे न्यायालयाचे काम आहे.

न्यायिक पुनर्विलोकन इंग्‍लंडमध्ये फार पूर्वीपासून रूढ आहे. इंग्‍लंडमध्ये कॉमन लॉशी विसंगत असलेल्या संसदेचा कायदा रद्दबातल व्हावा, असा विचार डॉ. बोनहोर्मच्या खटल्यात न्यायमूर्ती कुक यांनी इ. स. १६१० मध्ये मांडला परंतु तो मान्य झाला नाही. इंग्‍लंडमध्ये संसद सार्वभौम आहे. तेथे लेखी संविधान नसल्याने संसदेच्या अधिकारावर मर्यादा नाहीत परंतु शासनाने केलेली कृती संसदेच्या कायद्याबरहुकूम आहे किंवा नाही, हे न्यायालये पाहतात. एखाद्या व्यक्तीस अटक झाली, तर तिला कायद्याचा आधार आहे किंवा नाही, एखाद्याची मालमत्ता हिरावली गेली, तर ती कायद्यानुसार आहे किंवा नाही, यांसारख्या प्रश्नांचा न्यायालये शोध घेतात, याचाच अर्थ ती प्रशासकीय कृतींचे पुनर्विलोकन करून त्यांची वैधता ठरवतात. इंग्‍लंडमध्ये संसदेने केलेल्या कायद्याची वैधता तपासण्याचा अधिकार सर्वोच्च न्यायमंडळाला नाही, तसा अधिकार आपणास आहे, असे अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने मारबरी विरुद्ध मॅडिसन ह्या खटल्यातील निर्णयात प्रतिपादन केले. विधीचे न्यायिक पुनर्विलोकन ही संकल्पना अमेरिकेत संविधानात्मक कायद्याने रूढ केली.

अमेरिकन संविधानात संघराज्यपद्धतीनुसार शासनाचे अधिकार [[केंद्र सरकार]] व राज्ये ह्यांत विभागले गेले आहेत. राज्याने केलेला कायदा जर केंद्राच्या अधिकारावर आक्रमण करीत असेल, किंवा केंद्राने केलेला कायदा जर राज्याच्या अधिकारावर आक्रमण करीत असेल, तर तो कायदा रद्दबातल होतो. तसेच संविधानात व्यक्तीचे मूलभूत अधिकार सांगितलेले आहेत. एखादा कायदा जर ह्या अधिकारांचा संकोच करत असेल, तर न्यायालय तो कायदा रद्द ठरवते.

भारतात न्यायिक पुनर्विलोकनाची पद्धत इंग्रजी राज्याच्या सुरुवातीपासून आहे. १९३५ च्या कायद्याने भारतात संघराज्यपद्धती आली. १९५० च्या भारतीय संविधानानुसार संघराज्यपद्धती तर कायम झालीच शिवाय व्यक्तीच्या मूलभूत अधिकारांचाही तीत समावेश झाला. ह्यामुळे न्यायिक पुनर्विलोकनाचे महत्त्व वाढले.

भारताच्या संविधानात न्यायिक पुनर्विलोकनाचा अधिकार उच्च न्यायालये तसेच सर्वोच्च न्यायालय ह्यांना आहे. मूलभूत अधिकारांचा संकोच झाल्यास सरळ सर्वोच्च न्यायालयाकडे दाद मागता येते (अनुच्छेद ३८). मूलभूत अधिकारांच्या रक्षणार्थ उच्च न्यायालयांकडेही जाता येते. शिवाय इतरही हक्कांच्या रक्षणार्थ किंवा अन्यायाविरुद्ध उच्च न्यायालयांकडे दाद मागता येते (अनुच्छेद २२६). उच्च न्यायालयांच्या निर्णयाविरुद्ध सर्वोच्च न्यायालयाकडे अपील करता येते. मात्र संविधानात्मक कायद्याच्या अन्वयार्थाचा महत्त्वाचा प्रश्न अनिर्णित असल्यासच सर्वोच्च न्यायालय हे अपील स्वीकारते (अनुच्छेद १३८, १३६). राज्या-राज्यांतील किंवा केंद्र-राज्य ह्यांमधील तंटे सर्वोच्च न्यायालय सोडवते व ते करत असताना शासकीय कृतीची वैधता तपासते.

ए. के. गोपालन विरुद्ध मद्रास राज्य (१९५०) ह्या खटल्यात न्यायिक पुनर्विलोकन हे लेखी संविधानाचे आवश्यक अंग आहे, असे न्या. कतिया यांचे प्रतिपादन होते. केशवानंद भारती विरुद्ध [[केरळ]] राज्य ह्या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाच्या तेरांपैकी सात न्यायमूर्तींनी असा निर्णय दिला, की संविधानदुरुस्तीचा अधिकार संविधानाची सारभूत अंगे आणि मूलभूत चौकट नष्ट करण्याकरता वापरला जाऊ नये. याचा अर्थ, संविधानदुरुस्ती वैध आहे किंवा नाही, हेदेखील सर्वोच्च न्यायालय ठरवू शकते, असा होतो. ह्या खटल्यात २५ व्या संविधानात दुरुस्तीचे एक कलम सर्वोच्च न्यायालयाने अवैध ठरवले. तसेच पंतप्रधान श्रीमती इंदिरा गांधी विरुद्ध राजनारायण (१९७६) ह्या खटल्यात ३९ व्या संविधानदुरुस्तीचे एक कलम अवैध ठरले. ४२ व्या दुरुस्तीने संविधानादुरुस्ती कायद्यास कुठल्याही न्यायालयात कुठल्याही कारणास्तव आक्षेप घेता कामा नये, अशी तरतूद करण्यात आली.

न्यायिक पुनर्विलोकनाविरुद्ध अनेक आक्षेप घेतले जातात : न्यायालयीन निर्णयांवर न्यायाधीशांच्या वैयक्तिक मतप्रणालीची छाप असते न्यायाधीश विचाराने सनातनी असतात, त्यामुळे न्यायिक पुनर्विलोकन समाजिक परिवर्तनप्रक्रियेला खीळ घालते, हे त्यांपैकी काही आक्षेप होत. अमेरिकेत राष्ट्राध्यक्ष रूझवेल्ट यांनी केलेल्या कायद्याला न्यायालयांनी हरकत घेतल्यामुळे न्यायालय विरुद्ध शासन असा पेच निर्माण झाला होता. न्यायिक पुनर्विलोकनास जर व्यापक सामाजिक दृष्टीचे अधिष्ठान नसेल, तर त्यापासून हानी होते, हे निश्चित. परंतु जर तो करताना व्यापक दृष्टिकोन ठेवला सामाजिक, आर्थिक व राजकीय संदर्भ लक्षात ठेवून संविधानाचा अन्वयार्थ लावला व संसदेने केलेल्या कायद्याबाबत संयम वापरला तर न्यायिक पुनर्विलोकन हे सामाजिक प्रगतीला फार मोठा हातभार लावू शकते, हे अमेरिकेच्या इतिहासावरून स्पष्ट होते. अमेरिकेत निग्रोंचे अधिकार, केंद्र सरकारचे अधिकार व फौजदारी कायद्यासंबंधीचे नियम ह्यांबाबतचा कायदा सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयामुळे पुरोगामी होऊ शकला. न्यायालयीन संयम पाळण्यासाठी न्यायालयांनी काही नियम केले आहेत. उदा., एखादा कायदा अवैध आहे, हे दाखविण्याची जबाबदारी तशी तक्रार करणाऱ्यावर असते. अशा व्यक्तीने तसे दाखवून देईपर्यंत संबंधित कायदा वैध आहे, असेच गृहीत धरण्यात येते. कायद्याचे दोन अन्वयार्थ जर शक्य असतील, तर ज्यामुळे तो वैध होऊ शकेल, तोच अन्वयार्थ स्वीकारण्यात येतो खरा वादविषय नसल्यास न्यायालय त्या प्रश्नाला हात घालीत नाही शक्य तो संविधानाचा प्रश्न उपस्थित न करता निर्णय देण्यात येतो राजकीय प्रश्नात न्यायालये शिरत नाहीत. न्यायालये लोकांचे प्रतिनिधित्व करीत नसल्याने न्यायिक पुनर्विलोकन हे लोकशाहीविरोधी आहे, असाही विचार काही वेळा मांडण्यात येतो. न्यायाधीश विशिष्ट वर्गातील असतात व सर्व वर्गांचे प्रातिनिधिक नसतात, तेव्हा त्यांना संसदेने केलेल्या कायद्यांना अवैध ठरवण्याचा काय अधिकार, असा आक्षेप घेतला जातो. ह्याला उत्तर हेच, की संविधानातल्या आदेशांची कार्यवाही न्यायाधीश करत असतात. संविधानात नेमून दिलेल्या बंधनांची आणि मर्यादांची ते कार्यवाही करतात. म्हणजे पर्यायाने ते जनतेचे प्रतिनिधी म्हणूनच न्यायिक पुनर्विलोकनाचा अधिकार वापरतात. न्यायिक पुनर्विलोकनात राजकीय आशय असतोच व म्हणूनच न्यायधीशाच्या राजकीय प्रगल्भतेवर व सामाजिक जाणिवेवर त्या अधिकारांचे यश अवलंबून असते.

== सामान्य तत्वे ==
न्यायिक पुनरावलोकन दोन भिन्न-परंतु समांतर-कायदेशीर प्रणाली, नागरी कायदा आणि समान कायदा, तसेच विधिमंडळाच्या तत्त्वे आणि सिद्धांतांच्या संदर्भात सरकार कोणत्या पद्धतीने आयोजित केले जावे याबद्दल लोकशाहीच्या दोन भिन्न सिद्धांतांद्वारे समजले जाऊ शकते.

प्रथमतः नागरी कायदा आणि समान कायदा या दोन भिन्न कायदेशीर प्रणाली असून न्यायिक पुनरावलोकनाबद्दल त्यांची ,भिन्न मते आहेत. सामान्य-कायदा न्यायाधीशांना कायद्याचे स्रोत म्हणून पाहिले जाते, नवीन कायदेशीर तत्त्वे तयार करण्यास सक्षम आणि यापुढे वैध नसलेली कायदेशीर तत्त्वे नाकारण्यास सक्षम आहेषत. नागरी-कायद्याच्या परंपरेत, न्यायमूर्तींना कायदेशीर तत्त्वे तयार करण्याची (किंवा नष्ट करण्याची) शक्ती नसलेले, कायदा लागू करणारे म्हणून पाहिले जाते.

== प्रकार ==
=== प्रशासकीय कायदे आणि दुय्यम कायदे यांचे पुनरावलोकन ===
बऱ्याच आधुनिक कायदेशीर प्रणाली न्यायालयांना प्रशासकीय &quot;कायद्यांचे&quot; पुनरावलोकन करण्याची परवानगी देतात (सार्वजनिक संस्थेचे वैयक्तिक निर्णय, जसे की अनुदान मंजूर करण्याचा किंवा निवास परवाना काढण्याचा निर्णय). बहुतेक प्रणालींमध्ये, यात दुय्यम कायद्याचे पुनरावलोकन देखील समाविष्ट आहे (प्रशासकीय संस्थांद्वारे स्वीकारलेले सामान्य लागूतेचे कायदेशीररित्या लागू करण्यायोग्य नियम). काही देशांनी (विशेषतः [[फ्रान्स]] आणि जर्मनी) प्रशासकीय न्यायालयांची एक प्रणाली लागू केली आहे ज्यावर जनता आणि प्रशासन यांच्यातील विवादांचे निराकरण करण्यासाठी शुल्क आकारले जाते, ही न्यायालये प्रशासन (फ्रान्स) किंवा न्यायपालिकेचा (जर्मनी) भाग असली तरीही. इतर देशांमध्ये (युनायटेड स्टेट्स आणि युनायटेड किंगडमसह), न्यायालयीन पुनरावलोकन नियमित दिवाणी न्यायालयांद्वारे केले जाते, जरी ते या न्यायालयांमध्ये (जसे की इंग्लंड आणि वेल्सच्या उच्च न्यायालयातील प्रशासकीय न्यायालय) विशेष पॅनेलकडे सोपवले जाऊ शकते. युनायटेड स्टेट्स एक मिश्रित प्रणाली वापरते ज्यामध्ये काही प्रशासकीय निर्णयांचे युनायटेड स्टेट्स जिल्हा न्यायालयांद्वारे पुनरावलोकन केले जाते (जे सामान्य खटला न्यायालये आहेत), काहींचे पुनरावलोकन थेट युनायटेड स्टेट्स अपील न्यायालयांद्वारे केले जाते आणि इतरांचे पुनरावलोकन विशेष न्यायाधीकरणांद्वारे केले जाते जसे की युनायटेड स्टेट्स कोर्ट ऑफ अपील फॉर वेटरन्स क्लेम्स (जे, त्याचे नाव असूनही, तांत्रिकदृष्ट्या फेडरल न्यायिक शाखेचा भाग नाही). हे अगदी सामान्य आहे की प्रशासकीय कायद्याच्या न्यायिक पुनरावलोकनाची विनंती न्यायालयात दाखल करण्यापूर्वी, काही प्राथमिक अटी (जसे की स्वतः प्राधिकरणाकडे तक्रार) पूर्ण करणे आवश्यक आहे. बहुतेक देशांमध्ये, न्यायालये प्रशासकीय प्रकरणांमध्ये विशेष प्रक्रिया लागू करतात.

=== प्राथमिक कायद्याचे पुनरावलोकन ===
प्राथमिक कायद्याच्या घटनात्मकतेच्या न्यायिक पुनरावलोकनासाठी तीन व्यापक दृष्टीकोन आहेत-म्हणजे, निवडून आलेल्या विधानमंडळाने थेट पारित केलेले कायदे.

कोणत्याही न्यायालयाद्वारे पुनरावलोकन नाही संपादित करा
काही देश प्राथमिक कायद्याच्या वैधतेचे पुनरावलोकन करण्याची परवानगी देत ​​नाहीत. युनायटेड किंगडममध्ये, संसदीय सार्वभौमत्वाच्या सिद्धांतानुसार संसदेचे कायदे बाजूला ठेवता येत नाहीत, तर कौन्सिलमधील आदेश, संसदेने संमत न केलेले दुसरे प्रकारचे प्राथमिक कायदे, हे करू शकतात (सिव्हिल सर्व्हिस युनियन्स विरुद्ध मंत्री मंत्री (1985) ) आणि मिलर/चेरी (2019)). दुसरे उदाहरण म्हणजे नेदरलँड्स, जिथे संविधान स्पष्टपणे न्यायालयांना प्राथमिक कायद्याच्या घटनात्मकतेच्या प्रश्नावर शासन करण्यास मनाई करते.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:कायदा]]
[[वर्ग:न्यायव्यवस्था]]</text>
      <sha1>5kbs6xal1ahz2x5k9uloupavdak1wth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:डेटाबेस अहवाल/विस्मरणातील लेख</title>
    <ns>4</ns>
    <id>304113</id>
    <revision>
      <id>2707754</id>
      <parentid>2706245</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Community Tech bot</username>
        <id>109654</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अहवाल अद्ययावत केला.</comment>
      <origin>2707754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36802" sha1="f53n678zxrq8cjyrnoac2zmzlsah4a6" xml:space="preserve">अत्याधिक काळ संपादने न झालेली ५०० पाने (पुनर्निर्देशन, व निःसंदिग्धीकरण पाने सोडून). -- [[सदस्य:Community Tech bot|Community Tech bot]] ([[सदस्य चर्चा:Community Tech bot|चर्चा]]) &lt;onlyinclude&gt;०५:४५, ४ सप्टेंबर २०२६ (IST)&lt;/onlyinclude&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
 |- 
! लेख
! शेवटचे संपादन
! संपादनांची संख्या
|- 
| [[सराफी बाजार]]
| 2011-04-30 04:09:54
| 3
|- 
| [[दंताळी]]
| 2011-05-03 12:23:20
| 2
|- 
| [[इडलीपात्र]]
| 2011-06-01 15:13:02
| 4
|- 
| [[चिंचखेडे]]
| 2011-06-08 21:55:57
| 4
|- 
| [[प्राचीन भाषा]]
| 2011-06-16 03:47:02
| 8
|- 
| [[कोज्या]]
| 2011-06-17 04:12:46
| 6
|- 
| [[शा.श. १७५८]]
| 2011-06-22 16:40:32
| 5
|- 
| [[शा.श. १८२२]]
| 2011-06-22 16:43:07
| 2
|- 
| [[शा.श. १२१२]]
| 2011-06-22 17:04:33
| 1
|- 
| [[सुग्रण]]
| 2011-06-30 17:58:01
| 2
|- 
| [[गोवित्री नदी]]
| 2011-07-22 14:09:36
| 6
|- 
| [[छपारा]]
| 2011-08-02 18:30:15
| 5
|- 
| [[श्रावणी मंगळवार]]
| 2011-08-03 09:27:49
| 2
|- 
| [[श्रावणी रविवार]]
| 2011-08-03 09:29:56
| 5
|- 
| [[शाकव्रत]]
| 2011-08-03 15:14:44
| 1
|- 
| [[भागाई वाडी]]
| 2011-08-13 12:58:40
| 8
|- 
| [[दारुक]]
| 2011-08-21 16:02:31
| 7
|- 
| [[मंगेशकर]]
| 2011-08-28 06:21:33
| 2
|- 
| [[पाध्ये]]
| 2011-09-11 19:15:07
| 2
|- 
| [[गुणवा]]
| 2011-09-17 08:14:55
| 4
|- 
| [[प्रक्षेपक स्थान]]
| 2011-09-17 11:26:53
| 1
|- 
| [[वार (माप)]]
| 2011-09-17 12:09:34
| 1
|- 
| [[घटम]]
| 2011-09-17 12:37:23
| 4
|- 
| [[जलधि]]
| 2011-09-18 08:42:17
| 4
|- 
| [[धन संख्या]]
| 2011-09-20 09:04:44
| 5
|- 
| [[पद्य]]
| 2011-09-20 15:34:58
| 3
|- 
| [[परवाना राजवट]]
| 2011-09-20 15:36:54
| 2
|- 
| [[पाम्माकुले]]
| 2011-09-21 08:50:45
| 2
|- 
| [[पुणे शहराची जैवविविधता]]
| 2011-09-21 14:16:21
| 3
|- 
| [[पुत्र]]
| 2011-09-21 14:27:56
| 5
|- 
| [[शृंगाररस]]
| 2011-09-22 15:05:15
| 3
|- 
| [[नक्कल (लोककला)]]
| 2011-10-03 15:40:01
| 2
|- 
| [[क्रिकेट यष्टी]]
| 2011-10-05 03:33:35
| 6
|- 
| [[सहअभिनेत्री]]
| 2011-10-05 04:32:33
| 2
|- 
| [[प्रयोगशाळा]]
| 2011-10-05 05:01:41
| 3
|- 
| [[स्निग्धता]]
| 2011-10-05 06:15:52
| 2
|- 
| [[बेळगांव तालुका]]
| 2011-10-08 02:48:18
| 7
|- 
| [[शालू]]
| 2011-10-10 13:06:41
| 2
|- 
| [[बैलहोंगल तालुका]]
| 2011-10-19 12:38:36
| 5
|- 
| [[गोकाक तालुका]]
| 2011-10-21 16:37:08
| 5
|- 
| [[नागकेशर]]
| 2011-10-22 01:06:10
| 5
|- 
| [[भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने]]
| 2011-10-28 06:51:11
| 5
|- 
| [[प्रलंबपादासन]]
| 2011-10-30 01:01:10
| 2
|- 
| [[विद्युत विसंवाहक]]
| 2011-10-31 16:32:32
| 5
|- 
| [[देव पावला (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:38
| 3
|- 
| [[नवरा बायको (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:41
| 3
|- 
| [[पुढचे पाऊल (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:47
| 3
|- 
| [[वर पाहिजे (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:56
| 3
|- 
| [[कल (मानसिक)]]
| 2011-11-18 13:28:19
| 2
|- 
| [[जर्मनीचे राष्ट्रगीत]]
| 2011-11-19 15:21:02
| 5
|- 
| [[कुबेर (बल्गेरियन राज्यकर्ता)]]
| 2011-11-24 05:48:38
| 4
|- 
| [[स्कंदस्तंभि]]
| 2011-12-07 18:21:59
| 3
|- 
| [[स्कंदस्वाती]]
| 2011-12-07 18:26:03
| 2
|- 
| [[स्वातिकर्ण]]
| 2011-12-07 18:28:41
| 2
|- 
| [[आर्थिक विकासदर]]
| 2011-12-20 19:26:50
| 3
|- 
| [[शा.श. १११०]]
| 2011-12-21 14:43:04
| 1
|- 
| [[शा.श. १६३७]]
| 2011-12-21 15:14:38
| 1
|- 
| [[शा.श. १७१२]]
| 2011-12-21 15:18:18
| 1
|- 
| [[तळणी]]
| 2011-12-21 19:21:44
| 2
|- 
| [[वसंत गवाणकर]]
| 2011-12-21 22:55:26
| 8
|- 
| [[गोगावले]]
| 2011-12-22 16:05:29
| 3
|- 
| [[शा.श. १६६६]]
| 2011-12-22 16:16:33
| 3
|- 
| [[शा.श. १७४१]]
| 2011-12-22 16:16:35
| 4
|- 
| [[माल्थस]]
| 2011-12-22 19:15:28
| 2
|- 
| [[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिवस]]
| 2011-12-23 00:08:41
| 3
|- 
| [[गुजरात दिन]]
| 2011-12-23 00:51:25
| 3
|- 
| [[सोमरस]]
| 2011-12-23 02:44:50
| 6
|- 
| [[यम (अष्टांगयोग)]]
| 2011-12-25 13:13:26
| 6
|- 
| [[पंच द्रविड]]
| 2011-12-25 14:03:21
| 4
|- 
| [[गंगाधर वासुदेव चिपळोणकर]]
| 2011-12-25 14:19:36
| 7
|- 
| [[बालमोहन नाटक मंडळी]]
| 2011-12-25 14:21:01
| 2
|- 
| [[विंडोज सर्व्हर]]
| 2011-12-25 16:26:49
| 3
|- 
| [[शा.श. १९९८]]
| 2011-12-25 16:29:31
| 2
|- 
| [[महाकवी कालिदास कलामंदिर]]
| 2011-12-25 17:06:07
| 6
|- 
| [[ग्रामदैवत]]
| 2011-12-25 21:54:17
| 5
|- 
| [[पिपरिया]]
| 2011-12-25 23:50:15
| 4
|- 
| [[वर्षा]]
| 2011-12-26 12:18:10
| 8
|- 
| [[दशपदी]]
| 2011-12-26 16:24:35
| 3
|- 
| [[हेमंत]]
| 2011-12-26 21:11:10
| 7
|- 
| [[जगदीश ठाकोर]]
| 2011-12-27 11:16:21
| 5
|- 
| [[शरीरशास्त्र]]
| 2011-12-27 11:37:00
| 10
|- 
| [[फळझाडे]]
| 2011-12-27 12:31:43
| 7
|- 
| [[बटान]]
| 2011-12-27 19:43:11
| 3
|- 
| [[पेंढारकर]]
| 2011-12-27 23:03:36
| 4
|- 
| [[विनय मांडके]]
| 2012-01-07 15:41:31
| 4
|- 
| [[शब्बीर कपूर]]
| 2012-01-07 15:41:46
| 3
|- 
| [[मोहन सीताराम द्रविड]]
| 2012-01-07 17:49:47
| 14
|- 
| [[राय (गेर नृत्य)]]
| 2012-01-08 16:58:54
| 4
|- 
| [[नस्ती उठाठेव]]
| 2012-01-14 07:11:37
| 6
|- 
| [[सायुज्यता]]
| 2012-01-22 10:56:21
| 5
|- 
| [[गोपाळ गोविंद फाटक]]
| 2012-01-22 19:02:34
| 3
|- 
| [[गुराब]]
| 2012-01-24 23:02:49
| 2
|- 
| [[कडू]]
| 2012-01-27 15:02:01
| 7
|- 
| [[तिठा]]
| 2012-01-28 15:52:40
| 5
|- 
| [[सुदर्शन रंगमंच]]
| 2012-02-01 14:26:37
| 5
|- 
| [[विनायक चतुर्थी]]
| 2012-02-02 08:38:54
| 2
|- 
| [[विनायक रामचंद्र आठवले]]
| 2012-02-08 10:40:54
| 6
|- 
| [[कोटणीस]]
| 2012-02-10 04:46:11
| 2
|- 
| [[कार्लोवित्झचा तह]]
| 2012-02-15 15:10:52
| 7
|- 
| [[जनाना]]
| 2012-02-18 09:14:09
| 2
|- 
| [[तिळे]]
| 2012-03-19 21:25:42
| 5
|- 
| [[निर्जीव]]
| 2012-03-23 12:30:15
| 3
|- 
| [[कथासंग्रह]]
| 2012-03-27 11:06:34
| 4
|- 
| [[पठार नदी]]
| 2012-04-08 09:01:00
| 1
|- 
| [[मून नदी]]
| 2012-04-08 09:01:28
| 1
|- 
| [[सिपना नदी]]
| 2012-04-08 09:08:03
| 1
|- 
| [[शहानूर नदी]]
| 2012-04-08 09:10:03
| 2
|- 
| [[पुणंद नदी]]
| 2012-04-13 02:07:24
| 5
|- 
| [[भोखण नदी]]
| 2012-04-13 02:15:22
| 5
|- 
| [[नाट्यलेखक]]
| 2012-04-13 07:13:05
| 6
|- 
| [[पियाळी नदी]]
| 2012-04-13 09:22:29
| 6
|- 
| [[सुखशांती नदी]]
| 2012-04-13 09:23:21
| 6
|- 
| [[नोकिया १११०]]
| 2012-04-13 15:05:34
| 2
|- 
| [[नोकिया २६१०]]
| 2012-04-14 07:34:37
| 3
|- 
| [[नोकिया २६५०]]
| 2012-04-14 07:37:24
| 2
|- 
| [[नोकिया २६८० स्लाइड]]
| 2012-04-14 07:40:56
| 2
|- 
| [[बोर नदी]]
| 2012-04-14 15:48:27
| 2
|- 
| [[वुष्णा नदी]]
| 2012-04-14 15:49:47
| 1
|- 
| [[धाम नदी]]
| 2012-04-15 08:22:32
| 2
|- 
| [[बाकळी नदी]]
| 2012-04-15 08:22:42
| 2
|- 
| [[सती धरण]]
| 2012-04-22 09:54:30
| 4
|- 
| [[लोहशिंगवे धरण]]
| 2012-04-22 09:55:16
| 3
|- 
| [[बांडा नदी]]
| 2012-04-22 10:00:38
| 2
|- 
| [[मोहना नदी]]
| 2012-04-22 10:05:52
| 2
|- 
| [[मास नदी]]
| 2012-04-22 10:06:48
| 2
|- 
| [[वेणीथोरा नदी]]
| 2012-04-22 10:08:10
| 2
|- 
| [[रेणा नदी]]
| 2012-04-22 10:08:26
| 2
|- 
| [[नल्ली नदी]]
| 2012-04-22 10:08:34
| 2
|- 
| [[भावखुरी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:04
| 4
|- 
| [[हडकी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:12
| 5
|- 
| [[बुरशी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:28
| 2
|- 
| [[सुरखी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:39
| 2
|- 
| [[तिगरी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:47
| 2
|- 
| [[भुलेश्वरी नदी]]
| 2012-04-22 10:11:18
| 2
|- 
| [[पेंढी नदी]]
| 2012-04-22 10:11:27
| 2
|- 
| [[मोर नदी]]
| 2012-04-22 10:13:12
| 2
|- 
| [[भुमरी नदी]]
| 2012-04-22 10:15:17
| 4
|- 
| [[वांदरी नदी]]
| 2012-04-22 10:15:44
| 3
|- 
| [[वारोळी नदी]]
| 2012-04-22 10:16:50
| 3
|- 
| [[मुरबाडी नदी]]
| 2012-04-22 10:17:00
| 3
|- 
| [[पेल्हार नदी]]
| 2012-04-22 10:17:25
| 3
|- 
| [[वाघाडी नदी]]
| 2012-04-22 10:19:20
| 2
|- 
| [[शशीकरण नदी]]
| 2012-04-22 10:21:20
| 2
|- 
| [[सिवनी नदी]]
| 2012-04-22 15:06:16
| 2
|- 
| [[पोर नदी]]
| 2012-04-22 15:06:35
| 2
|- 
| [[पोटफोडी नदी]]
| 2012-04-22 15:06:45
| 2
|- 
| [[दार्शनी नदी]]
| 2012-04-22 15:07:02
| 2
|- 
| [[हरणी नदी]]
| 2012-04-22 15:11:34
| 2
|- 
| [[भेंड नदी]]
| 2012-04-22 15:11:59
| 2
|- 
| [[धामना नदी]]
| 2012-04-22 15:16:00
| 2
|- 
| [[नोकिया सी२-०१]]
| 2012-04-27 07:59:16
| 1
|- 
| [[नोकिया १२००]]
| 2012-04-29 00:56:10
| 4
|- 
| [[नोकिया १२०८]]
| 2012-04-29 00:58:26
| 2
|- 
| [[आमिष]]
| 2012-04-30 17:41:35
| 2
|- 
| [[गीतलेखक]]
| 2012-04-30 18:54:49
| 2
|- 
| [[चांद्रवर्ष]]
| 2012-04-30 19:00:58
| 4
|- 
| [[झर्झर]]
| 2012-04-30 19:12:57
| 5
|- 
| [[ठणका]]
| 2012-04-30 19:14:23
| 5
|- 
| [[तबलजी]]
| 2012-04-30 19:17:26
| 3
|- 
| [[दत्तकपुत्र]]
| 2012-04-30 19:24:54
| 4
|- 
| [[नायक (चित्रपट पात्र)]]
| 2012-04-30 19:35:50
| 5
|- 
| [[पकडा-पकडी]]
| 2012-04-30 19:40:53
| 4
|- 
| [[हत्तीपाय]]
| 2012-04-30 20:18:23
| 2
|- 
| [[टॉर्च तपासणी]]
| 2012-04-30 20:28:02
| 2
|- 
| [[कोठा (आयुर्वेद)]]
| 2012-04-30 20:55:03
| 4
|- 
| [[पोलके]]
| 2012-05-01 01:58:00
| 4
|- 
| [[ब्रह्मर्षी]]
| 2012-05-01 03:24:54
| 3
|- 
| [[राज्य मध्यवर्ती ग्रंथालय]]
| 2012-05-01 03:54:01
| 3
|- 
| [[रोहिणी (रक्तवाहिनी)]]
| 2012-05-01 03:58:10
| 7
|- 
| [[लोकसंख्येची घनता]]
| 2012-05-01 04:01:53
| 8
|- 
| [[विषमभुज त्रिकोण]]
| 2012-05-01 04:08:31
| 9
|- 
| [[वीत]]
| 2012-05-01 04:09:11
| 3
|- 
| [[चित्रपट निर्माणस्थळ]]
| 2012-05-06 06:37:13
| 4
|- 
| [[भाषाभ्यास]]
| 2012-05-06 06:41:55
| 8
|- 
| [[हरिचरन]]
| 2012-05-06 06:46:20
| 7
|- 
| [[पायपेटी]]
| 2012-05-08 01:23:19
| 5
|- 
| [[विद्युत पार्यता]]
| 2012-05-08 02:42:30
| 4
|- 
| [[शमीक]]
| 2012-05-08 02:44:23
| 3
|- 
| [[केंद्रीय आयात शुल्क]]
| 2012-05-09 19:31:14
| 6
|- 
| [[उपग्रह भू कक्षा]]
| 2012-05-09 20:31:27
| 9
|- 
| [[गझनीच्या महमूदाने भारतावर केलेल्या स्वाऱ्या]]
| 2012-05-09 21:07:44
| 7
|- 
| [[स्निकोमीटर]]
| 2012-05-10 19:32:55
| 4
|- 
| [[ब्रिटिश द्वीपसमूह]]
| 2012-05-13 04:09:59
| 1
|- 
| [[खोटे (आडनाव)]]
| 2012-05-13 04:32:00
| 2
|- 
| [[विंडोज सर्व्हर २०१२]]
| 2012-05-16 15:43:57
| 2
|- 
| [[पोखरा विमानतळ]]
| 2012-05-17 18:32:25
| 4
|- 
| [[खारट]]
| 2012-05-29 17:09:20
| 6
|- 
| [[सपक]]
| 2012-05-29 17:13:42
| 3
|- 
| [[रोहित नागदिवे]]
| 2012-06-11 18:30:32
| 4
|- 
| [[मोझिला फायरफॉक्स १.५]]
| 2012-06-23 08:05:30
| 6
|- 
| [[मोझिला फायरफॉक्स १]]
| 2012-06-23 08:05:55
| 6
|- 
| [[महाराष्ट्र हेराल्ड]]
| 2012-06-30 05:24:51
| 9
|- 
| [[सरदार]]
| 2012-07-01 09:00:33
| 6
|- 
| [[जयाचंद्रन]]
| 2012-07-01 18:41:51
| 7
|- 
| [[ब्रिटोन्स]]
| 2012-07-04 03:27:08
| 2
|- 
| [[तुळशी नदी]]
| 2012-07-05 16:15:29
| 4
|- 
| [[किल्लेदार]]
| 2012-07-06 15:56:37
| 4
|- 
| [[ग्रीन व्हॅली]]
| 2012-07-06 15:58:05
| 28
|- 
| [[ज्ञात असलेल्या सर्वांत तेजस्वी तार्‍यांची यादी]]
| 2012-07-06 15:59:40
| 3
|- 
| [[दासगीता]]
| 2012-07-06 16:01:13
| 2
|- 
| [[पिंपरी तलाव]]
| 2012-07-06 16:03:21
| 5
|- 
| [[पित्तरस]]
| 2012-07-06 16:03:27
| 2
|- 
| [[पुरुषोत्तम स्वामी]]
| 2012-07-06 16:03:52
| 2
|- 
| [[प्युनिक युद्धे]]
| 2012-07-06 16:04:35
| 2
|- 
| [[बनघर]]
| 2012-07-06 16:06:42
| 5
|- 
| [[रोमन देवता]]
| 2012-07-06 16:12:29
| 5
|- 
| [[व्यासपीठ]]
| 2012-07-06 16:14:32
| 2
|- 
| [[शब्दांकित प्रतिभा]]
| 2012-07-06 16:14:47
| 3
|- 
| [[संगणक फाईल फॉरमॅट्स]]
| 2012-07-06 16:16:38
| 3
|- 
| [[विनयगुप्त]]
| 2012-07-15 04:52:47
| 3
|- 
| [[चाउ एन-लाय]]
| 2012-07-15 05:32:54
| 11
|- 
| [[थॅलियम]]
| 2012-07-15 13:05:01
| 6
|- 
| [[डिस्प्रोझियम]]
| 2012-07-15 13:05:28
| 5
|- 
| [[ऑस्मियम]]
| 2012-07-15 13:05:52
| 5
|- 
| [[गळा]]
| 2012-07-15 13:06:47
| 17
|- 
| [[बाळाजी हैबतराव]]
| 2012-07-29 07:34:28
| 3
|- 
| [[भोळाराम स्वामी]]
| 2012-08-20 08:03:49
| 3
|- 
| [[भारतीय खगोलशास्त्र]]
| 2012-08-23 01:13:31
| 3
|- 
| [[भौगोलिक ध्रुव]]
| 2012-08-25 08:36:32
| 3
|- 
| [[पाककृती]]
| 2012-09-12 18:56:44
| 2
|- 
| [[गोंदवले]]
| 2012-09-13 13:59:52
| 10
|- 
| [[माणकेश्वर शिवालय]]
| 2012-09-14 10:35:09
| 27
|- 
| [[फेडोरा]]
| 2012-09-18 00:53:06
| 4
|- 
| [[सांध्यपर्वातील वैष्णवी (काव्यसंग्रह)]]
| 2012-09-30 07:52:55
| 4
|- 
| [[कावळे उडाले स्वामी (ललित लेखसंग्रह)]]
| 2012-09-30 07:57:05
| 3
|- 
| [[नागनाथ]]
| 2012-10-02 09:11:09
| 8
|- 
| [[चरपटीनाथ]]
| 2012-10-02 09:11:26
| 6
|- 
| [[मराठी विश्वकोश : अठरावा खंड]]
| 2012-10-08 07:33:48
| 4
|- 
| [[खाजगी]]
| 2012-10-12 07:35:53
| 4
|- 
| [[चौविस्थापन]]
| 2012-10-13 05:13:26
| 1
|- 
| [[आदिवासी विचारवेध संमेलन]]
| 2012-10-13 08:09:28
| 1
|- 
| [[दलित साहित्य विचारवेध संमेलन]]
| 2012-10-13 08:15:51
| 1
|- 
| [[वस्तुमान धारा घनता]]
| 2012-10-13 09:33:16
| 4
|- 
| [[संग्रहणी]]
| 2012-10-14 17:29:31
| 1
|- 
| [[नीळकंठ कल्याणी]]
| 2012-10-20 18:19:07
| 1
|- 
| [[रेणुकाचार्य]]
| 2012-10-23 17:47:51
| 1
|- 
| [[उमापति शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 17:50:16
| 1
|- 
| [[चन्नबसव]]
| 2012-10-23 17:52:24
| 1
|- 
| [[चंद्रशेखर शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 17:53:27
| 1
|- 
| [[वीरसोमेश्वर शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 17:53:38
| 1
|- 
| [[वागीश पंडिताराध्य शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 19:43:58
| 2
|- 
| [[पिंप्री तलाव]]
| 2012-11-10 17:45:14
| 6
|- 
| [[औषधप्रभावशास्त्र]]
| 2012-11-12 05:59:53
| 1
|- 
| [[औषधगतिकी]]
| 2012-11-12 06:09:07
| 1
|- 
| [[क्रिकेटमधील गोलंदाजांचे प्रकार]]
| 2012-11-15 11:17:41
| 4
|- 
| [[पृष्ठीय क्षेत्र]]
| 2012-11-15 11:46:49
| 2
|- 
| [[आननी क्षेत्र]]
| 2012-11-15 11:48:42
| 1
|- 
| [[ओल्या वेळूची बासरी (ललित लेखसंग्रह)]]
| 2012-11-22 14:42:56
| 5
|- 
| [[भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण]]
| 2012-11-25 11:43:29
| 2
|- 
| [[विळी]]
| 2012-11-26 10:48:50
| 3
|- 
| [[एवढसं आभाळ (चित्रपट)]]
| 2012-12-02 06:43:00
| 11
|- 
| [[शंकरराव आळंदकर]]
| 2012-12-03 04:45:58
| 4
|- 
| [[मला काय त्याचे (पुस्तक)]]
| 2012-12-07 03:26:04
| 8
|- 
| [[तुषारसिंचन पद्धती]]
| 2012-12-21 07:21:48
| 5
|- 
| [[श्रीतुकामाई]]
| 2012-12-30 02:13:33
| 13
|- 
| [[सरंबळ नदी]]
| 2013-01-02 01:51:58
| 3
|- 
| [[योट्टॅमीटर]]
| 2013-01-06 17:13:49
| 5
|- 
| [[झेट्टॅमीटर]]
| 2013-01-06 17:14:10
| 3
|- 
| [[इंडिका (ग्रंथ)]]
| 2013-01-11 21:06:53
| 8
|- 
| [[बंडी (वस्त्र)]]
| 2013-01-16 06:12:50
| 3
|- 
| [[राज्य महामार्ग २१ (महाराष्ट्र)]]
| 2013-01-17 08:14:51
| 6
|- 
| [[बिट]]
| 2013-01-17 14:18:01
| 9
|- 
| [[भोईराचे नवघर]]
| 2013-01-20 16:05:44
| 9
|- 
| [[विश्वामित्री नदी]]
| 2013-01-25 17:29:54
| 2
|- 
| [[जरीकाम]]
| 2013-01-27 22:43:13
| 3
|- 
| [[धुळेकर]]
| 2013-01-29 06:33:15
| 3
|- 
| [[ठाणेकर]]
| 2013-01-29 06:33:25
| 3
|- 
| [[रायगडकर]]
| 2013-01-29 06:33:47
| 5
|- 
| [[जालनेकर]]
| 2013-01-29 06:33:57
| 5
|- 
| [[लातूरकर]]
| 2013-01-29 06:34:06
| 5
|- 
| [[पुणेकर]]
| 2013-01-29 06:34:14
| 3
|- 
| [[सांगलीकर]]
| 2013-01-29 06:34:44
| 3
|- 
| [[नेवासेकर]]
| 2013-01-29 06:34:52
| 3
|- 
| [[नंदुरबारकर]]
| 2013-01-29 06:35:22
| 3
|- 
| [[बीडकर]]
| 2013-01-29 06:36:53
| 3
|- 
| [[फटाके]]
| 2013-01-30 15:23:05
| 1
|- 
| [[विधानसभा मतदारसंघ]]
| 2013-02-03 20:40:05
| 3
|- 
| [[गाथा]]
| 2013-02-06 17:33:03
| 5
|- 
| [[तुकारामाची गाथा]]
| 2013-02-06 17:36:34
| 6
|- 
| [[गोवा खिंड]]
| 2013-02-21 18:08:28
| 2
|- 
| [[चिमनी हिल वायुसेना तळ]]
| 2013-02-24 17:58:49
| 2
|- 
| [[गर्न्सी]]
| 2013-03-07 08:41:05
| 43
|- 
| [[रेयूनियों]]
| 2013-03-07 09:36:43
| 45
|- 
| [[आक्रा]]
| 2013-03-07 15:29:32
| 89
|- 
| [[कॅस्ट्रीझ]]
| 2013-03-07 18:04:09
| 29
|- 
| [[कॉकबर्न टाउन]]
| 2013-03-07 18:05:02
| 15
|- 
| [[डग्लस]]
| 2013-03-07 18:09:42
| 32
|- 
| [[माजुरो]]
| 2013-03-07 18:25:33
| 18
|- 
| [[मलाबो]]
| 2013-03-07 18:25:49
| 38
|- 
| [[माले]]
| 2013-03-07 18:26:01
| 38
|- 
| [[मनिला]]
| 2013-03-07 18:26:55
| 70
|- 
| [[मासेरू]]
| 2013-03-07 18:27:34
| 30
|- 
| [[इंजामिना]]
| 2013-03-07 18:51:12
| 59
|- 
| [[निकोसिया]]
| 2013-03-07 18:52:04
| 59
|- 
| [[नुकु-अलोफा]]
| 2013-03-07 18:53:14
| 42
|- 
| [[पारामारिबो]]
| 2013-03-07 18:55:49
| 31
|- 
| [[रुसाउ]]
| 2013-03-07 19:02:27
| 25
|- 
| [[पोर्ट स्टॅन्ली]]
| 2013-03-07 19:08:19
| 34
|- 
| [[थिंफू]]
| 2013-03-07 19:13:16
| 46
|- 
| [[खार्टूम]]
| 2013-03-09 04:15:54
| 52
|- 
| [[बंजुल]]
| 2013-03-09 04:43:32
| 37
|- 
| [[सार्स]]
| 2013-03-09 05:56:02
| 17
|- 
| [[क्युबन पेसो]]
| 2013-03-09 11:30:16
| 27
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात फ्रान्स]]
| 2013-03-09 20:02:26
| 7
|- 
| [[मध्य युग]]
| 2013-03-10 07:24:45
| 21
|- 
| [[शिक्षक साहित्य संमेलन संस्था]]
| 2013-03-10 08:06:12
| 6
|- 
| [[उत्तर ध्रुव]]
| 2013-03-10 08:25:48
| 47
|- 
| [[व्हिक्टोरिया सरोवर]]
| 2013-03-10 08:35:53
| 53
|- 
| [[तैग्रिस नदी]]
| 2013-03-10 08:39:01
| 45
|- 
| [[रशिया-क्रीमिया युद्धे]]
| 2013-03-10 10:11:19
| 2
|- 
| [[पूल]]
| 2013-03-10 11:41:42
| 16
|- 
| [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प]]
| 2013-03-13 13:27:58
| 11
|- 
| [[जयदेवी लिगाडे]]
| 2013-03-13 18:00:12
| 6
|- 
| [[कमरक]]
| 2013-03-19 05:50:06
| 11
|- 
| [[पेर]]
| 2013-03-19 05:53:58
| 14
|- 
| [[प्रबोधन साहित्य संमेलन]]
| 2013-03-19 06:18:07
| 1
|- 
| [[कक्षीय वक्रता निर्देशांक]]
| 2013-03-19 12:27:38
| 16
|- 
| [[विश्वधर्म साहित्य संमेलन]]
| 2013-03-19 17:29:40
| 2
|- 
| [[हांगुल]]
| 2013-03-20 07:01:33
| 2
|- 
| [[एकोरामाध्य शिवाचार्य]]
| 2013-03-24 18:08:57
| 2
|- 
| [[म्हैस नदी]]
| 2013-03-25 07:33:32
| 2
|- 
| [[नागझरी नदी]]
| 2013-03-25 17:32:15
| 9
|- 
| [[गोडसे]]
| 2013-03-25 19:19:34
| 3
|- 
| [[देवतलाव]]
| 2013-03-25 19:46:04
| 3
|- 
| [[नवे बिर्‍हाड (चित्रपट)]]
| 2013-03-26 18:15:04
| 4
|- 
| [[पिकदान]]
| 2013-03-26 18:24:00
| 3
|- 
| [[नवाश्मयुग]]
| 2013-03-27 02:25:21
| 3
|- 
| [[सखा कवी]]
| 2013-03-27 05:54:43
| 5
|- 
| [[जनश्री विमा योजना]]
| 2013-03-27 14:45:57
| 3
|- 
| [[राष्‍ट्रीय शेती विमा योजना]]
| 2013-03-27 14:46:38
| 3
|- 
| [[बहेबोरगाव]]
| 2013-03-28 10:48:48
| 3
|- 
| [[द्वैत]]
| 2013-03-28 12:00:42
| 2
|- 
| [[महात्मा (चित्रपट)]]
| 2013-03-30 09:26:20
| 4
|- 
| [[रानवती नदी]]
| 2013-03-30 10:22:35
| 3
|- 
| [[बेल नदी]]
| 2013-03-30 11:06:17
| 7
|- 
| [[भंगसाळ नदी]]
| 2013-03-31 09:12:46
| 7
|- 
| [[शिवकुमार स्वामी]]
| 2013-03-31 09:16:46
| 3
|- 
| [[दर बळीमागे दिलेल्या धावा]]
| 2013-03-31 09:30:01
| 3
|- 
| [[मंकी नदी]]
| 2013-03-31 13:00:54
| 3
|- 
| [[मासा नदी]]
| 2013-03-31 14:24:52
| 6
|- 
| [[दुझ प्रांत]]
| 2013-04-05 10:34:41
| 1
|- 
| [[J]]
| 2013-04-05 22:31:21
| 24
|- 
| [[K]]
| 2013-04-05 22:31:26
| 25
|- 
| [[आना कारेनिना]]
| 2013-04-06 01:14:46
| 37
|- 
| [[आमियां]]
| 2013-04-06 01:19:00
| 27
|- 
| [[आमूर ओब्लास्त]]
| 2013-04-06 01:19:37
| 30
|- 
| [[आयर्लंडच्या प्रजासत्ताकाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 01:28:40
| 13
|- 
| [[आर.सी.डी. मायोर्का]]
| 2013-04-06 01:35:41
| 43
|- 
| [[आरळम संरक्षित वनक्षेत्र]]
| 2013-04-06 01:36:11
| 6
|- 
| [[आरागोन]]
| 2013-04-06 01:36:16
| 29
|- 
| [[आर्कान्सा]]
| 2013-04-06 01:37:27
| 100
|- 
| [[आर्चिबाल्ड प्रिमरोझ]]
| 2013-04-06 01:38:29
| 27
|- 
| [[आर्मेनियाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 01:47:34
| 4
|- 
| [[आल्फा]]
| 2013-04-06 01:52:00
| 23
|- 
| [[आस्तुरियास]]
| 2013-04-06 02:09:30
| 26
|- 
| [[इ.स.चे १ ले शतक]]
| 2013-04-06 04:28:18
| 46
|- 
| [[इ.स.चे १० वे शतक]]
| 2013-04-06 04:28:31
| 45
|- 
| [[इ.स.चे ११ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:29:47
| 42
|- 
| [[इ.स.चे १२ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:30:57
| 39
|- 
| [[इ.स.चे १४ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:33:17
| 41
|- 
| [[इ.स.चे १५ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:34:27
| 39
|- 
| [[इ.स.चे १६ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:35:42
| 44
|- 
| [[इ.स.चे १९ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:39:26
| 50
|- 
| [[इ.स.चे २ रे शतक]]
| 2013-04-06 04:40:39
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ३ रे शतक]]
| 2013-04-06 04:43:14
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ४ थे शतक]]
| 2013-04-06 04:44:24
| 37
|- 
| [[इ.स.चे ५ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:45:34
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ६ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:46:45
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ७ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:47:58
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ८ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:49:09
| 41
|- 
| [[इंग्लिश युद्धे (स्कँडिनेव्हिया)]]
| 2013-04-06 06:05:28
| 6
|- 
| [[इंडोनेशियाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 06:08:44
| 4
|- 
| [[इजिप्तचा ध्वज]]
| 2013-04-06 06:13:19
| 2
|- 
| [[इप्सिलॉन]]
| 2013-04-06 06:17:01
| 23
|- 
| [[इराकी दिनार]]
| 2013-04-06 06:21:39
| 31
|- 
| [[इराणी कालगणना]]
| 2013-04-06 06:22:01
| 19
|- 
| [[उकडणे]]
| 2013-04-06 06:45:22
| 17
|- 
| [[उझबेकिस्तानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 06:46:24
| 2
|- 
| [[ऑर्कुट बुयुक्कोकटेन]]
| 2013-04-06 07:51:24
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ कर्लिंग]]
| 2013-04-06 07:52:39
| 23
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ क्रॉस कंट्री स्कीइंग]]
| 2013-04-06 07:52:57
| 25
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ टेबल टेनिस]]
| 2013-04-06 07:53:47
| 22
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ ताईक्वांदो]]
| 2013-04-06 07:54:06
| 21
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ तालबद्ध जलतरण]]
| 2013-04-06 07:54:09
| 28
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ नॉर्डिक सामायिक]]
| 2013-04-06 07:54:30
| 18
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ फिगर स्केटिंग]]
| 2013-04-06 07:54:37
| 31
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ बायॅथलॉन]]
| 2013-04-06 07:55:05
| 22
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ लुज]]
| 2013-04-06 07:55:58
| 27
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ वॉटर पोलो]]
| 2013-04-06 07:56:16
| 26
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ स्केलेटन]]
| 2013-04-06 07:56:52
| 26
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ स्पीड स्केटिंग]]
| 2013-04-06 07:57:02
| 24
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात अमेरिका]]
| 2013-04-06 07:57:29
| 15
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात आंदोरा]]
| 2013-04-06 07:57:38
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात इक्वेटोरीयल गिनी]]
| 2013-04-06 07:58:17
| 7
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात कोमोरोस]]
| 2013-04-06 07:59:29
| 7
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात चाड]]
| 2013-04-06 08:00:00
| 9
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात जिबूती]]
| 2013-04-06 08:00:24
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात दक्षिण आफ्रिका]]
| 2013-04-06 08:00:57
| 28
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात नामिबिया]]
| 2013-04-06 08:01:05
| 10
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बर्किना फासो]]
| 2013-04-06 08:01:55
| 11
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बुरुंडी]]
| 2013-04-06 08:02:02
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बेनिन]]
| 2013-04-06 08:02:06
| 9
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिना]]
| 2013-04-06 08:02:18
| 10
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बोत्स्वाना]]
| 2013-04-06 08:02:22
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक]]
| 2013-04-06 08:02:42
| 10
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात माली]]
| 2013-04-06 08:02:54
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात मॉरिशस]]
| 2013-04-06 08:03:09
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात मोझांबिक]]
| 2013-04-06 08:03:13
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात लेसोथो]]
| 2013-04-06 08:04:00
| 7
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात सेनेगाल]]
| 2013-04-06 08:04:22
| 9
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात स्लोव्हाकिया]]
| 2013-04-06 08:04:42
| 9
|- 
| [[ऑलिंपियास]]
| 2013-04-06 08:06:22
| 24
|- 
| [[ऑस्ट्रेलेशिया]]
| 2013-04-06 08:10:16
| 24
|- 
| [[ओपनसुसे लिनक्स]]
| 2013-04-06 08:14:02
| 9
|- 
| [[ओमानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:15:17
| 2
|- 
| [[ओमिक्रॉन]]
| 2013-04-06 08:15:38
| 21
|- 
| [[ओमेगा]]
| 2013-04-06 08:15:44
| 20
|- 
| [[औषधीकोश]]
| 2013-04-06 08:21:43
| 16
|- 
| [[कंबोडियाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:23:27
| 3
|- 
| [[कझाकस्तानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:24:11
| 4
|- 
| [[कतारचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:26:22
| 3
|- 
| [[कनाफे]]
| 2013-04-06 08:27:06
| 3
|- 
| [[कपाळ]]
| 2013-04-06 08:28:33
| 34
|- 
| [[कर्नाटक विद्यापीठ]]
| 2013-04-06 08:34:30
| 5
|- 
| [[कलनातल्या विषयांची यादी]]
| 2013-04-06 08:35:56
| 7
|- 
| [[कलहट्टी धबधबा]]
| 2013-04-06 08:36:05
| 7
|- 
| [[कलांतान]]
| 2013-04-06 08:36:14
| 23
|- 
| [[काडिस]]
| 2013-04-06 08:45:35
| 15
|- 
| [[कार्ल झीगलर]]
| 2013-04-06 08:52:46
| 26
|- 
| [[काशकादर्यो विलायती]]
| 2013-04-06 08:58:47
| 9
|- 
| [[कास्तिया-ला मांचा]]
| 2013-04-06 08:59:46
| 31
|- 
| [[किरितिमाती]]
| 2013-04-06 09:03:27
| 12
|- 
| [[किर्गिझस्तानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 09:03:59
| 2
|- 
| [[कुब्लाई खान]]
| 2013-04-06 09:09:26
| 66
|- 
| [[कुरौका नदी]]
| 2013-04-06 09:11:18
| 21
|- 
| [[कुर्ता]]
| 2013-04-06 09:11:43
| 10
|- 
| [[कुवेती दिनार]]
| 2013-04-06 09:13:11
| 35
|- 
| [[कूपनलिका]]
| 2013-04-06 09:14:22
| 9
|- 
| [[कॅनेची लढाई]]
| 2013-04-06 09:17:58
| 7
|- 
| [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]]
| 2013-04-06 09:18:27
| 7
|- 
| [[कॅलपर्निआ पीझोनीस]]
| 2013-04-06 09:19:52
| 3
|- 
| [[केरेतारो]]
| 2013-04-06 09:29:48
| 56
|- 
| [[कॉकेशस]]
| 2013-04-06 09:33:21
| 39
|- 
| [[कोतोनू]]
| 2013-04-06 09:43:10
| 18
|- 
| [[कोनीय संवेग]]
| 2013-04-06 09:43:59
| 7
|- 
| [[कोन्स्तांतिन स्त्नानिस्लावस्की]]
| 2013-04-06 09:44:21
| 17
|- 
| [[कोमिल्ला]]
| 2013-04-06 09:45:39
| 15
|- 
| [[कोरियन द्वीपकल्प]]
| 2013-04-06 09:47:12
| 11
|- 
| [[कोरोनिस गट]]
| 2013-04-06 09:47:52
| 8
|- 
| [[कोर्दोबा प्रांत (आर्जेन्टिना)]]
| 2013-04-06 09:48:17
| 14
|- 
| [[क्यूपिड]]
| 2013-04-06 09:54:36
| 9
|- 
| [[क्रिस (शस्त्र)]]
| 2013-04-06 10:00:20
| 6
|- 
| [[क्रॉयडन]]
| 2013-04-06 10:04:35
| 14
|- 
| [[क्रोटोनाची लढाई]]
| 2013-04-06 10:04:54
| 3
|- 
| [[क्लोद जोसेफ रूगे दि लिल]]
| 2013-04-06 10:09:20
| 28
|- 
| [[क्वांतान]]
| 2013-04-06 10:09:56
| 13
|- 
| [[क्वात्रे ब्राची लढाई]]
| 2013-04-06 10:10:08
| 12
|- 
| [[खंडा]]
| 2013-04-06 10:11:55
| 7
|- 
| [[खबड हाऊस]]
| 2013-04-06 10:13:31
| 8
|- 
| [[खरे (आडनाव)]]
| 2013-04-06 10:14:00
| 4
|- 
| [[खान (पदवी)]]
| 2013-04-06 10:15:27
| 17
|- 
| [[ख्वाजा नझीमुद्दीन]]
| 2013-04-06 10:20:07
| 28
|- 
| [[गनबोट युद्ध]]
| 2013-04-06 10:25:09
| 4
|- 
| [[गाझा]]
| 2013-04-06 10:28:55
| 45
|- 
| [[गाठ सिद्धान्त]]
| 2013-04-06 10:29:14
| 21
|- 
| [[गादो-गादो]]
| 2013-04-06 10:29:33
| 13
|- 
| [[गामा]]
| 2013-04-06 10:29:43
| 27
|- 
| [[गिगाबाईट]]
| 2013-04-06 10:31:32
| 18
|- 
| [[गिगामीटर]]
| 2013-04-06 10:31:35
| 16
|- 
| [[गोड]]
| 2013-04-06 10:52:34
| 20
|- 
| [[ग्रेनेडाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 11:03:10
| 3
|- 
| [[ग्लायवित्झचा हल्ला]]
| 2013-04-06 11:04:49
| 9
|- 
| [[घन मीटर]]
| 2013-04-06 11:08:14
| 14
|- 
| [[घाण]]
| 2013-04-06 11:08:49
| 9
|- 
| [[घाम]]
| 2013-04-06 11:09:01
| 34
|- 
| [[घुटमळणारे क्षेपणास्त्र]]
| 2013-04-06 11:09:24
| 8
|- 
| [[चंदेरी]]
| 2013-04-06 11:11:31
| 25
|- 
| [[चांगी]]
| 2013-04-06 11:16:49
| 11
|- 
| [[चामडे]]
| 2013-04-06 11:18:08
| 36
|- 
| [[चिन्नूर]]
| 2013-04-06 11:27:04
| 3
|- 
| [[चीलिन]]
| 2013-04-06 11:29:15
| 38
|- 
| [[चेक कोरुना]]
| 2013-04-06 11:31:47
| 30
|- 
| [[चेक प्रजासत्ताकचा ध्वज]]
| 2013-04-06 11:32:00
| 15
|- 
| [[चेर्निहिव्ह ओब्लास्त]]
| 2013-04-06 11:34:20
| 12
|- 
| [[चौकोन]]
| 2013-04-06 11:36:25
| 18
|- 
| [[चौत्वरण]]
| 2013-04-06 11:36:35
| 4
|- 
| [[चौधारा]]
| 2013-04-06 11:38:11
| 4
|- 
| [[चौवारंवारता]]
| 2013-04-06 11:38:29
| 2
|- 
| [[चौवेग]]
| 2013-04-06 11:38:33
| 3
|- 
| [[चौशिंगा]]
| 2013-04-06 11:38:36
| 34
|- 
| [[च्यांग्शी]]
| 2013-04-06 11:38:58
| 31
|- 
| [[च्यापास]]
| 2013-04-06 11:39:05
| 35
|- 
| [[छिंगहाय]]
| 2013-04-06 11:40:29
| 28
|- 
| [[छिंदवाडा]]
| 2013-04-06 11:40:32
| 18
|- 
| [[जंगलातून नामशेष प्रजाती]]
| 2013-04-06 11:41:08
| 29
|- 
| [[जएरोनियमची लढाई]]
| 2013-04-06 11:41:32
| 6
|- 
| [[जपानच्या शाही आरमाराच्या कूटसंदेशप्रणाली]]
| 2013-04-06 11:47:37
| 5
|- 
| [[जयपूर विभाग]]
| 2013-04-06 11:50:54
| 5
|- 
| [[जलतरण तलाव]]
| 2013-04-06 11:54:09
| 14
|- 
| [[जारलांड]]
| 2013-04-06 12:03:53
| 32
|}</text>
      <sha1>f53n678zxrq8cjyrnoac2zmzlsah4a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>द्रौपदी मुर्मू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306969</id>
    <revision>
      <id>2707758</id>
      <parentid>2699941</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47942-31</username>
        <id>187046</id>
      </contributor>
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>2707758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28480" sha1="ddp51has6w7xqckekb7feupjp51th1q" deleted="deleted" />
      <sha1 />
    </revision>
    <revision>
      <id>2707772</id>
      <parentid>2707758</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-47942-31|~2026-47942-31]] ([[User talk:~2026-47942-31|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2670747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28211" sha1="n65y6f0pfk1kc0c2ugdomy8c57aos7t" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय =
| नाव = द्रौपदी श्यामचरण मुर्मू
| सन्मानवाचक प्रत्यय =
| चित्र = Governor of Jharkhand Draupadi Murmu in December 2016.jpg
| चित्र आकारमान =220px
| लघुचित्र =
| चित्र शीर्षक = डिसेंबर २०१६ मध्ये द्रौपदी मुर्मू
| क्रम =
| पद = [[भारताचे राष्ट्रपती|भारतीय गणराज्याच्या १५व्या राष्ट्रपती]]
| कार्यकाळ_आरंभ = २५ जुलै २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती =
| उपराष्ट्रपती = [[व्यंकय्या नायडू]]&lt;br&gt;[[जगदीप धनखड]]
| उपपंतप्रधान =
| डेप्युटी =
| लेफ्टनंट =
| सम्राट =
| राष्ट्रपती =
| पंतप्रधान = [[नरेंद्र मोदी]]
| राज्यपाल =
| गव्हर्नर-जनरल =
| मागील = [[रामनाथ कोविंद]]
| पुढील =
| मतदारसंघ =
| बहुमत =
| क्रम1 =
| पद1 = [[झारखंडचे राज्यपाल|झारखंडच्या राज्यपाल]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १८ मे २०१५
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = १२ जुलै २०२१
| उपराष्ट्रपती1 =
| उपपंतप्रधान1 =
| डेप्युटी1 =
| लेफ्टनंट1 =
| सम्राट1 =
| राष्ट्रपती1 =
| पंतप्रधान1 =
| राज्यपाल1 =
| गव्हर्नर-जनरल1 =
| मागील1 = सय्यद अहमद
| पुढील1 = रमेश बायस
| मतदारसंघ1 =
| बहुमत1 =
| क्रम2 =
| पद2 = राज्यमंत्री (स्वतंत्र कारभार), ओडिशा शासन
| कार्यकाळ_आरंभ2 = ६ ऑगस्ट २००२
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = १६ मे २००४
| उपराष्ट्रपती2 =
| उपपंतप्रधान2 =
| डेप्युटी2 =
| लेफ्टनंट2 =
| सम्राट2 =
| राष्ट्रपती2 =
| पंतप्रधान2 =
| राज्यपाल2 =
| गव्हर्नर-जनरल2 =
| मागील2 =
| पुढील2 =
| मतदारसंघ2 =
| बहुमत2 =
| क्रम3 =
| पद3 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ६ मार्च २०००
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = ६ ऑगस्ट २००२
| उपराष्ट्रपती3 =
| उपपंतप्रधान3 =
| डेप्युटी3 =
| लेफ्टनंट3 =
| सम्राट3 =
| राष्ट्रपती3 =
| पंतप्रधान3 =
| राज्यपाल3 =
| गव्हर्नर-जनरल3 =
| मागील3 =
| पुढील3 =
| मतदारसंघ3 =
| बहुमत3 =
| क्रम4 =
| पद4 = आमदार, [[ओडिशा विधानसभा]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ५ मार्च २०००
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = २१ मे २००९
| उपराष्ट्रपती4 =
| उपपंतप्रधान4 =
| डेप्युटी4 =
| लेफ्टनंट4 =
| सम्राट4 =
| राष्ट्रपती4 =
| पंतप्रधान4 =
| राज्यपाल4 =
| गव्हर्नर-जनरल4 =
| मागील4 =
| पुढील4 =
| मतदारसंघ4 = रायरंगपूर
| बहुमत4 =

| जन्मदिनांक           = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}}
| जन्मस्थान            = बैदापोसी, [[मयूरभंज जिल्हा]], [[ओडिशा]]
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| राष्ट्रीयत्व               = भारतीय
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| शिक्षण                 = [[कला शाखेतील पदवी]]
| इतरपक्ष               =
| आई                  =
| वडील                  =
| पती                  = शामचरण मुर्मू
| पत्नी                  =
| नाते                  =
| अपत्ये                = ३
| निवास                =
| शाळा_महाविद्यालय      = [[रमादेवी महिला विद्यापीठ]], [[भुवनेश्वर]]
| व्यवसाय              =
| धंदा                  =
| कार्यरत               =
| धर्म                  =
| पुरस्कार               =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             =
| तळटीपा               =
}}
'''द्रौपदी मुर्मू''' (जन्म: [[२० जून]], [[इ.स. १९५८|१९५८]]) या एक भारतीय राजकारणी असून सध्या त्या भारताच्या [[राष्ट्रपती]] म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/india-news/droupadi-murmu-oath-taking-ceremony-today/articleshow/93098295.cms|title=स्वतंत्र भारतात जन्मलेल्या पहिल्या राष्ट्रपती, द्रौपदी मुर्मू यांचा शपथविधी सोहळा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-07-25}}&lt;/ref&gt; त्या [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] सदस्या होत्या.

२०२२ च्या भारतीय राष्ट्रपती निवडणुकीसाठी त्या भाजपप्रणित [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]च्या अधिकृत उमेदवार होत्या. [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतीपदासाठी]] निवड होणाऱ्या त्या दुसऱ्या महिला &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|title=Draupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President|website=NDTV.com|access-date=2022-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.moneycontrol.com/news/politics/bjp-led-nda-names-draupadi-murmu-as-candidate-for-presidential-polls-8719581.html|title=BJP-led NDA names Draupadi Murmu, former governor of Jharkhand as candidate for presidential polls|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2022-06-21}}&lt;/ref&gt; तर पहिल्या [[अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातीच्या]] ([[आदिवासी]]) व्यक्ती आहेत. स्वातंत्र्योत्तर काळात जन्मलेल्या त्या भारताच्या पहिल्या राष्ट्रपती असून आत्तापर्यंतच्या (तरुण) सर्वांत कमी वयाच्या राष्ट्रपती आहेत.  

त्यांनी यापूर्वी २०१५ ते २०२१ या कालावधीत [[झारखंडचे राज्यपाल|झारखंडच्या नवव्या राज्यपाल]] म्हणून काम पाहिले होते. त्या मूळ [[ओडिशा]] राज्यातील असून पाच वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण करणाऱ्या [[झारखंड|झारखंडच्या]] त्या पहिल्या राज्यपाल आहेत.  G

== वैयक्तिक आयुष्य ==
द्रौपदी मुर्मू यांचा जन्म २० जून १९५८ रोजी [[ओडिशा]]तील [[मयूरभंज जिल्हा|मयूरभंज जिल्ह्यातील]] बडीपोसी गावात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव बिरांची नारायण तुडू आहे. द्रौपदी मुर्मू ह्या ओडिसातील [[संथाळ जमात|संथाळ]] नावाच्या एका आदिवासी जमातीच्या आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiadarpanlive.com/president-election-bjp-nda-candidate-draupadi-murmu-selection-reason/|title=भाजपने राष्ट्रपती पदासाठी मूर्मू यांची निवड का केली? एका दगडात मारले अनेक पक्षी|date=2022-06-21|website=India Darpan Live|language=en-US|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718210356/https://indiadarpanlive.com/president-election-bjp-nda-candidate-draupadi-murmu-selection-reason/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-61886438|title=द्रौपदी मुर्मू कोण आहेत, ज्यांना भाजपने राष्ट्रपतिपदाची उमेदवारी दिलीय|language=mr}}&lt;/ref&gt; त्यांचे वडील आणि आजोबा दोघेही [[पंचायती राज|पंचायती राज प्रणाली]] अंतर्गत [[सरपंच|गावप्रमुख]] होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=Governor reaches out|date=4 April 2018|work=Hindustan|location=Ranchi}}&lt;/ref&gt; इ.स. १९७९ मध्ये भुवनेश्वरच्या [[रमादेवी महिला विद्यापीठ|रमादेवी महिला विद्यापीठातून]] द्रौपदी मुर्मू यांनी [[कला शाखेतील पदवी]] प्राप्त केली.

द्रौपदी मुर्मू यांनी श्यामचरण मुर्मू यांच्याशी लग्न केले. या जोडप्याला दोन मुलगे आणि एक मुलगी असून पैकी दोन्ही मुलगे मरण पावले आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/who-is-draupdi-murmu-next-president-narendra-modi-pranab-mukherjee-4701597/|title=Who is Draupadi Murmu?|date=2017-06-13|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
त्यांनी ओडिशा सरकारसाठी लिपिक म्हणून आपल्या व्यावसायिक कारकिर्दीची सुरुवात केली. पुढे त्या पाटबंधारे आणि ऊर्जा विभागात कनिष्ठ सहाय्यक झाल्या. नंतरच्या काळात त्यांनी शिक्षिका म्हणूनही काम केले.

त्यांनी श्री अरबिंदो इंटिग्रल एज्युकेशन अँड रिसर्च सेंटर, रायरंगपूर येथे मानद शिक्षिका म्हणून काम केले.

=== स्थानिक राजकारण ===
मुर्मू १९९७ मध्ये रायरंगपूर नगर पंचायतीच्या नगरसेविका म्हणून निवडून आल्या होत्या. त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] अनुसूचित जमाती मोर्चाच्या राष्ट्रीय उपाध्यक्षा म्हणूनही काम केले आहे.

ओडिशातील [[भारतीय जनता पक्ष]] आणि [[बिजू जनता दल]] युती सरकारच्या काळात, त्या ६ मार्च २००० ते ६ ऑगस्ट २००२ पर्यंत वाणिज्य आणि परिवहन राज्यमंत्री तर ६ ऑगस्ट २००२ ते १६ मे २००४ पर्यंत मत्स्यव्यवसाय आणि पशु संसाधन विकास राज्यमंत्री होत्या. २०००-२००४ आणि २००४-२००९ मध्ये रायरंगपूर विधानसभा मतदारसंघातील [[आमदार]] होत्या. त्यांना २००७ मध्ये ओडिशा विधानसभेने 'सर्वोत्कृष्ट आमदार' म्हणून नीलकंठ पुरस्काराने सन्मानित केले.

=== राज्यपालपद ===
त्या झारखंडच्या पहिल्या महिला राज्यपाल होत्या. भारतातील राजकारणात राज्यपाल म्हणून नियुक्त झालेल्या ओडिशातील त्या पहिल्या महिला आणि पहिल्या आदिवासी नेत्या आहेत.

== राष्ट्रपती निवडणूक ==
{{मुख्य|भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २०२२}} 
जून २०२२ मध्ये भाजपने [[भारतीय राष्ट्रपती निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या भारतीय राष्ट्रपती निवडणुकीसाठी]] [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] (NDA) च्या [[भारताचे राष्ट्रपती|उमेदवार]] म्हणून मुर्मू यांना नामनिर्देशित केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-to-be-ndas-candidate-for-presidential-polls/articleshow/92368505.cms|title=Draupadi Murmu to be NDA's candidate for presidential polls {{!}} India News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-06-21}}&lt;/ref&gt; तर [[यशवंत सिन्हा]] यांना विरोधी पक्षांनी राष्ट्रपतीपदाचे उमेदवार म्हणून नामांकन दिले होते. &lt;ref name=&quot;first2&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.dw.com/en/india-bjp-backs-tribal-politician-draupadi-murmu-for-president-against-former-ally/a-62505626|title=India: BJP backs tribal politician Draupadi Murmu for president against former ally {{!}} DW {{!}} 18.07.2022|work=Deutsche Welle|access-date=22 July 2022}}&lt;/ref&gt; निवडणूक प्रचारादरम्यान मुर्मू यांनी विविध राज्यांना भेटी देऊन त्यांच्या उमेदवारीसाठी पाठिंबा मागितला. [[बिजू जनता दल|BJD]], [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|YSRCP]], [[झारखंड मुक्ति मोर्चा|JMM]], [[बहुजन समाज पक्ष|BSP]], [[शिवसेना|SS]], [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|JD(S)]] यांसारख्या अनेक विरोधी पक्षांनी मतदानापूर्वी त्यांच्या उमेदवारीला पाठिंबा जाहीर केला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/droupadi-murmu-to-visit-karnataka-today-seek-support-for-presidential-polls-101657439666283.html|title=Droupadi Murmu to visit Karnataka today, seek support for presidential polls|date=2022-07-10|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-07-19}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/murmu-to-visit-kolkata-today-to-seek-support-8018201/|title=Murmu to visit Kolkata today to seek support|date=2022-07-09|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-07-19}}&lt;/ref&gt; २१ जुलै २०२२ रोजी मुर्मू यांनी राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत २८ पैकी २१ राज्यांमधील( पुद्दुचेरी या केंद्रशासित प्रदेशासह)  ६,७६,८०३ इलेक्टोरल मते मिळवून विरोधी पक्षाचे उमेदवार यशवंत सिन्हा यांचा पराभव केला. त्यांनी एकूण ६४.०३% मते मिळवून स्पष्ट बहुमत मिळवले आणि त्या भारताच्या १५व्या राष्ट्रपती म्हणून निवडून आल्या. &lt;ref name=&quot;Results&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/india/presidential-election-2022-results-counting-votes-live-updates-yashwant-sinha-droupadi-murmu-8042430/|title=Presidential Election 2022 Result Live Updates: Droupadi Murmu makes history, becomes India's first tribal woman President|date=21 July 2022|work=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;

२५ जुलै २०२२ रोजी त्यांनी पदभार स्वीकारला. त्यांनी भारतीय संसदेच्या सेंट्रल हॉलमध्ये [[भारताचे सरन्यायाधीश|सरन्यायाधीश]] [[एन.व्ही. रमणा|एनव्ही रमण]] यांच्या हस्ते राष्ट्रपतीपदाची शपथ घेतली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://market-place.in/web-stories/draupadi-murmu/|title=All About The New President Of India: Draupadi Murmu » Market Place|date=2022-07-19|website=Market Place|language=en-US|access-date=2022-07-22|archive-date=2022-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722021314/https://market-place.in/web-stories/draupadi-murmu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== राष्ट्रपतीपदाचा काळ (२०२२ - ) ==
[[File:President_Murmu_and_Kovind_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|इवलेसे|माजी राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्यासोबत [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनात]].]]
[[File:Chief_Justice_N.V._Ramana_administering_the_oath_of_the_office_of_the_President_of_India_to_Droupadi_Murmu.jpg|इवलेसे|त्यांना सरन्यायाधीश [[एन.व्ही. रमणा|एन व्ही रमणा]] यांनी राष्ट्रपती पदाची शपथ दिली.]]
[[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_inspecting_the_Guard_of_Honour_after_the_swearing-in_ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_25,_2022.jpg|इवलेसे|२५ जुलै २०२२ रोजी [[नवी दिल्ली|नवी दिल्लीतील]] [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनात]] शपथविधी समारंभानंतर गार्ड ऑफ ऑनरचे निरीक्षण करताना द्रौपदी मुर्मू.]]
२५ जुलै २०२२ रोजी त्यांनी भारताच्या १५ व्या राष्ट्रपती म्हणून पद आणि गोपनीयतेची शपथ घेतली. राष्ट्रपती म्हणून निवडून आलेल्या भारतातील आदिवासी समुदायातील त्या पहिल्या व्यक्ती आहेत. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://thewire.in/politics/droupadi-murmu-bjp-adivasis-president|title=Will Droupadi Murmu Remain a BJP Electoral Ploy or Help Unseen Adivasis Be Seen at Last?|date=22 July 2022|work=The Wire|access-date=22 July 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Express 5 things&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/explained/droupadi-murmu-president-of-india-five-things-8044065/|title=Explained: 5 things to know about Droupadi Murmu, President of India|date=22 July 2022|work=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=22 July 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Deutsche Welle&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.dw.com/en/india-tribal-politician-draupadi-murmu-wins-presidential-vote/a-62559372|title=India: Tribal politician Draupadi Murmu wins presidential vote {{!}} DW {{!}} 21.07.2022|work=Deutsche Welle|access-date=23 July 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Indigenous&quot;&gt;See links below
&lt;/ref&gt; तसेच भारताच्या [[भारतीय स्वातंत्र्याचा कायदा १९४७|स्वातंत्र्यानंतर]] जन्मलेल्या त्या सर्वात तरुण आणि राष्ट्रपती म्हणून निवडून आलेल्या पहिल्या व्यक्ती आहेत. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/jul/21/in-droupadi-murmu-india-gets-its-youngest-and-first-president-to-be-born-after-independence-2479151.html|title=In Droupadi Murmu, India gets its youngest and first president to be born after Independence|date=21 July 2022|work=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=25 July 2022}}&lt;/ref&gt; भारताच्या राष्ट्रपती म्हणून काम करणाऱ्या [[प्रतिभा पाटील]] यांच्यानंतर मुर्मू या दुसऱ्या महिला आहेत. &lt;ref name=&quot;MSNfirst2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.msn.com/en-in/news/politics/droupadi-murmu-india-e2-80-99s-youngest-president-and-first-to-be-born-after-independence/ar-AAZPApk|title=Droupadi Murmu: India's Youngest President and First to be Born After Independence|website=MSN|language=en-IN|access-date=2022-07-21}}&lt;/ref&gt;

[[मोझांबिक|मोझांबिकच्या]] संसदीय शिष्टमंडळाने जुलै 2022 मध्ये मोझांबिकच्या विधानसभेच्या अध्यक्षांच्या नेतृत्वाखाली [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनाला]] भेट दिली. त्यांनी पदभार स्वीकारल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय शिष्टमंडळाची ही पहिलीच भेट होती. मुर्मू यांनी असेही नमूद केले की, &quot;भारत आणि मोझांबिक यांच्यात नियमित उच्चस्तरीय भेटी होतात आणि दोन्ही देशांमध्ये घनिष्ठ मैत्रीपूर्ण संबंध आहेत.&quot; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiaeducationdiary.in/parliamentary-delegation-from-mozambique-called-on-president-droupadi-murmu-at-rashtrapati-bhavan/|title=Parliamentary delegation from Mozambique called on President Droupadi Murmu at Rashtrapati Bhavan {{!}} India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|last=Admin|first=India Education Diary Bureau|language=en-US|access-date=2022-07-31|archive-date=2022-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729215349/https://indiaeducationdiary.in/parliamentary-delegation-from-mozambique-called-on-president-droupadi-murmu-at-rashtrapati-bhavan/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/parliamentary-delegation-from-mozambique-calls-on-president-droupadi-murmu/1060791/|title=Parliamentary delegation from Mozambique calls on President Droupadi Murmu|last=PTI|date=2022-07-29|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==

* [[झारखंडचे राज्यपाल]]
* [[भारताचे राष्ट्रपती]]
* [[संथाळी भाषा]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:भारताचे राष्ट्रपती|भारतीय राष्ट्रपती]]
|पासून=[[जुलै २५]], [[इ.स. २०२२]]
|पर्यंत= -
|मागील=[[रामनाथ कोविंद]]
|पुढील= 
}}

{{भारतीय राष्ट्रपती}}

{{कॉमन्स वर्ग|Draupadi Murmu|द्रौपदी मुर्मू}}
{{DEFAULTSORT:मुर्मू, द्रौपदी}}
[[वर्ग:झारखंडचे राज्यपाल]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:ओडिशा राज्याच्या संवैधानिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:ओडिशामधील व्यक्ती]]
[[वर्ग:आदिवासी महिला]]
[[वर्ग:ओडिशा विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारताचे राष्ट्रपती]]</text>
      <sha1>n65y6f0pfk1kc0c2ugdomy8c57aos7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Arun Tukaram Borhade</title>
    <ns>3</ns>
    <id>314771</id>
    <revision>
      <id>2707826</id>
      <parentid>2609555</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48167-78</username>
        <id>187062</id>
      </contributor>
      <comment>/* ज्येष्ठ कामगार नेते आणि साहित्यिक अरुण बोऱ्हाडे */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2707826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12084" sha1="mph6et9uochnpjl6cxssgfcq3p43mzz" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Arun Tukaram Borhade}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:२८, २८ सप्टेंबर २०२२ (IST)

== ज्येष्ठ कामगार नेते आणि साहित्यिक अरुण बोऱ्हाडे  ==

परिचय : अरुण तुकाराम बोऱ्हाडे

MA (Politics), BJ (Journalism)

(साहित्यिक, कामगार नेता, व्याख्याता )

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; मागिल पस्तीस वर्षांहून अधिक काळ पिंपरी चिंचवड परिसरातील सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि कामगार चळवळीत सक्रीय सहभाग.

पिंपरी चिंचवड शहरातील साहित्य चळवळीला चालना देण्यासाठी भरीव योगदान. महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे (पिंपरी चिंचवड ) दहा वर्षे कार्यवाह 

संस्थापक, माजी अध्यक्ष : महाराष्ट्र कामगार परिषद 

संस्थापक : इंद्रायणी साहित्य परिषद, पिंपरी चिंचवड 

संस्थापक अध्यक्ष : श्रमिक एकता महासंघ

आजीव सदस्य : भारत इतिहास संशोधक मंडळ 

आजीव सदस्य : महाराष्ट्र साहित्य परिषद

माजी सरचिटणीस : एच. ए. मजदूर संघ, पिंपरी 

माजी नगरसेवक : पिंपरी चिंचवड महानगरपालिका 

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; गिरीभ्रमंती (ट्रेकिंग) व पर्यटनामध्ये विशेष रुची 

महाराष्ट्रातील व देशातील शेकडो किल्ले व ऐतिहासिक ठिकाणांना भेटी आणि  लेखन.

सह्याद्रितील अनेक घाटवाटा व गिरीशिखरांवर यशस्वी चढाई. हिमालयातही गिरिभ्रमंती.

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; कामगार चळवळ :

पिंपरी चिंचवड परिसरात व पुणे जिल्ह्यात मागील तीस वर्षांपासून कामगार चळवळीत सक्रिय योगदान. विशेषतः 

हिंदुस्थान अँटिबायोटिक्स (एच.ए.),  सेंच्युरी एन्का, बजाज ऑटो, फोर्स मोटर्स इत्यादी कंपन्यांतील कामगार लढ्यात यशस्वी पुढाकार.

पुणे जिल्ह्यातील कष्टकरी व कामगारांच्या प्रश्नांसाठी विविध कंपन्यांच्या कामगार संघटना एकत्र आणून &quot;श्रमिक एकता महासंघाची&quot; स्थापना करण्यात पुढाकार.

पिंपरी-चिंचवड शहरात नोव्हेंबर २०१८ मध्ये 

&quot;पहिल्या कामगार परिषदेचे&quot; आयोजनात पुढाकार.

संघटित व असंघटित कामगारांच्या विविध प्रश्नांवर व्यापक चर्चा. 

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेत साहित्य व सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना. महानगरपालिकेत प्रथमच &quot;मराठी राजभाषा दिन&quot; साजरा करण्यासाठी आणि &quot;मराठी भाषा संवर्धन समिती&quot; स्थापनेसाठी पुढाकार. 

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;

व्याख्याता :

१) छत्रपती शिवरायांचा दक्षिण दिग्विजय,

२) महाराष्ट्राचे शिल्पकार कै. यशवंतराव चव्हाण यांच्या जीवनकार्याचा विशेष अभ्यास. 

३) आपला महाराष्ट्र, आपली मराठी 

४) महाराष्ट्र राज्य आणि कामगार चळवळ

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात, तसेच अनेक शाळा, महाविद्यालयातून विद्यार्थ्यांना प्रेरणादायी विषयांवर व्याख्याने.

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;  साहित्यिक कामगिरी : 

नवोदय व रानपाखरं अशी ही.. या दोन प्रातिनिधिक कवितासंग्रहांचे संपादन. 

कवितासंग्रह  : कार्यकर्ता, राजघाट, माय माझी इंद्रायणी, चांदण्यांच्या अंगणात 

अन्य प्रकाशित साहित्य : 

आमचे नेते : आमची प्रेरणा (व्यक्तिचित्रण २०११)

वेध सामाजिक जाणिवांचा (सामाजिक २०२०)

राष्ट्रभक्तांची स्मरणगाथा (इतिहास २०२२)

अक्षरप्रतिमेतील प्रज्ञावंत (व्यक्तिचित्रण २०२२)

भाव, भाषा, भवताल (२०२२)

(इंद्रायणी साहित्य संमेलन अध्यक्षीय भाषण)

अस्वस्थ मनाची वेदना (वैचारिक -२०२३)

दुर्गभटकंती : जिंजी, वेल्लोर,  तंजावर (२०२४)

छत्रपती शिवरायांचे युनेस्को वारसा यादीतील बारा किल्ले (जानेवारी २०२५) 

गाथा संघर्षाची ( लेखक दादाभाऊ गावडे - अरुण बोऱ्हाडे यांच्या कामगार जीवनावर आधारित)

कर्मयोगी आण्णासाहेब मगर स्मरणिका (संपादन)

स्व. नाना पाटील गोगावले चरित्र व कार्य (संपादन)

त्याशिवाय विविध वृत्तपत्रांतून वैचारिक व ललित लेखन प्रसिद्ध. 

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; विविध वृत्तपत्रे आणि दिवाळी अंकातून लेखन.

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; पिंपरी चिंचवड शहरात मोशी (जिल्हा पुणे) येथे इंद्रायणी साहित्य परिषदेची स्थापना (२०२२)

सलग चार वर्षे इंद्रायणी साहित्य संमेलनाचे यशस्वी आयोजन, अनेक मान्यवर साहित्यिक व रसिकांची लक्षणीय उपस्थिती.

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; पुरस्कार व सन्मान :

सह्याद्री साहित्य पुरस्कार (१९९८)

राष्ट्रीय बंधुता प्रबोधनयात्री पुरस्कार (२०००)

महाराष्ट्र श्रमभूषण पुरस्कार (२००३)

यशवंतराव चव्हाण युवा पुरस्कार (२००४)

कामगार चळवळीसाठी इंटक पुरस्कार (२०११) शिवांजली साहित्य गौरव पुरस्कार (२०१६)

कामगार क्षेत्रातील योगदानासाठी मा. शरद पवार साहेबांच्या हस्ते विशेष सन्मान (२०१८)

सह्याद्री समाजगौरव पुरस्कार, कराड (२०१९) 

मराठा मंदिर साहित्य पुरस्कार, मुंबई (२०२१)

संत नामदेव राष्ट्रीय वैचारिक साहित्य पुरस्कार (२०२३)

कामगार चळवळ आणि साहित्यिक कामगिरीसाठी

राष्ट्रीय पातळीवरील &quot;आयफिया पुरस्कार २०२५ &quot; 

त्याशिवाय - 

&quot;अरुणगंध&quot;  (संपादक : संदीप भानुदास तापकीर)

अरुण बोऱ्हाडे यांच्या साहित्यिक, सामाजिक, कामगार व राजकीय कार्यकर्तृत्वाचा आढावा घेणारा ग्रंथ प्रकाशित.

(विश्वकर्मा पब्लिकेशन, पुणे, २०२२)

&quot;अरुण बोऱ्हाडे यांची अक्षरवारी&quot;  

(संपादक : डॉ. पौर्णिमा शिरीष कोल्हे)

अरुण बोऱ्हाडे यांच्या प्रकाशित साहित्यावर आधारित संशोधनात्मक ग्रंथ प्रकाशित. 

(संवेदना प्रकाशन, पुणे, २०२५)

&lt;nowiki&gt;##&lt;/nowiki&gt;

महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळ आयोजित - 

पहिले कामगार साहित्य संमेलन ( पुणे १९९२) निमंत्रित कवी.

९९ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा (जानेवारी २०२५) निमंत्रित कवी.

याशिवाय अनेक साहित्य संमेलनात साहित्यिक चर्चासत्रात सहभाग.

@पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेच्या वतीने साहित्यिक आणि कामगार चळवळीतील दीर्घकालीन योगदानाबद्दल महापौर आणि आयुक्त यांच्या हस्ते मानपत्र देऊन विशेष सन्मान करण्यात आला.

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; # #  [[विशेष:योगदान/~2026-48167-78|~2026-48167-78]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-48167-78|talk]]) १५:०२, ४ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>mph6et9uochnpjl6cxssgfcq3p43mzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707833</id>
      <parentid>2707826</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-48167-78|~2026-48167-78]] ([[User talk:~2026-48167-78|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2180745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="egit3j2laz6709wk735my0515ytal5x" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Arun Tukaram Borhade}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:२८, २८ सप्टेंबर २०२२ (IST)</text>
      <sha1>egit3j2laz6709wk735my0515ytal5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ओ.आर. टॅम्बो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339621</id>
    <revision>
      <id>2707781</id>
      <parentid>2689235</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T04:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67510" sha1="05rru5tc9w56teh3ajwwfwwzbe8991l" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट विमानतळ|name=ओ.आर. टॅम्बो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|nativename={{lang|af|O.R. Tambo Internasionale Lughawe}}|image=O.R._Tambo_International_Airport_Logo.svg|image-width=250|image2=JohannesburgIntlAirport.jpg|caption2=विमानतळाचे विहंगम दृष्य|image2-width=250|IATA=JNB|ICAO=FAOR|WMO=68368|type=सार्वजनिक|owner-oper=[[एरपोर्ट्स कंपनी साउथ आफ्रिका]]|city-served=[[जोहान्सबर्ग]]&lt;br /&gt;[[प्रिटोरिया]]|location=केम्प्टन पार्क, गौटेंग, दक्षिण आफ्रिका|hub={{Plainlist|
* [[एरलिंक]]
* [[सेमएर]]
* [[फ्लायसेफैर]]
* [[लिफिट एरलाइन]]
* [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]
}}|elevation-f=5,558|elevation-m=1,694|coordinates={{coord|26|08|00|S|028|15|00|E|region:ZA-GP|display=inline,title}}|website={{URL|https://www.airports.co.za/airports/or-tambo-international-airport|airports.co.za}}|pushpin_map=जोहान्सबर्गमधील स्थान|r1-number=03L/21R|r1-length-f=14,495|r1-length-m=4,421|r1-surface=डांबरी|stat1-header=प्रवासी|stat1-data=१,५६२२,२१६|stat-year=एप्रिल-मार्च २०२३|footnotes=स्रोत: एरपोर्ट्स.को.झा&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.airports.co.za/airports/or-tambo-international-airport/statistics|title=O.R. Tambo Airport Passenger Statistics |publisher=Airports Company South Africa}}&lt;/ref&gt;|r2-number=03R/21L|r2-length-f=11,155|r2-length-m=3,405|r2-surface=डांबरी|stat2-header=विमानोड्डाणे|stat2-data=१,८१,५२७}}

'''ओ.आर. टॅम्बो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|JNB|FAOR}} हा [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेच्या]] [[जोहान्सबर्ग]] आणि  [[दक्षिण आफ्रिका|मुख्य राजधानी]] [[प्रिटोरिया]] या तीनपैकी दोन राजधान्यांचा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. हा विमानतळ केम्प्टन पार्क या उपनगरात आहे. येथून हे दक्षिण आफ्रिकेमधील जवळजवळ सगळ्या शहरांना विमानसेवा उपलब्ध आहे. तसेच हा विमानतळ जोहान्सबर्ग-प्रिटोरियाचा मुख्य आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे.  या विमानतळाची क्षमता वर्षाकाठी २ कोटी ८० लाख प्रवाशांची आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=MZyAAUZrNLU|title=World Cup improvements at Johannesburg airport nearly complete|date=April 5, 2010|website=www.youtube.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406103619/https://www.youtube.com/watch?v=MZyAAUZrNLU|archive-date=April 6, 2017|access-date=2023-01-09}}&lt;/ref&gt; ओ.आर. टॅम्बो [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ|साउथ आफ्रिकन एअरवेझचे]] मुख्य ठाणे आहे.

याचे पूर्वीचे नाव '''यान स्मट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' असे होते.&lt;ref name=&quot;BOOK_IGTSA&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Illustrated Guide to Southern Africa|last=Bulpin|first=T.V.|publisher=[[Reader's Digest]]|year=1980|isbn=0-620-04650-3|editor-last=Mayhew|editor-first=Vic|edition=2|at=p. 198, col. 1|editor-last2=Duncan|editor-first2=Tony|editor-last3=Handler|editor-first3=Rosemund|editor-link3=Rosemund Handler}}&lt;/ref&gt; यान स्मट्स हे दक्षिण आफ्रिकेचे माजी पंतप्रधान होते. १९९४मध्ये [[आफ्रिकन राष्ट्रीय काँग्रेस|आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेस]] (ANC) सरकारने विमानतळांना राजकारण्यांचे नाव न देण्याचे धोरण लागू केले तेव्हा या विमानतळाचे नाव जोहान्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असे करण्यात आले. कालांतराने हे धोरण मागे घेण्यात आल्यावर २७ ऑक्टोबर, २००६ रोजी या विमानतळाला नाव [[अपार्थाइड|वर्णभेद]] विरोधी राजकारणी [[ऑलिव्हर टॅम्बो|ऑलिव्हर रेजिनाल्ड टॅम्बो]] (१९१७-१९९३) यांचे नाव देण्यात आले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gov.za/t-mbeki-o-r-tambo-international-airport-renaming|title=T Mbeki: O R Tambo International Airport renaming {{!}} South African Government|website=www.gov.za|access-date=2021-08-11}}&lt;/ref&gt;

१९५२मध्ये हा विमानतळ बांधण्याआधी पाल्मेटफाँटेन विमानतळ जोहान्सबर्गचा मुख्य विमानतळ होता.


ओ.आर. टॅम्बो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ एक [[गरम-उंच विमानतळ|गरम आणि उंच]] विमानतळ आहे. याची उंची सरासरी समुद्रसपाटीपासून १,७०० मी( ५,५०० फूट) असल्याने येथील हवेची घनता कमी आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.southafrica-travel.net/climate/eklima2.htm|title=Climate and weather in Johannesburg and on the Highveld, South Africa|publisher=Southafrica-travel.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831091821/http://www.southafrica-travel.net/climate/eklima2.htm|archive-date=31 August 2012|access-date=11 May 2013}}&lt;/ref&gt; यामुळे येथील धावपट्ट्या इतर विमानतळांच्या तुलनेत खूप लांब आहेत


.
[[चित्र:Ekurhuleni_Aerotropolis.jpg|इवलेसे| विमानतळाच्या प्रवासी इमारती]]

== विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने ==

=== प्रवासी ===
{{airport-dest-list
|[[एर अल्जेरी]] | [[हौआरी बूमैदिएन विमानतळ|अल्जियर्स]]|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Air Algerie Opens Johannesburg Reservations For late-Sep 2023 Launch |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230810-ahsep23jnb |website=Aeroroutes |access-date=10 August 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर ऑस्ट्राल]] | [[रोलाँ गॅरोस विमानतळ|सें-डेनिस दि ला रेयुनियों]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.air-austral.com/en/booking/timetable-air-austral-flights.html|title=Timetable|publisher=Air Austral|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://www.air-austral.com/en/booking/timetable-air-austral-flights.html|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर बोत्स्वाना]] | [[फ्रांसिसटाउन विमानतळ|फ्रांसिसटाउन]], [[सर सेरेत्से खामा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गॅबेरोन]], [[कसाने विमानतळ|कसाने]], [[मौन विमानतळ|मौन]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.airbotswana.co.bw/flight-schedule-old-view|title=Flight schedule|publisher=Air Botswana|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170610/https://www.airbotswana.co.bw/flight-schedule-old-view|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर चायन]] | [[बीजिंग राजधानी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग-राजधानी]], [[शेन्झेन बाओआन an आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शेन्झेन]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml|title=Flight schedule Information|publisher=Air China|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326123836/http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml|archive-date=26 March 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221031-canw22intl|title=Air China NW22 आंतरराष्ट्रीय Operations - 30 OCT22|publisher=AeroRoutes|date=31 October 2022|accessdate=31 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Air China NS23 South Africa Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230207-cajnb |website=Aeroroutes |access-date=7 February 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर कोते दा'आइव्होर]] | [[फेलिक्स-हूफूएत-बॉइन्यी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आबिद्जान]], [[न'द्जिली|किनशासा-न'द्जिली]]|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Air Cote d'Ivoire Schedules South Africa late-June 2022 Launch |url=https://aeroroutes.com/eng/220614-hfjun22jnb |website=Aeroroutes |access-date=14 June 2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर फ्रांस]] | [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स दि गॉल]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.airfrance.co.za/ZA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do|title=Flight schedule|publisher=Air France|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513202739/https://www.airfrance.co.za/ZA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do|archive-date=13 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SkyTeam Timetable EU AF&quot;&gt;{{cite web|url=https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable_EU_AF.pdf|title=Timetable|publisher=SkyTeam|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable_EU_AF.pdf|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर मादागास्कर]] | [[इव्हातो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अंतानानारिव्हो]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/284174/air-madagascar-resumes-antananarivo-johannesburg-from-mid-june-2019/|title=Air Madagascar resumes Antananarivo-Johannesburg from mid-June 2019|publisher=Routes Online|access-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503093933/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/284174/air-madagascar-resumes-antananarivo-johannesburg-from-mid-june-2019/|archive-date=3 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर मॉरिशस]] | [[सर सीवूसागुर रामगूलाम आंतरराष्टीय विमानतळ|मॉरिशस]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.airmauritius.com/Timetable/TimeTable.pdf|title=Timetable|publisher=Air Mauritius|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229144408/https://www.airmauritius.com/Timetable/TimeTable.pdf|archive-date=29 December 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर पीस]] | [[न्नाम्दी अझिकिवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अबुजा]], [[मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लागोस]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vanguardngr.com/2020/10/air-peace-to-commence-commercial-flights-into-johannesburg/|title = Air Peace to commence commercial flights into Johannesburg|date = 27 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://simpleflying.com/air-peace-dubai-johannesburg-flights/|title=Air Peace returns to Dubai, Johannesburg|publisher=Simple Flying|author=Steven Walker|date=14 April 2022}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- --&gt;|[[एर सेशेल्स]] | [[माहा विमानतळ|माहे]], [[व्हेलाना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माले]]|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Flights to Johannesburg |date=29 December 2014 |url=https://www.airseychelles.com/en/flights-to-johannesburg |publisher=Air Seychelles |access-date=30 January 2020 |archive-date=2023-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201004/https://www.airseychelles.com/en/flights-to-johannesburg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एर झिम्बाब्वे]] | [[जॉशुआ म्काबुको न्कोमो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुलावायो]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.airzimbabwe.aero/plan-book/timetable-and-networking|title=Timetable and Networking|publisher=Air Zimbabwe|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113142949/https://www.airzimbabwe.aero/plan-book/timetable-and-networking|archive-date=13 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एरलिंक]] | [[इव्हातो विमानतळ|अंतानानारिव्हो]],&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://economist.com.na/76393/wheels-wings/airlink-to-resume-flights-between-south-africa-and-madagascar/ | title=Airlink to resume flights between South Africa and Madagascar &amp;#124; Namibia Economist | access-date=2023-11-20 | archive-date=2023-06-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611162916/https://economist.com.na/76393/wheels-wings/airlink-to-resume-flights-between-south-africa-and-madagascar/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[बैरा विमानतळ|बैरा]], [[चिलेका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लँटायर]],&lt;ref name=&quot;2H23&quot;&gt;{{cite web | url=https://simpleflying.com/airlink-new-johannesburg-malawi-flights/ | title=Airlink Adds Two Malawian Flights From September| date=3 June 2023}}&lt;/ref&gt; [[ब्लूमफाँटेन विमानतळ|ब्लूमफाँटेन]], [[जॉशुआ म्काबुको न्कोमो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुलावायो]], [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[जुलियस न्यरेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दार एस सलाम]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[किंग फालो विमानतळ|ईस्ट लंडन]], [[सर सेरेत्से खामा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गॅबोरोन]], [[जॉर्ज विमानतळ|जॉर्ज]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[एर फोर्स बेस हेडस्प्रुइट|हेडस्प्रुइट]], [[कसाने विमानतळ|कसाने]], [[किम्बर्ली विमानतळ|किम्बर्ली]], [[लिलाँग्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिलाँग्वे]],&lt;ref name=&quot;2H23&quot;/&gt; [[हॅरी म्वांगा न्कुम्बुला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिविंग्स्टन]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Airlink launches new daily service between Jhb and Livingstone|url=https://www.bizcommunity.com/Article/196/748/215117.html|access-date=2021-04-23|website=www.bizcommunity.com|language=en}}&lt;/ref&gt; [[क्वात्रो दि फेवेरैरो विमानतळ|लुआंडा]], [[लुबुम्बाशी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुबुम्बाशी]], [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[किंग म्स्वाती थर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मांझिनी]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[मोशूशू पहिला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मासेरू]], [[मौन विमानतळ|मौन]], [[क्रुगर म्पुमलांगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|म्बोबेला]], [[म्थाथा विमानतळ|म्थाथा]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]],&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://simpleflying.com/airlink-launches-daily-nairobi-flights/ | title=South Africa's Airlink Launches New Daily Nairobi Service| date=25 March 2023}}&lt;/ref&gt; [[नाम्पुला विमानतळ|नाम्पुला]], [[सायमन म्वान्सा काप्वेप्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्डोला]], [[फॅसीन विमानतळ|नोझी बे]], [[पेम्बा विमानतळ (मोझाम्बिक)|पेम्बा]], [[हेन्ड्रिक व्हान एक विमानतळ|फालाबोर्वा]], [[पीटरमारित्झबर्ग विमानतळ|पीटरमारित्झबर्ग]], [[पोलोक्वाने आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोलोक्वाने]], [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[रिचर्ड्स बे विमानतळ|रिचर्ड्स बे]], [[सेंट हेलेना विमानतळ|सेंट हेलेना]]{{ref|A|A}}, [[सिशेन]], [[सुकुझा विमानतळ|सुकुझा]], [[चिंगोझी विमानतळ|टेटे]], [[अपिंग्टन विमानतळ|अपिंग्टन]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]], [[व्हिलान्कुलो विमानतळ|व्हिलान्कुलोस]], [[वाल्विस बे विमानतळ|वाल्विस बे]], [[होसेआ कुटाको आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विंडहोक–होसेआ कुटाको]] &lt;br /&gt;'''भाड्याने:''' [[आरएएफ अॅसेन्शन आयलंड|अॅसेन्शन आयलंड]]{{ref|B|B}}|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flyairlink.com/flightschedule|title=Flight schedule|publisher=Airlink}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[आस्की एरलाइन्स]] | [[माया-माया विमानतळ|ब्राझ्झाव्हिल]], [[डौआला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डौआला]], [[न'द्जिली विमानतळ|किनशासा-न'द्जिली]], [[मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लागोस]], [[लिब्रेव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिब्रेव्हिल]], [[लोमे-टोकोइन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लोमे]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220411-kpjnb?rq=asky|title=आस्की एरलाइन्स resumes Johannesburg flights|publisher=AeroRoutes|date=11 April 2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[ब्रिटिश एरवेझ]] | [[हीथ्रो विमानतळ|लंडन–हीथ्रो]]|{{cn|date=June 2023}}
&lt;!-- --&gt;|[[कॅथे पॅसिफिक]] | [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cathaypacific.com/cx/en_ZA/book-a-trip/timetable.html|title=Flight timetable|publisher=Cathay Pacific|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617191430/https://www.cathaypacific.com/cx/en_ZA/book-a-trip/timetable.html|archive-date=17 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cathay Pacific Plans Johannesburg Service Resumption in 2H23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230216-cxjnb |website=Aeroroutes |access-date=16 February 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[सेम एर]] | [[ब्रॅम फिशर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लूमफाँटेन-फिशर]], [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[जॉर्ज विमानतळ|ब्लूमफाँटेन-जॉर्ज]], [[ईस्टगेट विमानतळ|हेडस्प्रुइट]], [[किम्बर्ली विमानतळ|किम्बर्ली]], [[क्वात्रो दि फेवेरैरो विमानतळ|लुआंडा]], [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[मारगेट विमानतळ|मारगेट]], [[मौन विमानतळ|मौन]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=CemAir Adds Johannesburg – Maun Service From May 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230210-5zmub |website=Aeroroutes |access-date=10 February 2023}}&lt;/ref&gt; [[प्लेटेनबर्ग बे एरोड्रोम|प्लेटेनबर्ग बे]], [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cemair Adds Johannesburg – Victoria Falls From August 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230626-5zaug23vfa |website=Aeroroutes |access-date=26 June 2023}}&lt;/ref&gt;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flycemair.co.za/?checkin=true|title=CemAir / Scheduled flights in South Africa|access-date=2023-11-20|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611164707/https://www.flycemair.co.za/?checkin=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kate |url=https://www.businesstravellerafrica.co.za/cemair-resumes-flights/ |title=CemAir resumes flights |publisher=Business Traveller Africa |date=2019-11-14 |access-date=2022-05-01 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207162506/https://www.businesstravellerafrica.co.za/cemair-resumes-flights/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flycemair.co.za/destinations_r/dest_johannesburg.php|title=CemAir / Johannesburg|access-date=2023-11-20|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611163210/https://www.flycemair.co.za/destinations_r/dest_johannesburg.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[काँडोर (विमानवाहतूक कंपनी)|काँडोर]]|'''मोसमी:''' [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]]|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Casey |first1=David |title=Condor Adds New South Africa Route |url=https://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/297628/condor-adds-new-south-africa-route/ |website=Routesonline |access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[काँगो एरवेझ]] | [[न'द्जिली विमानतळ|किनशासा-न'द्जिली]]{{ref|E|E}}, [[लुबुम्बाशी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुबुम्बाशी]] (सध्या बंद)|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://congoएरवेझ.com/vols-et-destinations/carte-reseau/|title=Network Map|publisher=Congo एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/http://congoएरवेझ.com/vols-et-destinations/carte-reseau/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://info.flightmapper.net/airline/8Z|title=Flight index 8Z|publisher=flightmapper.net|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://info.flightmapper.net/airline/8Z|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
&lt;!-- --&gt;|[[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]]{{ref|M|M}}|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.delta.com/content/dam/delta-www/pdfs/flight_schedules.pdf|title=Worldwide Timetable|publisher=Delta Air Lines|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414083714/https://www.delta.com/content/dam/delta-www/pdfs/flight_schedules.pdf|archive-date=14 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.egyptair.com/en/Plan/Pages/timetable.aspx|title=Timetable|publisher=EgyptAir|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324170918/https://www.egyptair.com/en/Plan/Pages/timetable.aspx|archive-date=24 March 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.africanaerospace.aero/egyptair-resumes-more-flight-destinations.html|title = EgyptAir resumes more flight destinations &amp;#124; Times Aerospace}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एल अॅल]] | [[बेन गुरियन विमानतळ|तेल अवीव]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elal.com/en/PassengersInfo/Useful-Info/Flight-Schedule/Pages/Flights-Schedule.aspx|title=Flight Schedule|publisher=El Al|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118141212/https://www.elal.com/en/PassengersInfo/Useful-Info/Flight-Schedule/Pages/Flights-Schedule.aspx|archive-date=18 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एमिरेट्स (विमानवाहतूक कंपनी)|एमिरेट्स]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–आंतरराष्ट्रीय]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.emirates.com/english/book/flight-schedules/|title=Flight schedules|publisher=Emirates|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170558/https://www.emirates.com/english/book/flight-schedules/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[ईस्वाटिनी एर]] | [[किंग म्स्वाती थर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मांझिनी]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/news/eswatini-air-begins-flights-march-2023-south-africa-breaking-news-3-march-2023/|title=SA to Swaziland: Eswatini Air to launch flights in South Africa this March|date=3 March 2023 |publisher=The South African|access-date=4 March 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[इथियोपियन एरलाइन्स]] | [[बोले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अदिस अबाबा]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethiopianएरलाइन्स.com/AA/EN/book/booking/flight-schedule|title=Flight Schedule|publisher=Ethiopian एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331065638/https://www.ethiopianएरलाइन्स.com/AA/EN/book/booking/flight-schedule|archive-date=31 March 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एतिहाद एरवेझ]] | [[अबु धाबी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अबु धाबी]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etihad.com/en/plan-and-book/flight-timetables/|title=Flight timetables|publisher=Etihad|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417043214/https://www.etihad.com/en/plan-and-book/flight-timetables/|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[फास्टजेट झिम्बाब्वे]] | [[जॉशुआ म्कौबुको न्कोमो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुलावायो]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fastjet.com/en/plan-your-flight/route-overview |title=Route overview |website=Fastjet |access-date=19 March 2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[फ्लायसेफैर]] | [[ब्लूमफाँटेन विमानतळ|ब्लूमफाँटेन]], [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[किंग फालो विमानतळ|ईस्ट लंडन]], [[जॉर्ज विमानतळ|जॉर्ज]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]],&lt;ref name=&quot;FlySafair&quot;&gt;{{cite web |url=https://aviationweek.com/air-transport/विमानतळs-networks/flysafair-offer-mozambique-zambia-zimbabwe-routes |title=FlySafair To Offer Mozambique, Zambia And Zimbabwe Routes }}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[हॅरी म्वांगा न्कुम्बुला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिविंग्स्टन]],&lt;ref name=&quot;FlySafair&quot;/&gt; [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]],&lt;ref name=&quot;FlySafair&quot;/&gt; [[सर सीवूसागुर रामगूलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉरिशस]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.iol.co.za/amp/travel/africa/pack-your-bags-flysafair-is-heading-to-mauritius-f07f31c2-2343-4592-b0c3-2fd6045e32d6|title = Pack your bags, Flysafair is heading to Mauritius}}&lt;/ref&gt; [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]],&lt;ref name=&quot;FlySafair&quot;/&gt; [[आबेद अमानी करुमे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|झांझीबार]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flysafair.co.za/travel-tools/flight-schedules|title=Cheap Flight Schedules|publisher=FlySafair|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://www.flysafair.co.za/travel-tools/flight-schedules|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[ग्लोबल एव्हियेशन]]|'''भाड्याने:''' [[आबेद अमानी करुमे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|झांझिबार]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.africastay.com/zanzibar-flights |title=Direct Flights to Zanzibar |publisher=Africastay.com |date= |access-date=2022-05-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[केन्या एरवेझ]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kenya-एरवेझ.com/plan-and-book/search-and-book/flight-timetable/en/|title=Flight Timetable and Schedules|publisher=Kenya एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170558/https://www.kenya-एरवेझ.com/plan-and-book/search-and-book/flight-timetable/en/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SkyTeam worldwide timetable&quot;&gt;{{cite web|url=https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable.pdf|title=Worldwide timetable|publisher=SkyTeam|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170600/https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable.pdf|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[केएलएम]] | [[अॅम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|अॅम्स्टरडॅम]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.klm.com/travel/gb_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/timetable_result.htm|title=Timetable|publisher=KLM|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://www.klm.com/travel/gb_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/timetable_result.htm|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SkyTeam Timetable EU AF&quot;/&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[लॅम मोझांबिक एरलाइन्स]] | [[बैरा विमानतळ|बैरा]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[नाम्पुला विमानतळ|नाम्पुला]]{{ref|F|F}}, [[पेम्बा विमानतळ (मोझाम्बिक)|पेम्बा]]{{ref|G|G}},&lt;ref&gt;{{cite web|author=Seb |url=http://umhambi.blogspot.com/2020/02/lam-mozambique-एरलाइन्स-to-launch.html |title=TravelComments.com Official Blog: LAM - Mozambique एरलाइन्स to launch flights between Pemba &lt;&gt; Johannesburg! [update&amp;#93; |publisher=Umhambi.blogspot.com |date=2020-02-14 |access-date=2022-05-01}}&lt;/ref&gt; [[व्हिलान्कुलो विमानतळ|व्हिलान्कुलोस]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://info.flightmapper.net/airline/TM|title=Flight index TM|publisher=Flightmapper.net|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170600/https://info.flightmapper.net/airline/TM|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[लॅटॅम ब्रासिल]] | [[साओ पाउलो ग्वारुल्होस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साओ पाउलो-ग्वारुल्होस]]|&lt;ref&gt;{{cite web |title=LATAM Resumes Sao Paulo – Johannesburg Service From August 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/221125-laaug23jnb |website=Aeroroutes |date=25 November 2022| access-date=25 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://simpleflying.com/latam-brasil-delays-restart-sao-paulo-guarulhos-johannesburg-route/ | title=LATAM Brasil Delays Restart of Sao Paulo Guarulhos-Johannesburg Route | date=24 March 2023 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[लिफ्ट (विमानवाहतूक कंपनी)|लिफ्ट]] | [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://businesstech.co.za/news/lifestyle/627622/lift-launches-new-route-expands-flights-in-south-africa/|title=Lift launches new route, expands flights in South Africa|date=22 September 2022}}&lt;/ref&gt;|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=LIFT Schedule|url=https://www.lift.co.za/About/lift-schedule|access-date=2023-01-09|website=www.lift.co.za}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[लुफ्तांसा]] | [[फ्रांकफुर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]] (३ जून, २०२४ पासून)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://newsroom.lufthansagroup.com/en/go-west-lufthansa-expands-flights-to-the-usa-with-three-new-connections/ | title=Go West: Lufthansa expands flights to the USA with three new connections }}&lt;/ref&gt;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dl-oim.de/download/LH_Timetable_en.pdf|title=Timetable|publisher=Lufthansa|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512175113/http://dl-oim.de/download/LH_Timetable_en.pdf|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[मलावियन एरलाइन्स]] | [[चिलेका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लँटायर]], [[लिलाँग्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिलाँग्वे]]{{ref|H|H}}|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.malawian-एरलाइन्स.com/book/flight/schedule|title=Flight Schedule|publisher=Malawi एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406092608/https://www.malawian-एरलाइन्स.com/book/flight/schedule|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[प्रोफ्लाइट झाम्बिया]] | [[सायमन म्वान्सा काप्वेप्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्डोला]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/285288/proflight-zambia-adds-johannesburg-service-from-sep-2019/|title=PRoFlight Zambia adds Johannesburg service from Sep 2019|publisher=Airlineroute|date=9 July 2019|access-date=9 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709050714/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/285288/proflight-zambia-adds-johannesburg-service-from-sep-2019/|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[क्वांटास]] | [[सिडनी विमानतळ|सिडनी]]&lt;br/&gt;'''मोसमी:''' [[पर्थ विमानतळ|पर्थ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221029-qfnw22perjnb|title=QANTAS MAINTAINS PERTH – JOHANNESBURG SERVICE IN NW22|publisher=AeroRoutes|date=28 October 2022|accessdate=28 October 2022}}&lt;/ref&gt;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.qantas.com/travel/एरलाइन्स/timetable/global/en|title=Timetable|publisher=Qantas|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170557/https://www.qantas.com/travel/एरलाइन्स/timetable/global/en|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[कतार एरवेझ]] | [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]]{{ref|I|I}}|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://booking.qatarएरवेझ.com/nsp/views/timeTableIndex.xhtml|title=Flights Time table|publisher=Qatar एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004005550/https://booking.qatarएरवेझ.com/nsp/views/timeTableIndex.xhtml|archive-date=4 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[रॉयल झांबियन एरलाइन्स]] | [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/98348-royal-zambian-एरलाइन्स-commences-flight-operations|title=Royal Zambian एरलाइन्स commences flight operations|website=ch-aviation}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[ऱ्वांडाएर]] | [[किगाली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किगाली]]{{ref|J|J}}, [[Kenneth Kaunda आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rwandair.com/#bookflights|title=Flight Schedule|publisher=RwandAir|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920134728/https://www.rwandair.com/#bookflights|archive-date=20 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[सौदिया]] | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]] (१ डिसेंबर, २०२३ पासून)|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudia NW23 आंतरराष्ट्रीय Service Adjustment – 06AUG23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230807-svnw23intl |website=Aeroroutes |access-date=7 August 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[सिंगापूर एरलाइन्स]] | [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]]{{ref|L|L}}|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.singaporeair.com/en_UK/plan-and-book/your-booking/flightschedule/|title=Flight schedules|publisher=Singapore एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170601/https://www.singaporeair.com/en_UK/plan-and-book/your-booking/flightschedule/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/travel/travel-news/singapore-एरलाइन्स-to-resume-joburg-flights-from-october-0ead5dcb-67d3-4f58-ab34-4dd633d9ef58|title=Singapore एरलाइन्स to resume Joburg flights from October|first=Travel|last=Reporter|website=www.iol.co.za}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://aeroroutes.com/eng/220726-sqnw22|title=Singapore एरलाइन्स NW22 Passenger Operations as of 25 July 2022|author=Jim Liu|work=Aeroroutes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[साउथ आफ्रिकान एरवेझ]] | [[फेलिक्स-हूफूएट-बॉइन्यी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आबिद्जान]]{{ref|N|N}},&lt;ref&gt;{{cite web |title=SAA Rebounds, Adding Eight Aircraft, Nine New Destinations |url=https://aviationweek.com/air-transport/एरलाइन्स-lessors/saa-rebounds-adding-eight-aircraft-nine-new-destinations?fbclid=IwAR1vri5VvsWQyLvKLp8bGOi7iaxASAuzFCCw_jSUJZ4-1keQvH23E_DJY2A }}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[कोटोका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आक्रा]], [[चिलेका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लँटायर]],&lt;ref name=&quot;Malawi&quot;&gt;{{cite web |title=South African एरवेझ March 2023 Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230209-samar23 |website=Aeroroutes |access-date=9 February 2023}}&lt;/ref&gt; [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]],&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Johnson |first1=Harry |title=South African एरवेझ relaunches Johannesburg to Durban flights now |url=https://eturbonews.com/3014819/south-african-एरवेझ-relaunches-johannesburg-to-durban-flights-now/ |website=eTurboNews |access-date=19 January 2022 }}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[न'द्जिली विमानतळ|किनशासा-न'द्जिली]], [[मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लागोस]], [[Kamuzu आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|Lilongwe]],&lt;ref name=&quot;Malawi&quot;/&gt; [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[सर सीवूसागुर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉरिशस]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]],&lt;ref&gt;https://www.flysaa.com/flights-to-nairobi {{bare URL inline|date=June 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |title=SAA Adding New Routes Ahead Of Holidays |url=https://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/299042/saa-adding-new-routes-ahead-of-holidays/ |website=Routes Online |access-date=3 December 2022}}&lt;/ref&gt; [[साओ पाउलो ग्वारुल्होस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साओ पाउलो-ग्वारुल्होस]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aeroin.net/south-african-anuncia-retorno-ao-brasil-com-rota-inedita-para-a-cidade-do-cabo/|title=South African anuncia retorno ao Brasil com rota inédita para a Cidade do Cabo|website=Aeroin|date=29 June 2023|access-date=29 June 2023|language=pt}}&lt;/ref&gt; [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=South African एरवेझ Resumes Victoria Falls Service in Dec 2022 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/221114-sadec22vfa |website=Aeroroutes |access-date=14 November 2022}}&lt;/ref&gt; [[होसेआ कुटाको आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विंडहोक–होसेआ कुटाको]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Flights to Windhoek - South African एरवेझ |url=https://www.flysaa.com/flights-to-windhoek |access-date=2022-12-22 |website=www.flysaa.com}}&lt;/ref&gt;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/travel/travel-news/saa-takes-off-on-september-23-with-these-routes-48f3e1df-e0a0-40ea-89a3-5fd103e1a28d|title=SAA takes off on September 23 with these routes|first=Clinton|last=Moodley|website=www.iol.co.za}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flysaa.com/plan-book/travel-information/flight-schedules|title=Flight Schedules|publisher=South African एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617125206/https://www.flysaa.com/plan-book/travel-information/flight-schedules|archive-date=17 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|{{nowrap|[[स्विस इंटरनॅशनल एर लाइन्स]]}}|[[झ्युरिक विमानतळ|झ्युरिक]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.swiss.com/za/en/book/flight-information/timetable.html|title=Timetable|publisher=Swiss आंतरराष्ट्रीय Air Lines|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170558/https://www.swiss.com/za/en/book/flight-information/timetable.html|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[टाह अँगोला एरलाइन्स]] | [[४ दे फेवेरैरो विमानतळ|लुआंडा]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.taag.com/en/Booking-and-managing/Flights/Routes-and-timetables|title=Routes and Timetables|publisher=TAAG Angola एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424194849/http://www.taag.com/en/Booking-and-managing/Flights/Routes-and-timetables|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]{{ref|K|K}}|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.turkishएरलाइन्स.com/en-int/flights/flight-timetable/#tcm508-35662|title=Flight Timetable|publisher=Turkish एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512171708/https://www.turkishएरलाइन्स.com/en-int/flights/flight-timetable/#tcm508-35662|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[युगांडा एरलाइन्स]] | [[एंटेब आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एंटेब]]|&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=SoftPower Uganda |date=31 May 2021 | url=https://www.softpower.ug/uganda-एरलाइन्स-direct-flights-to-south-africa-excite-frequent-travelers/ |title=Uganda एरलाइन्स Direct Flights To South Africa Excite Frequent Travelers | access-date=31 May 2021 |author=SoftPower | location=Kampala}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूअर्क]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hub.united.com/2020-10-02-united-एरलाइन्स-plans-to-increase-service-on-more-than-40-caribbean-and-mexican-beach-routes-in-november-2647890810.html|title=United एरलाइन्स Plans to Increase Service on More than 40 Caribbean and Mexican Beach Routes in November|date=2 October 2020|publisher=United|access-date=2 October 2020}}{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://laptrinhx.com/news/delta-delays-its-most-anticipated-long-haul-route-of-2021-PN45J1R/amp/|title=United pushes back two major long-haul launches following low demand|date=2 February 2021|access-date=16 April 2021|archive-date=11 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611202043/https://laptrinhx.com/news/delta-delays-its-most-anticipated-long-haul-route-of-2021-PN45J1R/amp/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[व्हर्जिन अटलांटिक]] | [[हीथ्रो विमानतळ|लंडन–हीथ्रो]]|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.virginatlantic.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|title=Flight Schedules|publisher=Virgin Atlantic|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175542/https://www.virginatlantic.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|archive-date=13 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[झाम्बिया एरवेझ]] | [[हॅरी म्वांगा न्कुम्बुला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिविंग्स्टन]], [[केनेथ कौंडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]]|&lt;ref&gt;{{cite web |title=झाम्बिया एरवेझ Adds Johannesburg Flights From June 2022 |url=https://aeroroutes.com/eng/220428-znjun22jnb |website=Aeroroutes |access-date=28 April 2022}}&lt;/ref&gt;|3rdcoltitle=Refs}}

; &lt;nowiki&gt;नोंदी:&lt;/nowiki&gt;

* &lt;small&gt;हे उड्डाण [[वाल्विस बे]] मार्गे जाते.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;तथापि, या कंपनीला केवळ वॉल्विस बे आणि सेंट हेलेना दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाम [[सेंट हेलेना द्वीप|सेंट हेलेना]] मार्गे जाते.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाण [[डौआला]] किंवा लिब्रव्हिल मार्गे जाते.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाण डौआला आणि लागोस मार्गे जाते.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाण लुबुंबाशी मार्गे जाते.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाण बेरा मार्गे जाते.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;काही उड्डाणे मापुटो मार्गे चालतात.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाण ब्लँटायर मार्गे जाते.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;: यापैकी चार फ्लाइटपैकी एक फ्लाइट [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]] आणि डर्बन दरम्यान चालते.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि डर्बन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाण लुसाका मार्गे जाते.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;: दोन उड्डाणे अनुक्रमे मापुटो आणि डर्बन येथून निघतात.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि मापुटो/डरबन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;: ही फ्लाइट [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]] आणि [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केपटाऊन]] दरम्यान जोहान्सबर्ग येथे थांबते.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि केपटाऊन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;: [[हार्ट्‌सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटाहून]] या दोनपैकी एक फ्लाइट [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केपटाऊनला]] जात आहे.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि केपटाऊन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;हे उड्डाण आक्रा मार्गे जाते.&lt;/small&gt;

=== मालवाहू ===
{{airport-dest-list
|3rdcoltitle=संदर्भ
| [[अॅस्ट्रल एव्हियेशन]] | [[अल मक्तूम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–अल मक्तूम]], [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[मापुटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुटो]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;{{cite web|title=EX–Johannesburg Schedule|url=https://astral-aviation.com/schedule/ex-johannesburg-schedule/|website=[[अॅस्ट्रल एव्हियेशन]]|access-date=1 August 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एएसएल एरलाइन्स बेल्जियम]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;[https://www.aslairlines.be/services] retrieved 6 April 2023&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[बिडएर कार्गो]] | [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[जुलियस न्यरेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दार एस सलाम]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[ईस्ट लंडन विमानतळ|ईस्ट लंडन]], [[जॉर्ज विमानतळ|जॉर्ज]], [[हरारे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[किगाली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किगाली]], [[लिविंग्स्टन विमानतळ|लिविंग्स्टन]], [[सर सीवूसागुर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉरिशस]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]], [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]], [[होसेआ कुटाको आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विंडहोक-होसेआ कुटाको]]|&lt;ref&gt;[http://www.bidaircargo.com/overnight/network/ bidaircargo.com - Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101162011/https://bidaircargo.com/overnight/network/ |date=2021-11-01 }} retrieved 13 January 2021&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेम्बर्ग फिंडेल विमानतळ|लक्झेम्बर्ग]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cargolux Airlines आंतरराष्ट्रीय S.A.|url=https://www.cargolux.com/home/|access-date=2023-01-09|website=Cargolux|language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[इजिप्तएर कार्गो]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://egyptair-cargo.com/Cargott.pdf/ |title=Egyptair Cargo Schedule |access-date=25 April 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521171134/http://www.egyptair-cargo.com/Cargott.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एमिरेट्स स्कायकार्गो]] | [[अल मक्तूम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–अल मक्तूम]]|&lt;ref&gt;[https://skychain.emirates.com/skychain/app skychain.emirates.com - View Schedule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017054010/https://skychain.emirates.com/skychain/app |date=17 October 2020 }} retrieved 13 January 2021&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[इथियोपियन एरलाइन्स कार्गो]] | [[बोले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अदिस अबाबा]]|&lt;ref&gt;[https://cargo.ethiopianairlines.com/CargoNetwork cargoethiopianairlines.com - Cargo Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406013514/https://cargo.ethiopianairlines.com/CargoNetwork/ |date=6 April 2023 }} retrieved 13 January 2021&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[एतिहाद कार्गो]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;[https://www.etihadcargo.com/content/dam/eag/egcmc/etihadcargo/global/network/Etihad_Cargo_Flight_Schedule.pdf - Cargo Schedule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509173927/https://www.etihadcargo.com/content/dam/eag/egcmc/etihadcargo/global/network/Etihad_Cargo_Flight_Schedule.pdf |date=2023-05-09 }} retrieved 13 May 2022&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[फेडेक्स एक्सप्रेस]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई-आंतरराष्ट्रीय]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.capitalfm.co.ke/business/2022/05/fedex-express-launches-its-first-regular-flight-into-kenya/ | title=FedEx Express launches its first regular flight into Kenya | date=26 May 2022 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[लुफ्तांसा कार्गो]] | [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[लागोस विमानतळ|लागोस]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Flugplan|url=https://lufthansa-cargo.com/network/schedule-routings|access-date=2023-01-09|website=Lufthansa Cargo|language=de-DE}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[मॅग्मा एव्हियेशन]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Flugplan|url=https://www.cargoforwarder.eu/2023/02/19/magma-aviation-s-passion-for-africa/|access-date=2023-04-05|website=Cargo Forwarder|date=19 February 2023|language=en|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611164622/https://www.cargoforwarder.eu/2023/02/19/magma-aviation-s-passion-for-africa/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[मार्टिनेर]] | [[अॅम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|अॅम्स्टरडॅम]], [[हरारे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AIR FRANCE KLM MARTINAIR Cargo - Our Network|url=https://www.afklcargo.com/WW/en/common/network/network.jsp|access-date=2023-01-09|website=afklcargo.com|language=en|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308212055/https://www.afklcargo.com/WW/en/common/network/network.jsp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[कतार एरवेझ कार्गो]] | [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Qatar Airways Cargo|url=https://www.qrcargo.com/s/network-and-services/flight-schedule|access-date=2023-01-09|website=www.qrcargo.com}}&lt;/ref&gt; 
&lt;!-- --&gt;|[[सौदिया कार्गो]] | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]]|&lt;ref&gt;[https://www.saudiacargo.com/NETWORK-FLEET/NETWORK.aspx saudiacargo.com - Network] retrieved 13 January 2021&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[सिंगापूर एरलाइन्स कार्गो]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]], [[चांगी विमानतळ|सिंगापूर]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Network|url=https://www.siacargo.com/network.asp|access-date=2023-01-09|website=www.siacargo.com|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611165929/https://www.siacargo.com/network.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[टर्किश कार्गो]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Flight Schedule|url=http://www.turkishcargo.com.tr/en/online-services/flight-schedule|access-date=2023-01-09|website=www.turkishcargo.com.tr|language=en|archive-date=2023-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517152915/https://www.turkishcargo.com.tr/en/online-services/flight-schedule|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;|[[युगांडा एर कार्गो]] | [[एंटेब आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एंटेब]]|&lt;ref&gt;[https://ugandaircargo.com/wp-content/uploads/2020/11/Destination-Route.pdf ugandaaircargo.com - Destination Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611165030/https://ugandaircargo.com/wp-content/uploads/2020/11/Destination-Route.pdf |date=11 June 2023 }} retrieved 13 January 2021&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;}}

== विमानतळाला ये-जा करण्यासाठीची वाहतूक ==
[[चित्र:Gautrain...,_O_R_Tambo_Intl_Airport_South_Africa.jpg|इवलेसे| विमानतळ गौट्रेन स्थानकाशी जोडलेले आहे. येथे चालतही येता जाता येते.]]

=== रेल्वे वाहतूक ===
गौट्रेन, एक आधुनिक प्रादेशिक एक्सप्रेस रेल्वे प्रणाली, थेट टर्मिनलमध्ये स्थित असलेल्या स्टेशनमुळे विमानतळाला सेवा देते. हा विमानतळाला सँडटन, एक प्रमुख व्यावसायिक जिल्हा आणि एक प्राथमिक पर्यटन क्षेत्र आणि तेथून, उर्वरित गौट्रेन प्रणालीशी जोडते. गौट्रेनची सुरक्षा आणि एकूण कार्यक्षमतेसाठी सामान्यतः प्रशंसा केली जाते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://midrandreporter.co.za/296181/the-gautrain-stays-on-track/|title=The Gautrain stays on track|date=28 November 2021|access-date=23 September 2023}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==

[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेमधील विमानतळ]]
[[वर्ग:जोहान्सबर्ग]]
[[वर्ग:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>05rru5tc9w56teh3ajwwfwwzbe8991l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लक्ष्मी निवास</title>
    <ns>0</ns>
    <id>354506</id>
    <revision>
      <id>2707808</id>
      <parentid>2705779</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anushka.patil.20</username>
        <id>183792</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2707808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9398" sha1="0gm54hqenyftcqnpu854xn1uhz3viw0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = लक्ष्मी निवास
| चित्र =
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = सुनील भोसले
| निर्मिती संस्था = क्रिएटिव्ह माइंड्स प्रोडक्शन
| दिग्दर्शक = 
| क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = 
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| पंच = 
| आवाज = 
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = 
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = 
| स्थळ = 
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = 
* दररोज रात्री ८ ते ९
* दररोज रात्री ८ वाजता (१६ मार्च २०२६ पासून)
* दररोज दुपारी १.३० ते २.३० (१३ एप्रिल २०२६ पासून)
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = २३ डिसेंबर २०२४
| शेवटचे प्रसारण = चालू
| आधी = [[सावळ्याची जणू सावली]]
| नंतर = 
| सारखे = 
}}

'''लक्ष्मी निवास''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी कन्नडा]]वरील लक्ष्मी निवासा या कन्नड मालिकेवर आधारित आहे.

== कलाकार ==
* [[हर्षदा खानविलकर]] - लक्ष्मी प्रताप देशमुख / लक्ष्मी श्रीनिवास दळवी
* [[तुषार दळवी]] - श्रीनिवास दळवी
* [[मेघन जाधव]] - जयंत कानिटकर
** प्रिब सूर्यवंशी - लहान जयंत
* अनुज प्रभू - विश्वा दिग्विजय देशमुख
* दिव्या पुगांवकर - जान्हवी श्रीनिवास दळवी / जान्हवी जयंत कानिटकर / जान्हवी विश्वा देशमुख
* कुणाल शुक्ल - सिद्धीराज संपत गाडे-पाटील
* अक्षया देवधर - भावना श्रीनिवास दळवी / भावना सिद्धीराज गाडे-पाटील
* स्वाती देवल - मंगल श्रीनिवास दळवी
* निखिल राजेशिर्के - संतोष श्रीनिवास दळवी
* मीनाक्षी राठोड - वीणा संतोष दळवी
* सार्थक ठाकूर - वरद संतोष दळवी
* अनुज ठाकरे - हरीश श्रीनिवास दळवी
* तन्वी कोलते / धनश्री पाटील - सिंचना संपत गाडे-पाटील / सिंचना हरीश दळवी
* महेश फाळके - व्यंकटेश श्रीनिवास दळवी (अर्जुन / वेंकी)
* पायल पांडे / श्रुती पाटील - आरती व्यंकटेश दळवी
* विनीता शिंदे - शांता दळवी
* [[पल्लवी वैद्य]] - रेणुका संपत गाडे-पाटील
* राजश्री निकम - शैला संपत गाडे-पाटील
* राजदेव जमदाडे - संपत सर्जेराव गाडे-पाटील
* वीणा कट्टी - सुलक्षणा सर्जेराव गाडे-पाटील
* आनंद प्रभू - अधिराज संपत गाडे-पाटील
* कल्याणी जाधव - निलांबरी अधिराज गाडे-पाटील
* तरिता सानप - रमा सिद्धीराज गाडे-पाटील
* [[राजेश शृंगारपुरे]] - श्रीकांत इनामदार
* राधिका विद्यासागर - वनजा इनामदार
* अनन्या तांबे - आनंदी श्रीकांत इनामदार   
** शुभावी गुप्ते - मोठी आनंदी 
* कस्तुरी सारंग - सरोज मुजुमदार
* सुप्रीती शिवलकर - सुपर्णा इनामदार / सुपर्णा रवी मुजुमदार 
* [[दुष्यंत वाघ]] - रवी मुजुमदार
* अक्षय भोसले - आरव विश्वा देशमुख
* जगन्नाथ निवांगुणे - दिग्विजय प्रताप देशमुख
* प्रफुल्ल सामंत - प्रताप देशमुख
* श्रद्धा साटम - ललिता दिग्विजय देशमुख
* सतीश सलगरे - गुणाजी भालेराव
* जान्हवी तांबट - पूर्वी गुणाजी भालेराव
* सायली सांभारे - वसुंधरा गुणाजी भालेराव
* [[मधुगंधा कुलकर्णी]] - कालिंदी धर्माधिकारी
* चंदनराज जमदाडे - प्रवीण खेडकर
* अमेय बर्वे - माधव गुळगुळे
* संदीप शिंगदाणे - देवेंद्र पत्की
* मृण्मयी गोंधळेकर - इशिता
* [[अमृता देशमुख]] - सई
* आरोही गावडे - सान्वी
* प्रसाद राजेंद्र - सुरेश
* ऋषिकेश मोहिते - महेश
* सुनील कदम - रमेश
* चैतन्य चंद्रात्रे - निखिल
* धनंजय जामदार - सोहम
* तेजस पिंगुळकर - मनोहर
* वर्षा सामंत - मालती
* लीना पंडित - रत्ना
* सौरभ गुजाळे - छोटू
* ओमकार तेली - मन्या
* सुमीत चौधरी - गौरव
* सुधीर गाडगीळ - चित्रगुप्त
* शिवराज वाळवेकर
* सायली परब

== पुनर्निर्मिती ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! भाषा
! नाव
! वाहिनी
! प्रकाशित
|-
| [[कन्नड]]
| लक्ष्मी निवासा
| [[झी कन्नडा]]
| १६ जानेवारी २०२४ - चालू
|-
| [[मल्याळम]]
| मनाथे कोट्टारम
| [[झी केरळम]]
| १२ ऑगस्ट २०२४ - ३ मे २०२६
|-
| [[तमिळ]]
| गेट्टी मेलम
| [[झी तमिळ]]
| २० जानेवारी २०२५ - २८ जून २०२६
|-
| [[तेलुगू]]
| लक्ष्मी निवासम
| [[झी तेलुगू]]
| ३ मार्च २०२५ - चालू
|-
| [[हिंदी]]
| लक्ष्मी निवास
| [[झी टीव्ही]]
| १२ जानेवारी २०२६ - चालू
|-
| [[बंगाली]]
| कमला निबास
| [[झी बांग्ला]]
| १३ एप्रिल २०२६ - चालू
|}

== बाह्य दुवे ==
{{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}}
{{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}}
{{झी मराठी दुपारच्या मालिका}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>0gm54hqenyftcqnpu854xn1uhz3viw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४-२५</title>
    <ns>0</ns>
    <id>355737</id>
    <revision>
      <id>2707757</id>
      <parentid>2639560</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42708" sha1="tbqhxd3uqku0ft36eejaukced5k0pdl" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२४-२५
| team1_image                  = Flag of Pakistan.svg
| team1_name                   = पाकिस्तान
| team2_image                  = Flag of England.svg
| team2_name                   = इंग्लंड
| from_date                    = ७
| to_date                      = २८ ऑक्टोबर २०२४
| team1_captain                = [[शान मसूद]]
| team2_captain                = [[बेन स्टोक्स]]{{efn|[[ऑली पोप]]ने पहिल्या कसोटीत इंग्लंडचे नेतृत्व केले.}}
| no_of_tests                  = 3
| team1_tests_won              = 2
| team2_tests_won              = 1
| team1_tests_most_runs        = [[सौद शकील]] (२८०)
| team2_tests_most_runs        = [[हॅरी ब्रूक]] (३७३)
| team1_tests_most_wickets     = [[नौमन अली]] (२०)
| team2_tests_most_wickets     = [[जॅक लीच]] (१६)
| player_of_test_series        = [[साजिद खान]] (पाकिस्तान)
}}
'''[[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड क्रिकेट संघाने]] ऑक्टोबर २०२४''' मध्ये तीन [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] सामने खेळण्यासाठी पाकिस्तानचा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.crictracker.com/cricket-news/pcb-announces-packed-2024-25-season-for-pakistan-mens-team/ |title=PCB announces packed 2024-25 season for Pakistan men's team |work=CricTracker |date=5 July 2024 |access-date=15 July 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=5 July 2024 |title=Pakistan announce home season for 2024/25, set to play three Tests against England |url=https://www.wisden.com/cricket-news/pakistan-cricket-schedule-for-202425-fixtures-list-venues-home-season |website=[[विस्डेन क्रिकेटर्स अल्मानॅक|विस्डेन]] |location=London |access-date=15 July 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/130956/pakistan-home-season-tests-against-bangladesh-england-and-wi-announced |title=Pakistan home season: Tests against Bangladesh, England and WI announced |work=Cricbuzz |date=5 July 2024 |access-date=15 July 2024}}&lt;/ref&gt; कसोटी मालिका [[२०२३-२०२५ आयसीसी जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप]]चा भाग बनली.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=5 July 2024 |title=Pakistan announce action-packed schedule for International home season |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/world-test-championship/news/pakistan-announce-action-packed-schedule-for-international-home-season |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705223110/https://www.icc-cricket.com/tournaments/world-test-championship/news/pakistan-announce-action-packed-schedule-for-international-home-season |archive-date=5 July 2024 |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आयसीसी]] |location=Dubai |access-date=15 July 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Men's Future Tours Programme |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=15 July 2024 |work=International Cricket Council |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] (पीसीबी) ने २०२३-२०२७ आयसीसी फ्युचर टूर्स प्रोग्रामचा भाग म्हणून द्विपक्षीय मालिका अंतिम केली.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=17 August 2022 |title=PCB confirms Pakistan men's team FTP between 2023 and 2027 |url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/pcb-confirms-pakistan-mens-team-ftp-between-2023-and-2027 |website=Cricket Pakistan |location=Karachi |access-date=15 July 2024 |archive-date=2024-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240905172805/https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/pcb-confirms-pakistan-mens-team-ftp-between-2023-and-2027 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; जुलै २०२४ मध्ये, पीसीबीने २०२४-२५ घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा एक भाग म्हणून या दौऱ्यासाठीचे सामने निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=5 July 2024 |title=PCB unveils details of 2024-25 home international season |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pcb-unveils-details-of-2024-25-home-international-season.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705090750/https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pcb-unveils-details-of-2024-25-home-international-season.html |archive-date=5 July 2024 |location=Lahore |publisher=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=15 July 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rasool |first=Danyal |date=5 July 2024 |title=Pakistan to host Tests against Bangladesh, England and WI in packed 2024-25 season |url=https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-to-host-tests-against-bangladesh-england-and-wi-in-packed-2024-25-season-1442188 |website=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=15 July 2024}}&lt;/ref&gt;

२० सप्टेंबर २०२४ रोजी, पीसीबीने घोषणा केली की [[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या तयारीसाठी [[नॅशनल स्टेडियम, कराची]] येथे सुरू असलेल्या नूतनीकरणाच्या कामामुळे दुसरी कसोटी [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम|मुलतान]] येथे आयोजित केली जाईल.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=20 September 2024 |title=Pakistan-England Tests to be held in Multan, Multan, Rawalpindi |url=https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-england-tests-to-be-held-in-multan-multan-rawalpindi-1451846 |website=ESPNcricinfo |access-date=20 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Burnton |first1=Simon |last2=Martin |first2=Ali |name-list-style=amp |date=20 September 2024 |title=England Test tour schedule for Pakistan finally confirmed 17 days before start |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/20/england-test-tour-pakistan-schedule-confirmed-cricket |website=[[द गार्डियन]] |location=London |access-date=21 September 2024}}&lt;/ref&gt; एक किंवा अधिक सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] किंवा [[श्रीलंका|श्रीलंकेत]] हलवण्याचा पर्याय विचारात घेण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;DT-21Sep2024&quot;&gt;{{cite newspaper |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=21 September 2024 |title=England face late switch to Pakistan tour |department=Sport |newspaper=[[द डेली टेलिग्राफ]] |issue=52678 |location=London |page=13}}&lt;/ref&gt;

ट्रान्सग्रुप आणि एआरवाय यांच्या नेतृत्वाखालील संघाला जगभरातील प्रसारण अधिकार प्रदान करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite press release |author=&lt;!----&gt; |date=3 October 2024 |title=Consortium of TransGroup and ARY awarded international broadcast rights for Pakistan v England Test series |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/consortium-of-transgroup-and-ary-awarded-international-broadcast-rights.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124249/https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/consortium-of-transgroup-and-ary-awarded-international-broadcast-rights.html |archive-date=3 October 2024 |location=Lahore |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=9 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[युनायटेड किंग्डम]]मध्ये, [[स्काय स्पोर्ट्‌स]]ने मालिकेचे टेलिव्हिजनवर थेट प्रक्षेपण करण्यासाठी उशीरा करार केला,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Macpherson |first=Will |date=1 October 2024 |title=Sky Sports on verge of last-gasp TV deal to show Pakistan v England Test series |url=https://www.telegraph.co.uk/cricket/2024/10/01/sky-sports-tv-deal-pakistan-v-england-test-series/ |url-access=subscription |website=[[द डेली टेलीग्राफ|द टेलिग्राफ]] |location=London |access-date=5 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=2 October 2024 |title=Pakistan vs England 2024: Test series to be shown live on Sky Sports throughout October |url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13225452/pakistan-vs-england-2024-test-series-to-be-shown-live-on-sky-sports-throughout-october |website=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=5 October 2024}}&lt;/ref&gt; तर [[बीबीसी]] ने ''टेस्ट मॅच स्पेशल''वर रेडिओ कव्हरेज प्रदान करण्याचे अधिकार प्राप्त केले.&lt;ref&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=4 October 2024 |title=BBC Sport agrees new audio deal for England’s Test series in Pakistan |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/bbc-sport-new-audio-deal-england-pakistan-test-series |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004143502/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/bbc-sport-new-audio-deal-england-pakistan-test-series |archive-date=4 October 2024 |location=London |publisher=BBC |access-date=5 October 2024}}&lt;/ref&gt;

डिसेंबर २०२२ मध्ये, त्यांच्या [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२२-२३|मागील पाकिस्तान दौऱ्यात]], इंग्लंडने खेळलेले सर्व तीन कसोटी सामने जिंकले.&lt;ref name=&quot;DT-21Sep2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dobell |first=George |date=20 September 2024 |title=PCB issue revised schedule for Pakistan v England Test series |url=https://www.thecricketer.com/Topics/pakistan-v-england-men-premium/pcb_issued_revised_schedule_pakistan_v_england_test_series_.html |url-access=subscription |website=[[द क्रिकेटर]] |location=London |access-date=23 September 2024}}&lt;/ref&gt; त्या दौऱ्यातील केवळ आठ खेळाडूंचा या मालिकेसाठी १७ सदस्यीय संघात समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref name=ENG&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=10 September 2024 |title=England Men name Test squad for tour of Pakistan |url=https://www.ecb.co.uk/news/4111189/england-men-name-test-squad-for-tour-of-pakistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910133330/https://www.ecb.co.uk/news/4111189/england-men-name-test-squad-for-tour-of-pakistan |archive-date=10 September 2024 |website=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]] |location=London |access-date=29 September 2024}}&lt;/ref&gt;

==खेळाडू==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto&quot;
|- 
!{{cr|PAK}}&lt;ref&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=24 September 2024 |title=Pakistan name squad for 1st England Test |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-name-squad-for-1st-england-test.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924161311/https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-name-squad-for-1st-england-test.html |archive-date=24 September 2024|location=Lahore |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PCB-13Oct2024&quot;&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=13 October 2024 |title=Pakistan name squad for 2nd and 3rd England Tests |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-name-squad-for-2nd-and-3rd-england-tests.html |location=Lahore |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=13 October 2024}}&lt;/ref&gt;
!{{cr|ENG}}&lt;ref name=ENG /&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[शान मसूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* [[सौद शकील]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]])
* [[शाहीन आफ्रिदी]]{{efn|name=&quot;Squad1&quot;|फक्त पहिल्या कसोटीसाठी संघात.}}
* [[अबरार अहमद]]{{efn|name=&quot;Squad1&quot;}}
* [[सर्फराज अहमद]] ([[यष्टिरक्षक]]){{efn|name=&quot;Squad1&quot;}}
* [[नौमन अली]]
* [[मोहम्मद अली (क्रिकेटर, जन्म १९९२)|मोहम्मद अली]]{{efn|name=&quot;Squad2&quot;|पहिल्या कसोटीसाठी संघात नाही.}}
* [[सलमान अली आगा]]
* [[सैम अयुब]]
* [[बाबर आझम]]{{efn|name=&quot;Squad1&quot;}}
* [[कामरान गुलाम]]{{efn|name=&quot;Squad2&quot;|पहिल्या कसोटीसाठी संघात नाही.}}
* [[मिर हमझा]]
* [[मोहम्मद हुरैरा]]
* [[आमेर जमाल]]
* [[हसीबुल्लाह खान]] ([[यष्टिरक्षक]]){{efn|name=&quot;Squad2&quot;}}
* [[साजिद खान]]{{efn|name=&quot;Squad2&quot;}}
* [[झाहिद महमूद]]
* [[मेहरान मुमताज]]{{efn|name=&quot;Squad2&quot;}}
* [[मोहम्मद रिझवान]] ([[यष्टिरक्षक]])
* [[अब्दुल्ला शफिक]]
* [[नसीम शाह]]{{efn|name=&quot;Squad1&quot;}}
|
* [[बेन स्टोक्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])
* [[ऑली पोप]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]])
* [[रेहान अहमद]]
* [[गस ॲटकिन्सन]]
* [[शोएब बशीर]]
* [[हॅरी ब्रूक]]
* [[ब्रायडन कार्स]]
* [[जॉर्डन कॉक्स (क्रिकेटर)|जॉर्डन कॉक्स]] ([[यष्टिरक्षक]])
* [[झॅक क्रॉली]]
* [[बेन डकेट]]
* &lt;s&gt;[[जोश हल (क्रिकेटर)|जोश हल]]&lt;/s&gt;
* [[जॅक लीच]]
* [[मॅटी पॉट्स|मॅथ्यू पॉट्स]]
* [[जो रूट]]
* [[जेमी स्मिथ (क्रिकेटर)|जेमी स्मिथ]] ([[यष्टिरक्षक]])
* [[ओली स्टोन]]
* [[ख्रिस वोक्स]]
|}

२६ सप्टेंबर २०२४ रोजी, [[जोश हल (क्रिकेटर)|जोश हल]]ला क्वाड दुखापतीने मालिकेतून बाहेर काढण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ehantharajah |first=Vithushan |date=26 September 2024 |title=Josh Hull ruled out of Pakistan Test tour with quad injury |url=https://www.espncricinfo.com/story/england-in-pakistan-2025-josh-hull-ruled-out-of-pakistan-test-tour-with-quad-injury-1452784 |website=ESPNcricinfo |access-date=26 September 2024}}&lt;/ref&gt; त्याच दिवशी, पीसीबीने जाहीर केले की [[झाहिद महमूद]] पाकिस्तान संघात प्रशिक्षणासाठी सामील होईल, परंतु पहिल्या कसोटीपूर्वी त्याचा आकार १५ खेळाडूंपर्यंत कमी केला जाईल.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=26 September 2024 |title=Pakistan to add two reserve players for Test series against England |url=https://www.tribune.com.pk/story/2498892/pakistan-to-add-three-reserve-players-for-test-series-against-england |website=[[द एक्सप्रेस ट्रिब्यून]] |location=Karachi |access-date=26 September 2024}}&lt;/ref&gt; ५ ऑक्टोबर रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[बेन स्टोक्स]]ला पहिल्या कसोटीतून बाहेर काढण्यात आले होते ज्यामुळे तो [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेविरुद्धच्या]] इंग्लंडच्या [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२४|मागील कसोटी मालिकेत]] भाग घेऊ शकला नव्हता. त्या मालिकेदरम्यान संघाची जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर, [[ऑली पोप]]ची सलग चौथ्या सामन्यासाठी कर्णधार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rollee |first=Matt |date=5 October 2024 |title=Ben Stokes out of first Test as recovery from hamstring injury continues |url=https://www.espncricinfo.com/story/pak-vs-eng-ben-stokes-out-of-first-test-as-recovery-from-hamstring-injury-continues-1453834 |website=ESPNcricinfo |access-date=5 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Burnton |first=Simon |date=6 October 2024 |title=England captain Ben Stokes ruled out of first Test against Pakistan with injury |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/oct/05/england-captain-ben-stokes-ruled-out-first-test-pakistan-inury |department=Sport |newspaper=[[निरीक्षक]] |location=London |page=14 |access-date=5 October 2024}} (Online article, published a day earlier, has a different title).&lt;/ref&gt; १२ ऑक्टोबर रोजी लग्नाच्या तीन दिवस अगोदर [[युनायटेड किंगडम]]ला परतण्याची योजना आखल्यामुळे [[ओली स्टोन]] पहिल्या कसोटीसाठी अनुपलब्ध होता.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Roller |first=Matt |date=8 October 2024 |title=Olly Stone to leave Pakistan tour to get married this weekend |url=https://www.espncricinfo.com/story/pak-vs-eng-1st-test-olly-stone-to-leave-pakistan-tour-to-get-married-this-weekend-1454301 |website=ESPNcricinfo |access-date=21 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=9 October 2024 |title=England pacer leaves Pakistan tour midway for his wedding |url=https://a-sports.tv/england-olly-stone-pakistan-tour-for-wedding/ |website=[[अ स्पोर्ट्स]] |location=Karachi |agency=[[एजन्सी फ्रान्स-प्रेस|एएफपी]] |access-date=21 October 2024}}&lt;/ref&gt;

[[शाहीन आफ्रिदी]], [[सर्फराज अहमद]], [[बाबर आझम]] आणि [[नसीम शाह]] यांना दुसऱ्या आणि तिसऱ्या कसोटीपूर्वी पाकिस्तानने वगळले होते, ज्यासाठी [[अबरार अहमद]] [[डेंग्यू ताप|डेंग्यू तापा]]तून बरे होत असल्याने निवडीसाठी अनुपलब्ध होते.&lt;ref name=&quot;PCB-13Oct2024&quot;/&gt;

==कसोटी मालिका==

[[पंचगिरी|पंच]] म्हणून [[रिची रिचर्डसन]] यांच्या नेतृत्वाखालील या मालिकेसाठी सामना अधिकाऱ्यांच्या संघाची घोषणा [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड|पीसीबी]]ने ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केली.&lt;ref&gt;{{cite press release |date=3 October 2024 |title=Match officials announced for Test series against England |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/match-officials-announced-for-test-series-against-england.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003054853/https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/match-officials-announced-for-test-series-against-england.html |archive-date=3 October 2024 |location=Lahore |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=5 October 2024}}&lt;/ref&gt;

===१ली कसोटी===
{{Two-innings cricket match
| date = ७-११ ऑक्टोबर २०२४
| team1 = {{cr-rt|PAK}}
| team2 = {{cr|ENG}}

| score-team1-inns1 = ५५६ (१४९ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[शान मसूद]] १५१ (१७७)
| wickets-team1-inns1 = [[जॅक लीच]] ३/१६० (४० षटके)

| score-team2-inns1 = ८२३/७[[घोषणा आणि जप्ती#घोषणा|घो]] (१५० षटके)
| runs-team2-inns1 = [[हॅरी ब्रूक]] ३१७ (३२२)
| wickets-team2-inns1 = [[सैम अयुब]] २/१०१ (१४ षटके)

| score-team1-inns2 = २२० (५४.५ षटके)
| runs-team1-inns2 = [[सलमान अली आगा]] ६३ (८४)
| wickets-team1-inns2 = [[जॅक लीच]] ४/३० (६.५ षटके)
| score-team2-inns2 = 
| runs-team2-inns2 = 
| wickets-team2-inns2 = 

| result = इंग्लंड १ डाव आणि ४७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442215.html धावफलक]
| venue = [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुलतान]]
| umpires = [[कुमार धर्मसेना]] (श्रीलंका) आणि [[शारफुदौला|शारफुदौला सैकट]] (बांगलादेश)
| motm = [[हॅरी ब्रूक]] (इंग्लंड)
| toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[ब्रायडन कार्स]] (इंग्लंड) यांनी कसोटी पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web |last=बुल |first=अँडी|date=८ ऑक्टोबर २०२४|title=द बुटलेग बिटल्स अटॅक एन्ड्युअर्स हार्ड डेज नाईट ऑन बिग स्टेज |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/oct/07/englands-very-english-attack-left-with-existential-regret-after-wilting-in-multan-heat |website=The Guardian |location=London |page=37 |access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}} (Online article, published a day earlier, has a different title).&lt;/ref&gt;
* पाकिस्तानच्या पहिल्या डावात [[शान मसूद]]ने २,००० कसोटी धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=८ ऑक्टोबर २०२४|title=Shan Masood surpasses 2,000 test runs with spectacular century against England |url=https://www.nation.com.pk/08-Oct-2024/shan-masood-surpasses-2-000-test-runs-with-spectacular-century-against-england |website=[[द नेशन (पाकिस्तान)|द नेशन]] |location=Lahore |access-date=११ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[सलमान अली आगा]] (पाकिस्तान) ने कसोटीत १००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=८ ऑक्टोबर २०२४|title=Pakistan vs England: Salman Ali Agha completes 1000 runs with his 3rd Test ton |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/pakistan-vs-england-salman-ali-agha-completes-1000-runs-with-his-3rd-test-ton-2613478-2024-10-08 |website=[[इंडिया टुडे]] |location=Noida |access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[जो रूट]]ने [[ॲलास्टेर कूक]]ला मागे टाकून कसोटी क्रिकेटमध्ये इंग्लंडचा सर्वाधिक धावा करणारा खेळाडू बनला.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=९ ऑक्टोबर २०२४|title=Root becomes England's leading Test run-scorer |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c86le1qv0q6o |website=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |location=London |access-date=९ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Atherton&quot;&gt;{{cite web |last=Atherton |first=Mike |author-link=Michael Atherton |date=९ ऑक्टोबर २०२४|title=England record safe now – and classical Joe Root has hunger to break more |url=https://www.thetimes.com/sport/cricket/article/england-cricket-joe-root-record-runs-alastair-cook-harry-brook-hqrvrmhgc |url-access=subscription |website=[[द टाइम्स]] |location=London |access-date=९ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt; त्याने २६२ (३७५ चेंडूत) कारकिर्दीतील सर्वोत्तम कसोटी धावसंख्या नोंदवली&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ress |first=Oscar |date=१० ऑक्टोबर २०२४|title=England's 823 for 7 in numbers: The stats behind the record-breaking innings |url=https://www.thecricketer.com/Topics/pakistan-v-england-men-premium/england_numbers_stats_record-breaking_innings_pakistan_multan.html |url-access=subscription |website=The Cricketer |location=London |access-date=११ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt; आणि क्रिकेटच्या सर्व प्रकारामधून २०,००० आंतरराष्ट्रीय धावा पूर्ण करणारा तो पहिला इंग्लंडचा खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Twigg |first=Sonia |date=१० ऑक्टोबर २०२४|title=England’s record-breaking 823 in numbers after historic Joe Root and Harry Brook stand |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/england-pakistan-multan-records-root-brook-b2627108.html  |website=[[द इंडिपेन्डंट]] |location=London |access-date=११ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* जो रूट आणि [[हॅरी ब्रूक]] या इंग्लंडच्या जोडीने (४५४) कोणत्याही गड्यासाठी सर्वोच्च [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारीचा]] नवा विक्रम प्रस्थापित केला.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Highest partnerships for any wicket in Tests |url=https://www.espncricinfo.com/records/highest-partnerships-for-any-wicket-283573 |website=ESPNcricinfo |publisher=ESPN Sports Media |accessdate=१० ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt; ही भागीदारी कसोटीतील चौथी सर्वोच्च आणि चौथ्या गड्यासाठीची भागीदारी होती.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Shemilt |first=Stephan |date=१० ऑक्टोबर २०२४|title=Brook's 317 leads record-breaking England towards victory |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/cy0g13djrd1o |website=BBC Sport |location=London |access-date=१० ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[हॅरी ब्रूक]] हा [[कसोटी क्रिकेट सामन्यातील त्रिशतकांची यादी|कसोटी सामन्यात त्रिशतक]] झळकावणारा सहावा इंग्लंडचा खेळाडू ठरला,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Atherton |first=Mike |date=१० ऑक्टोबर २०२४|title=Joe Root and Harry Brook leave Pakistan frazzled by Bazball |url=https://www.thetimes.com/sport/cricket/article/root-and-brook-send-records-tumbling-and-leave-pakistan-frazzled-by-bazball-0x5rwlrfw |url-access=subscription |website=The Times |location=London |access-date=१० ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt; जे, ३१० चेंडूत, कसोटी इतिहासातील दुसरे सर्वात जलद शतक होते.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bandarupalli |first=Sampath |date=१० ऑक्टोबर २०२४|title=Stats – England's mammoth total, Brook and Root pile on records |url=https://www.espncricinfo.com/story/pak-vs-eng-2024-stats-england-s-mammoth-total-harry-brook-and-joe-root-pile-on-records-1454672 |website=ESPNcricinfo |access-date=१० ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* कसोटीत इंग्लंडने चौथ्या क्रमांकाची सर्वोच्च धावसंख्या नोंदवली.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burnton |first=Simon |date=१० ऑक्टोबर २०२४|title=Records fall in Pakistan as Brook’s 317 helps England close on win in first Test |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/oct/10/cricket-pakistan-england-first-test-day-four-joe-root-harry-brook |website=The Guardian |location=London |access-date=१० ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* एका डावाने कसोटी सामना गमावलेल्या संघासाठी पाकिस्तानची पहिल्या डावातील सर्वोच्च धावसंख्या होती.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Shemilt |first=Stephan |date=११ ऑक्टोबर २०२४|title=Leach leads England to record-breaking win |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/cy80200qp5no |website=BBC Sport |location=London |access-date=११ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: इंग्लंड १२, पाकिस्तान ०.
}}

===दुसरी कसोटी===
{{Two-innings cricket match
| date = १५-१९ ऑक्टोबर २०२४{{Efn|प्रत्येक कसोटी सामन्यासाठी पाच दिवसांचा खेळ नियोजित असताना, दुसरी कसोटी चार दिवसांत निकाली निघाली.}}
| team1 = {{cr-rt|PAK}}
| team2 = {{cr|ENG}}

| score-team1-inns1 = ३६६ (१२३.३ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[कामरान गुलाम]] ११८ (२२४)
| wickets-team1-inns1 = [[जॅक लीच]] ४/११४ (३८.३ षटके)

| score-team2-inns1 = २९१ (६७.२ षटके)
| runs-team2-inns1 = [[बेन डकेट]] ११४ (१२९)
| wickets-team2-inns1 = [[साजिद खान]] ७/१११ (२६.२ षटके)

| score-team1-inns2 = २२१ (५९.२ षटके)
| runs-team1-inns2 = [[सलमान अली आगा]] ६३ (८९)
| wickets-team1-inns2 = [[शोएब बशीर]] ४/६६ (१९ षटके)

| score-team2-inns2 = १४४ (३३.३ षटके)
| runs-team2-inns2 = [[बेन स्टोक्स]] ३७ (३६)
| wickets-team2-inns2 = [[नौमन अली]] ८/४६ (१६.३ षटके)

| result = पाकिस्तान १५२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442216.html धावफलक]
| venue = [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुलतान]]
| umpires = [[कुमार धर्मसेना]] (श्रीलंका) आणि [[ख्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड)
| motm = [[साजिद खान]] (पाकिस्तान)
| toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = पाकिस्तानकडून कसोटी पदार्पणात शतक झळकावणारा [[कामरान गुलाम]] हा १३वा खेळाडू ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Witney |first=Katya |date=15 October 2024 |url=https://www.wisden.com/series/pakistan-vs-england-m-2024/cricket-news/full-list-kamran-ghulam-becomes-13th-pakistan-player-to-score-a-hundred-on-test-debut |title=Full list: Kamran Ghulam becomes 13th Pakistan player to score a hundred on Test debut |website=Wisden |location=London |access-date=15 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/pakistan-vs-england-kamran-ghulam-second-oldest-man-debut-century-multan-2617277-2024-10-15 |title=Kamran Ghulam becomes Pakistan's 2nd oldest man to hit Test hundred on debut |work=India Today |access-date=15 October 2024}}&lt;/ref&gt;
* [[बेन डकेट]] (इंग्लंड) ने २,००० कसोटी धावा पार केल्या, कोणत्याही खेळाडूपेक्षा जास्त [[स्ट्राइक रेट]]ने (८७.२२) हा अंक गाठला.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Shemilt |first=Stephan |date=16 October 2024 |title=England stunned by spin after Duckett century |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/c0r8e8rn78eo |website=BBC Sport |location=London |access-date=16 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Miller |first=Andrew |date=16 October 2024 |title=Sajid Khan turns the Test Pakistan's way after Ben Duckett sweeps to century |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-in-pakistan-2024-25-1442205/pakistan-vs-england-2nd-test-1442216/match-report-2 |website=ESPNcricinfo |access-date=16 October 2024}}&lt;/ref&gt;
* [[साजिद खान]] आणि [[नौमन अली]] (पाकिस्तान) हे १९७२ मध्ये ([[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७२#दुसरी कसोटी|इंग्लंडविरुद्ध]]) [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]]चे [[डेनिस लिली]] आणि [[बॉब मॅसी]]नंतर कसोटी सामन्यात सर्व २० बळी घेणारे पहिले गोलंदाज होते.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gardner |first=Alan |date=18 October 2024 |title=Noman Ali eight-for seals Pakistan's first home win since 2021 |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-in-pakistan-2024-25-1442205/pakistan-vs-england-2nd-test-1442216/match-report |website=ESPNcricinfo |access-date=18 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Atherton |first=Mike |date=18 October 2024 |title=Pakistan v England: Ben Stokes’s side spun to a dizzying defeat |url=https://www.thetimes.com/sport/cricket/article/england-pakistan-second-test-day-four-report-mike-atherton-z293s0l2c |url-access=subscription |website=The Times |location=London |access-date=18 October 2024}}&lt;/ref&gt;
* इंग्लंडच्या दुसऱ्या डावातील नोमान अलीची गोलंदाजीची आकडेवारी पाकिस्तानमधील कसोटी सामन्यातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वोत्तम गोलंदाजी होती.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=18 October 2024 |title=Best Test figures in Pakistan, full list: Noman Ali takes second place with match-winning eight-for |url=https://www.wisden.com/series/pakistan-vs-england-m-2024/cricket-news/best-test-figures-in-pakistan-full-list-noman-ali-takes-second-place-with-match-winning-eight-for |website=Wisden |location=London |access-date=18 October 2024}}&lt;/ref&gt;
* जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: पाकिस्तान १२, इंग्लंड ०.
}}

===तिसरी कसोटी===
{{Two-innings cricket match
| date = २४–२६ ऑक्टोबर २०२४
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|PAK}}

| score-team1-inns1 = २६७ (६८.२ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[जेमी स्मिथ (क्रिकेटर)|जेमी स्मिथ]] ८९ (११९)
| wickets-team1-inns1 = [[साजिद खान]] ६/१२८ (२९.२ षटके)

| score-team2-inns1 = ३४४ (९६.४ षटके)
| runs-team2-inns1 = [[सौद शकील]] १३४ (२२३)
| wickets-team2-inns1 = [[रेहान अहमद]] ४/६६ (१७.४ षटके)

| score-team1-inns2 = ११२ (३७.२ षटके)
| runs-team1-inns2 = [[जो रूट]] ३३ (५२)
| wickets-team1-inns2 = [[नौमन अली]] ६/४२ (१८.२ षटके)

| score-team2-inns2 = ३७/१ (३.१ षटके)
| runs-team2-inns2 = [[शान मसूद]] २३[[नाबाद|*]] (६)
| wickets-team2-inns2 = [[जॅक लीच]] १/२७ (२ षटके)

| result = पाकिस्तानने ९ गडी राखून विजय मिळवला
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442217.html धावफलक]
| venue = [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]]
| umpires = [[ख्रिस गॅफने]] (न्यूझीलंड) आणि [[शारफुदौला|शारफुदौला सैकट]] (बांगलादेश)
| motm = [[सौद शकील]] (पाकिस्तान)
| toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[झॅक क्रॉली]] (इंग्लंड) त्याचा ५०वा कसोटी सामना खेळला.&lt;ref name=&quot;Macpherson-25Oct&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Atherton |first=Mike |date=25 October 2024 |title=Smith mixes light and shade to give England early edge |url=https://www.thetimes.com/sport/cricket/article/pakistan-v-england-third-test-day-one-mike-atherton-report-vk65vb50c |url-access=subscription |newspaper=The Times |issue=74549 |location=London |pages=64–65 |access-date=25 October 2024}} (एक दिवस आधी प्रकाशित झालेल्या ऑनलाइन लेखाचे शीर्षक वेगळे आहे).&lt;/ref&gt;
* [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १८८१-८२#दुसरी कसोटी|१८८२]] नंतर प्रथमच, कसोटी सामन्याच्या सुरुवातीच्या डावात कोणत्याही [[सीम गोलंदाजी|सीम गोलंदाजांचा]] वापर केला गेला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=24 October 2024 |title=Pakistan's all-spin, no-seam first innings sets 142-year first |url=https://www.wisden.com/series/pakistan-vs-england-m-2024/cricket-news/pakistans-all-spin-no-seam-first-innings-sets-142-year-first |website=Wisden |location=London |access-date=25 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=25 October 2024 |title=Matched after 142 years: spinners' first-innings feat from 1882 |newspaper=The Guardian |location=London |pages=40–41}}&lt;/ref&gt;
* [[सौद शकील]]ने कसोटी शतक गाठताना सर्वाधिक एकेरी (७०) धावा केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Shemilt |first=Stephan |date=25 October 2024 |title=Shakeel puts Pakistan in charge of deciding Test |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/ce3yzv3vkxko |website=BBC Sport |location=London |access-date=25 October 2024}}&lt;/ref&gt;
* जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप गुण: पाकिस्तान १२, इंग्लंड ०
}}

==नोंदी==
{{notelist}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.espncricinfo.com/series/england-in-pakistan-2024-25-1442205 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ]

{{पाकिस्तानचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}}
{{२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप}}

[[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इंग्लड क्रिकेट संघाचे पाकिस्तान दौरे]]</text>
      <sha1>tbqhxd3uqku0ft36eejaukced5k0pdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आयेशा कपूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>362316</id>
    <revision>
      <id>2707771</id>
      <parentid>2685949</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडक चित्रपट */</comment>
      <origin>2707771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14983" sha1="f4gmur47haqrtqto4cdklh6sc83dvan" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''आयेशा जुलिया कपूर''' ([[१३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९९४|१९९४]] - )&lt;ref name=&quot;rdf&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.रीडिफ.कॉम/movies/2005/feb/02aye.htm|title='I don't think I look like Rani'|last=N|first=Patcy|date=2 February 2005|website=Rediff}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ही एक भारतीय-जर्मन अभिनेत्री आहे, जी [[ब्लॅक (चित्रपट)|''ब्लॅक'']] या [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] चित्रपटातून प्रसिद्ध झाली आहे.&lt;ref name=&quot;ayesha&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2011/nov/18/brand-ayesha-311467.html|title=Brand Ayesha|date=18 November 2011|website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/movies/2005/feb/02aye.htm|title='I don't think I look like Rani'|last=N|first=Patcy (2 February 2005)|website=Rediff|access-date=17 September 2014}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=14668642&amp;cid=2359|title=Ayesha Kapoor refuses Preity Zinta|website=[[Sify]]|publisher=7 May 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514171649/http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=14668642&amp;cid=2359|archive-date=14 May 2008|access-date=18 May 2010}}&lt;/ref&gt; कपूरला &quot;सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री&quot; श्रेणीतील अनेक पुरस्कार मिळाले. असे केल्याने, ती [[फिल्मफेर पुरस्कार|फिल्मफेर पुरस्कारासाठी]] नामांकन मिळालेली आणि जिंकलेली दर्शील सफारी नंतरची दुसरी सर्वात तरुण अभिनेत्री बनली आणि सध्या ती [[झी सिने पुरस्कार]] आणि [[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार|आयफा पुरस्कार]] जिंकणारी सर्वात तरुण महिला आहे.&lt;ref name=&quot;verve&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vervemagazine.in/people/ayesha-guilia-kapur-jewellery-designer|title=GENE JUNCTION: AYESHA GUILIA KAPUR|last=Shah|first=Zaral|date=22 February 2016|publisher=Verve Magazine}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
कपूर [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरीतील]] [[ऑरोविल|ऑरोव्हिल]] येथे राहते व तेथेच लहानाची मोठी झाली.&lt;ref name=&quot;rdf&quot;/&gt; तिची आई जॅकलिन जर्मन आहे आणि तिचे वडील पंजाबी व्यापारी दिलीप कपूर आहेत, जे हायडिझाइन लेदर गुड्स स्टोअर्सचे मालक आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=13662236|title=Ayesha Kapoor: The stunning 9-year-old in 'Black'|date=3 February 2005|website=[[Sify]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050206193808/http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=13662236|archive-date=6 February 2005|access-date=18 May 2010}}&lt;/ref&gt; तिला एक भाऊ, मिलन आणि तिच्या वडिलांच्या पहिल्या लग्नापासून आकाश आणि विकास हे दोन सावत्र भाऊ आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.livemint.com/Leisure/PkfcfOu4TlmTX9Kfi6qBGP/Dilip-Kapur--The-French-connection.html|title=Dilip Kapur: The French Connection|last=Ramani|first=Priya (30 August 2008)|date=30 August 2008|website=LiveMint|access-date=17 September 2014}}&lt;/ref&gt; ती इंग्रजी, जर्मन आणि तमिळ बोलत मोठी झाली आणि हिंदी देखील बोलते.&lt;ref name=&quot;verve&quot;/&gt; कपूरने तिचे शालेय शिक्षण डीअरफिल्ड अकादमी &lt;ref name=&quot;ayesha&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;hnd&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/fashion/from-black-to-brilliant-hues/article4546919.ece?homepage=true|title=From Black to brilliant hues|last=Paitandy|first=Priyadarshini|date=25 March 2013|website=द हिंदू}}&lt;/ref&gt; मधून पूर्ण केले आणि नंतर २०२० मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] पदवी प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/wherearethey-series-i-want-to-focus-on-my-career-in-health-and-wellness-says-black-actor-ayesha-kapur-101634146062364.html|title=#WhereAreThey Series: I want to focus on my career in health and wellness, says Black actor Ayesha Kapur|last=Chakraborty|first=Juhi|date=16 October 2021|website=द हिंदुस्तान टाइम्स}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
२००५ मध्ये आलेल्या ''[[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]]'' या चित्रपटात कपूरने बॉलिवूडमधील तिच्या पहिल्या प्रमुख भूमिकेत [[राणी मुखर्जी]] आणि [[अमिताभ बच्चन]] यांच्यासोबत तरुणी मिशेल मॅकनॅलीची भूमिका साकारली. तिच्या भूमिकेसाठी तिला प्रशंसा आणि समीक्षकांची प्रशंसा मिळाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://in.रीडिफ.कॉम/movies/2005/feb/04black.htm|title=Black: Bhansali's passion, pain and pleasure|last=Sita Menon|date=4 February 2005|publisher=Rediff|access-date=15 January 2010}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://movies.indiatimes.com/Reviews/Bollywood/Black/articleshow/1014887.cms|title=Black|last=Nikhat Kazmi|date=3 February 2005|website=The Times of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926182845/http://movies.indiatimes.com/Reviews/Bollywood/Black/articleshow/1014887.cms|archive-date=26 September 2009|access-date=15 January 2010}}&lt;/ref&gt; तिच्या भूमिकेसाठी, कपूरने ५१ व्या फिल्मफेर पुरस्कारांमध्ये [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा फिल्मफेर पुरस्कार]] (२००६) जिंकले आणि महिला श्रेणीमध्ये सर्वात तरुण नामांकित आणि पुरस्कार विजेत्याचा विक्रम तिच्या नावावर आहे. तिला [[झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]], [[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार]], [[बॉलीवूड चित्रपट पुरस्कार]], प्रोड्यूसर्स गिल्ड फिल्म अवॉर्ड्स, [[स्क्रीन पुरस्कार]], [[स्टारडस्ट पुरस्कार]] देखील मिळाले आहे. कपूरचा दुसरा चित्रपट २००९ मध्ये ''सिकंदर'' होता जिथे तिने मुख्य कलाकार परजान दस्तूरच्या सोबत एका तरुण काश्मिरी मुस्लिम मुलीची भूमिका केली होती, नसरीन, जिच्याशी ती एक बंध निर्माण करते आणि त्याची विवेकबुद्धीची रक्षक बनते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/screen/yrf-signs-ayesha-kapur-for-a-three-film-deal/|title=YRF signs Ayesha Kapur for a three film deal|last=Sahgal|first=Geety (26 September 2014)|date=26 September 2014|website=TheIndianExpress|access-date=15 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-am-afraid-fame-will-change-me-ayesha-kapur-1283353|title=I am afraid fame will change me: Ayesha Kapur|website=Daily News and Analysis|access-date=15 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/all-work---all-fun/455173/|title=ALL WORK &amp; ALL FUN|last=Das|first=Sushmita (6 May 2009)|website=TheIndianExpress|access-date=15 December 2020}}&lt;/ref&gt;

२०१० पासून, कपूर तिची आई जॅकलिनसोबत, आयेशा ॲक्सेसरीजचा स्वतःचा ब्रँड चालवते.&lt;ref name=&quot;hnd&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/fashion/ayesha-accessoriess-jacqueline-kapur-on-her-venture/article7615770.ece|title=A good ride|last=Mallimadugula|first=Niharika|date=4 September 2015|website=द हिंदू}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ayesha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;verve&quot;/&gt;

२०२३ मध्ये, ती [[अमेझॉन प्राइम|अमेझॉन प्राइमवरील]] ''स्वीट कारम कॉफी'' या तमिळ वेब सिरीजमध्ये दिसली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Sweet Kaaram Coffee' review: Sugar, spice – and bitterness |url=https://scroll.in/reel/1051990/sweet-kaaram-coffee-review-sugar-spice-and-bitterness |website=Scroll.com |date=7 July 2023 }}&lt;/ref&gt; ती अभिनेता अंशुमन झा यांच्यासोबत ''हरि का ओम'' या चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारणार होती.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhansali's 'Black' fame child actor Ayesha Kapur to debut in 'Hari-Om' |url=https://theprint.in/features/bhansalis-black-fame-child-actor-ayesha-kapur-to-debut-in-hari-om/1117275/ |website=The Print |date=5 September 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ayesha Kapur, Who Played Young Rani Mukerji in Black, is Making Her Leading Role Debut with Hari-Om |url=https://www.news18.com/news/movies/ayesha-kapur-who-played-young-rani-mukerji-in-black-is-making-her-leading-debut-with-hari-om-5895709.html |website=News18 |date=5 September 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://indisches-filmfestival.de/film/hari-om/ |title=HARI KA OM / HARI'S OM gast/GUEST: Harish Vyas und Ayesha Giulia Kapur |website=indisches-filmfestival.de |access-date=22 October 2022 |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417223255/https://indisches-filmfestival.de/film/hari-om/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== चित्रपट ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! नोंदी / विशेष !! संदर्भ
|-
| २००५ || ''[[ब्लॅक (२००५ चित्रपट)|ब्लॅक]]'' || लहान मिशेल मॅकनॅली || [[हिंदी चित्रपट]]सृष्टीत पदार्पण ||
|-
| २००९ || ''[[सिकंदर (२००९ चित्रपट)|सिकंदर]]'' || नसरीन बानू || ||
|-
| २०२५ || ''[[हरी का ओम]]'' || || || &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhansali's 'Black' fame child actor Ayesha Kapur to debut in 'Hari-Om' |url=https://theprint.in/features/bhansalis-black-fame-child-actor-ayesha-kapur-to-debut-in-hari-om/1117275/ |website=The Print |date=5 September 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ayesha Kapur, Who Played Young Rani Mukerji in Black, is Making Her Leading Role Debut with Hari-Om |url=https://www.news18.com/news/movies/ayesha-kapur-who-played-young-rani-mukerji-in-black-is-making-her-leading-debut-with-hari-om-5895709.html |website=News18 |date=5 September 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://indisches-filmfestival.de/film/hari-om/ |title=HARI KA OM / HARI'S OM gast/GUEST: Harish Vyas und Ayesha Giulia Kapur |website=indisches-filmfestival.de |access-date=22 October 2022 }}&lt;/ref&gt;
|}

=== वेब मालिका ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! भाषा / नोंदी !! संदर्भ
|-
| २०२३ || ''[[स्वीट कारम कॉफी]]'' || ज्युलिया || [[तमिळ भाषा|तमिळ]] || &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Sweet Kaaram Coffee' review: Sugar, spice – and bitterness |url=https://scroll.in/reel/1051990/sweet-kaaram-coffee-review-sugar-spice-and-bitterness |website=Scroll.com |date=7 July 2023 }}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कपूर, आयेशा}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]]
[[वर्ग:कोलंबिया विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]]
[[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>f4gmur47haqrtqto4cdklh6sc83dvan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अंमळनेर (नेवासा)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>370939</id>
    <revision>
      <id>2707717</id>
      <parentid>2707326</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T14:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Pawar shushant ने लेख [[मसुदा:अंमळनेर (नेवासा)]] वरुन [[अंमळनेर (नेवासा)]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2707326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2619" sha1="q0a1mi5prdq93km3tyh58wyxz8whpb0" xml:space="preserve">अंमळनेर हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[नेवासा]] तालुक्यातील एक छोटेसे गाव आहे
{{बदल}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार = गाव
|स्थानिक_नाव = अंमळनेर
|राज्य_नाव = [[महाराष्ट्र]]
|आकाशदेखावा=
|आकाशदेखावा_title=
|जिल्हा = [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]]
|जिल्हा_नाव = [[अहमदनगर|अहमदनगर]]
|तालुका_नाव = 
|तालुका_नावे =[[नेवासा तालुका | नेवासा]] 
|जवळचे_शहर = [[नेवासा|नेवासा]]
| अक्षांश = 19| अक्षांशमिनिटे = 4| अक्षांशसेकंद = 7
| रेखांश = 74| रेखांशमिनिटे = 36| रेखांशसेकंद = 4
|उंची = 
|शोधक_स्थान = right
|लोकसंख्या_एकूण = 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = 
|लोकसंख्या_वर्ष = २०११
|लिंग_गुणोत्तर = 
|साक्षरता = 95
|साक्षरता_स्त्री = 
|साक्षरता_पुरूष = 
|अधिकृत_भाषा= [[मराठी]]
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[ग्रामपंचायत]]
|न्यायक्षेत्र_नाव_१ = अंमळनेर (नेवासा)
| नेता_पद_१ = सरपंच
| नेता_नाव_१ = ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|एसटीडी_कोड = 
|पिन_कोड = 414105
|आरटीओ_कोड = MH17
|संकेतस्थळ = 
|तळटिपा = &lt;references/&gt;
|लोकसंख्या_क्रमांक=|विधानसभा_मतदारसंघ=नेवासा|संसदीय_मतदारसंघ=शिर्डी}}

{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सरपंच ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
| पदवी = 
| चित्र = DNYNESHWAR KASHINATH AYANAR.jpg
| चित्र_शीर्षक = ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|}}</text>
      <sha1>q0a1mi5prdq93km3tyh58wyxz8whpb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707721</id>
      <parentid>2707717</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T14:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <origin>2707721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2842" sha1="n2wsibo86w6xjp1ksjf1ufkbp5k6otr" xml:space="preserve">अंमळनेर हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[नेवासा]] तालुक्यातील एक छोटेसे गाव आहे
{{बदल}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार = गाव
|स्थानिक_नाव = अंमळनेर
|राज्य_नाव = [[महाराष्ट्र]]
|आकाशदेखावा=
|आकाशदेखावा_title=
|जिल्हा = [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]]
|जिल्हा_नाव = [[अहमदनगर|अहमदनगर]]
|तालुका_नाव = 
|तालुका_नावे = [[नेवासा तालुका | नेवासा]] 
|जवळचे_शहर = [[नेवासा|नेवासा]],सोनई[[सदस्य:Pawar shushant|Pawar shushant]] ([[सदस्य चर्चा:Pawar shushant|चर्चा]]) २०:१०, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST)
| अक्षांश = 19| अक्षांशमिनिटे = 4| अक्षांशसेकंद = 7
| रेखांश = 74| रेखांशमिनिटे = 36| रेखांशसेकंद = 4
|उंची = 
|शोधक_स्थान = right
|लोकसंख्या_एकूण = 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = 
|लोकसंख्या_वर्ष = २०११
|लिंग_गुणोत्तर = 
|साक्षरता = 95
|साक्षरता_स्त्री = 
|साक्षरता_पुरूष = 
|अधिकृत_भाषा= [[मराठी]]
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[ग्रामपंचायत]]
|न्यायक्षेत्र_नाव_१ = अंमळनेर (नेवासा)
| नेता_पद_१ = सरपंच
| नेता_नाव_१ = श्री. ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|एसटीडी_कोड = 
|पिन_कोड = 414105
|आरटीओ_कोड = MH17
|संकेतस्थळ = 
|तळटिपा = &lt;references/&gt;
|लोकसंख्या_क्रमांक=|विधानसभा_मतदारसंघ=नेवासा|संसदीय_मतदारसंघ=शिर्डी}}

{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सरपंच ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
| पदवी = 
| चित्र = DNYNESHWAR KASHINATH AYANAR.jpg
| चित्र_शीर्षक = श्री. ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|}}</text>
      <sha1>n2wsibo86w6xjp1ksjf1ufkbp5k6otr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707722</id>
      <parentid>2707721</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T14:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <origin>2707722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2661" sha1="pum4oc22ywc53yu4n116i5yl1zepfy5" xml:space="preserve">अंमळनेर हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[नेवासा]] तालुक्यातील एक छोटेसे गाव आहे
{{बदल}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार = गाव
|स्थानिक_नाव = अंमळनेर
|राज्य_नाव = [[महाराष्ट्र]]
|आकाशदेखावा=
|आकाशदेखावा_title=
|जिल्हा = [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]]
|जिल्हा_नाव = [[अहमदनगर|अहमदनगर]]
|तालुका_नाव = 
|तालुका_नावे = [[नेवासा तालुका | नेवासा]] 
|जवळचे_शहर = [[नेवासा|नेवासा]],सोनई
| अक्षांश = 19| अक्षांशमिनिटे = 4| अक्षांशसेकंद = 7
| रेखांश = 74| रेखांशमिनिटे = 36| रेखांशसेकंद = 4
|उंची = 
|शोधक_स्थान = right
|लोकसंख्या_एकूण = 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = 
|लोकसंख्या_वर्ष = २०११
|लिंग_गुणोत्तर = 
|साक्षरता = 95
|साक्षरता_स्त्री = 
|साक्षरता_पुरूष = 
|अधिकृत_भाषा= [[मराठी]]
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[ग्रामपंचायत]]
|न्यायक्षेत्र_नाव_१ = अंमळनेर (नेवासा)
| नेता_पद_१ = सरपंच
| नेता_नाव_१ = श्री. ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|एसटीडी_कोड = 
|पिन_कोड = 414105
|आरटीओ_कोड = MH17
|संकेतस्थळ = 
|तळटिपा = &lt;references/&gt;
|लोकसंख्या_क्रमांक=|विधानसभा_मतदारसंघ=नेवासा|संसदीय_मतदारसंघ=शिर्डी}}

{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सरपंच ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
| पदवी = 
| चित्र = DNYNESHWAR KASHINATH AYANAR.jpg
| चित्र_शीर्षक = श्री. ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|}}</text>
      <sha1>pum4oc22ywc53yu4n116i5yl1zepfy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707723</id>
      <parentid>2707722</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T14:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <origin>2707723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2711" sha1="kpfvug1vzixw9gipj7tibmvy6ra7akw" xml:space="preserve">अंमळनेर हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[नेवासा]] तालुक्यातील एक छोटेसे गाव आहे
{{बदल}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार = गाव
|स्थानिक_नाव = अंमळनेर
|राज्य_नाव = [[महाराष्ट्र]]
|आकाशदेखावा=
|आकाशदेखावा_title=
|जिल्हा = [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]]
|जिल्हा_नाव = [[अहमदनगर|अहमदनगर]]
|तालुका_नाव = 
|तालुका_नावे = [[नेवासा तालुका | नेवासा]] 
|जवळचे_शहर = [[नेवासा|नेवासा]],सोनई
| अक्षांश = 19| अक्षांशमिनिटे = 4| अक्षांशसेकंद = 7
| रेखांश = 74| रेखांशमिनिटे = 36| रेखांशसेकंद = 4
|उंची = 
|शोधक_स्थान = right
|लोकसंख्या_एकूण = 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = 
|लोकसंख्या_वर्ष = २०११
|लिंग_गुणोत्तर = 
|साक्षरता = 95
|साक्षरता_स्त्री = 
|साक्षरता_पुरूष = 
|अधिकृत_भाषा= [[मराठी]]
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[ग्रामपंचायत]]
|न्यायक्षेत्र_नाव_१ = अंमळनेर (नेवासा)
| नेता_पद_१ = सरपंच
| नेता_नाव_१ = श्री. ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|एसटीडी_कोड =91 
|पिन_कोड = 414105
|आरटीओ_कोड = MH17
|संकेतस्थळ = 
|तळटिपा = &lt;references/&gt;
|लोकसंख्या_क्रमांक=|विधानसभा_मतदारसंघ=नेवासा|संसदीय_मतदारसंघ=शिर्डी|पोस्ट ऑफिस=करजगाव}}

{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सरपंच ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
| पदवी = 
| चित्र = DNYNESHWAR KASHINATH AYANAR.jpg
| चित्र_शीर्षक = श्री. ज्ञानेश्वर काशिनाथ आयनर
|}}</text>
      <sha1>kpfvug1vzixw9gipj7tibmvy6ra7akw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अंमळनेर नेवासा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>370942</id>
    <redirect title="अंमळनेर (नेवासा)" />
    <revision>
      <id>2707739</id>
      <parentid>2615090</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Fixing double redirect from [[मसुदा:अंमळनेर (नेवासा)]] to [[अंमळनेर (नेवासा)]]</comment>
      <origin>2707739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="9xeq26o8g3rbr5t8kzg0xethjh2bsmn" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अंमळनेर (नेवासा)]]</text>
      <sha1>9xeq26o8g3rbr5t8kzg0xethjh2bsmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>370956</id>
    <revision>
      <id>2707719</id>
      <parentid>2615154</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T14:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Pawar shushant ने लेख [[मसुदा चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)]] वरुन [[चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2615154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="9z384sl0munagiqbalyx3elk6nuh8cf" xml:space="preserve">== Map location add ==

How to add village map in wiki page [[सदस्य:Pawar shushant|Pawar shushant]] ([[सदस्य चर्चा:Pawar shushant|चर्चा]]) १५:५५, २१ सप्टेंबर २०२५ (IST)</text>
      <sha1>9z384sl0munagiqbalyx3elk6nuh8cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्लाय९१</title>
    <ns>0</ns>
    <id>371468</id>
    <revision>
      <id>2707827</id>
      <parentid>2700063</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T10:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47761-73</username>
        <id>187030</id>
      </contributor>
      <comment>/* सद्य ताफा */ Fly91 has place order of 40 new Atr72</comment>
      <origin>2707827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20432" sha1="k9bthlzdmgv75jf9l3402ady9y0eto8" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = फ्लाय९१
| चित्र             = Fly91_Logo.svg
| चित्र_आकारमान     =
| IATA           = IC&lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;{{cite news|last=Joshi|first=Ameya|title=Proving flights: What FLY91 and other new airlines must do to get a flying permit|url=https://www.hindustantimes.com/business/fly91-becomes-latest-airline-to-start-operations-but-can-it-soar-101709373492226.html|work=The Hindustan Times|quote=The airline has chosen “IC” as its code, which like its planes have a history in India. IC was the IATA code for Indian Airlines which operated from 1953 until 2011 when it was merged with Air India.|date=2 March 2024|access-date=12 March 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;
| ICAO           = GOA&lt;ref name=&quot;FAA&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.faa.gov/air_traffic/publications/atpubs/cnt_html/chap3_section_1.html |title=Aircraft Company/Telephony/Three−Letter Designator Encode |website=www.faa.gov}}&lt;/ref&gt;|callsign=GOAN&lt;ref name=&quot;FAA&quot; /&gt;
| callsign       = GOAN&lt;ref name=&quot;FAA&quot; /&gt;
| स्थापना            = {{start date and age|2023|01|09|df=y|p=n|br=n}}&lt;ref name=&quot;ANI&quot;&gt;{{cite news|title=Convergent Finance LLP and Manoj Chacko to co-found pure-play regional airline branded Fly91|url=https://www.aninews.in/news/business/business/convergent-finance-llp-and-manoj-chacko-to-co-found-pure-play-regional-airline-branded-fly9120230109103148/|quote=Convergent Finance LLP (&quot;Convergent&quot;), in collaboration with Manoj Chacko leading an experienced team, announces the formation of 'Fly91', a pure-play domestic regional airline.|work=ANI News|date=9 January 2023|access-date=14 March 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TW&quot;&gt;{{cite news|last=Kelkar|first=Nachiket|title=Fly91, new airline promoted by former Kingfisher Airlines exec, plans to take off by Dec 2023|url=https://www.theweek.in/news/biz-tech/2023/01/09/fly91-new-airline-promoted-by-former-kingfisher-airlines-exec-plans-to-take-off-by-dec-2023.html|work=[[The Week (Indian magazine)|The Week]]|date=9 January 2023|access-date=12 March 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;
| बंद               =
| विमानतळ         =[[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमातळ]] {{small|([[गोवा]])}}
| मुख्य_शहरे         =
| फ्रिक्वंट_फ्लायर = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     = ३
| मुख्य कंपनी      = जस्ट उडो एव्हिएशन प्रायव्हेट लिमिटेड
| ब्रीदवाक्य = ''Bharat Unbound'' 
| मुख्यालय         = ॲल्कॉन हाऊस, कदंब प्लॅटो मार्ग, [[रायबंदर]], [[उत्तर गोवा जिल्हा]], [[गोवा]], [[भारत]]
| मुख्य व्यक्ती     = हर्ष राघवन, अध्यक्ष आणि संस्थापक &lt;br/&gt; मनोज चाको, [[संचालक (व्यवसाय)|व्यवस्थापन संचालक]] आणि [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]]
| संकेतस्थळ        = [https://fly91.in/ संकेतस्थळ]
}}
{{बदल}}
'''जस्ट उडो एव्हिएशन प्रायव्हेट लिमिटेड''',  '''फ्लाय९१'''  म्हणून व्यवसाय करत असलेली &lt;ref name=&quot;CAPA&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://centreforaviation.com/data/profiles/airlines/fly91|title=Fly91 Airline Profile|website=CAPA|access-date=12 March 2024}}&lt;/ref&gt;  एक [[भारतातील विमानवाहतूक कंपन्यांची यादी|भारतीय]] किफायती [[प्रादेशिक विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. या कंपनीचे  मुख्यालय [[रायबंदर]], [[गोवा]], [[भारत]] येथे आहे. या कंपनीचे तळ, [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्यातील]] [[मोपा]] येथील [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरील]] येथून, तीन [[ए.टी.आर. ७२]] विमानांच्या ताफ्यासह, [[भारतीय शहरांचे वर्गीकरण|भारतातील स्तर-२ आणि ३ शहरांमध्ये]] सेवा पोचविते. &lt;ref name=&quot;IT&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Saha|first=Poulomi|url=https://www.indiatoday.in/business/story/exclusive-fly91-goa-based-regional-carrier-manoj-chacko-exclusive-after-aviation-ministry-noc-2364962-2023-04-26|title=We want to be a last mile carrier: Fly91 CEO Manoj Chacko after aviation ministry's nod – Exclusive|date=26 April 2023|work=India Today|language=en|access-date=13 March 2024}}&lt;/ref&gt; जानेवारी २०२३ मध्ये [[किंगफिशर एरलाइन्स|किंगफिशर एरलाइन्समध्ये]] सहभागी असलेल्या माजी विमानसेवा दिग्गज, हर्ष राघवन आणि मनोज चाको यांनी या कंपनीची स्थापना केली. १८ मार्च २०२४ पासून गोवा येथील तळावरून [[सिंधुदुर्ग विमानतळ|सिंधुदुर्ग]], [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगळुरू]] आणि [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]] येथे व्यावसायिक ऑपरेशन्स सुरू केले आणि एप्रिल २०२४ पासून [[अगत्ती विमानतळ|लक्षद्वीप]], [[जळगाव]] आणि इतर प्रादेशिक शहरांमध्ये उड्डाणे सुरू केली.  &lt;ref name=&quot;TH&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/fly91-announces-commencement-of-flight-operations-from-march-18/article67942242.ece|title=Fly91 announces commencement of flight operations from March 18|date=12 March 2024|work=The Hindu|language=en|access-date=12 March 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;TBM&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://travelbizmonitor.com/fly91-launches-inaugural-flights-from-goa-to-agatti-and-jalgaon/|title=FLY91 Launches Inaugural Flights from Goa to Agatti and Jalgaon|date=19 April 2024|work=Travel Biz Monitor|language=en|access-date=19 April 2024}}&lt;/ref&gt;

== कॉर्पोरेट व्यवहार ==
फ्लाय९१, हे जस्ट उडो एव्हिएशन प्रायव्हेट लिमिटेडचे ब्रँड नाव आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://fly91.in/|title=FLY91 – Bharat Unbound|website=Fly91|access-date=13 March 2024}}&lt;/ref&gt;  कंपनीचे मुख्यालय [[गोवा]], [[भारत|भारतातील]] [[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा जिल्ह्यातील]] [[पणजी|पणजीजवळील]] [[रायबंदर]] येथे आहे, या कंपनीचे नोंदणीकृत कार्यालय [[मुंबई|मुंबईत]] आहे आणि [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्यातील]] [[मोपा]] येथील [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] तळ आहे.  फ्लाय९१ चे अध्यक्ष आणि संस्थापक हर्ष राघवन आहेत आणि, [[संचालक (व्यवसाय)|व्यवस्थापन संचालक]] आणि [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] मनोज चाको आहेत.  या कंपनीने  {{INRConvert|200|c}}  निधी इक्विटीद्वारे मिळवून कामे सुरू केली आहे. &lt;ref name=&quot;TBM2&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://travelbizmonitor.com/new-regional-airline-fly91-to-take-wings-with-initial-investment-of-inr-200cr/|title=New regional airline 'Fly91' to take wings with initial investment of INR 200cr|date=10 January 2023|work=Travel Biz Monitor|language=en|access-date=13 March 2024}}&lt;/ref&gt; एप्रिल २०२४ पर्यंत, फ्लाय९१ कडे २०० कर्मचारी होते आणि विमानांची पोचवणी झाल्यावर प्रत्येक विमानामागे २५ कर्मचारी भरती केले जातील, ज्यामुळे २०२४ च्या अखेरीस एकूण कर्मचाऱ्यांची संख्या ३५० होईल असे सांगितले होते. सध्या त्यांच्याकडे दोन भाडेतत्त्वावर घेतलेली [[ए.टी.आर. ७२]] विमाने आहेत आणि २०२४ च्या अखेरीस एकूण सहा विमाने असतील असे सांगितले होते. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.financialexpress.com/business/airlines-aviation-fly91-set-to-transform-regional-air-travel-expects-to-have-350-staff-in-first-year-of-operations-3427770/|title=FLY91 set to transform regional air travel, expects to have 350 staff in first year of operations|date=17 March 2024|work=The Financial Express|language=en|access-date=19 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;CHA&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ch-aviation.com/portal/airline/F91|title=Fly91|website=ch-aviation|access-date=19 April 2024}}&lt;/ref&gt; 

=== संस्थाचिन्ह आणि लिव्हरी ===
[[चित्र:Overhaul.jpg|इवलेसे|फ्लाय९१ च्या मालकीचे [[ए.टी.आर. ७२]]]]
या कंपनीच्या संस्थाचिन्ह आणि लिव्हरीमध्ये पेस्टल निळा आणि पिवळा रंग आहे, जो [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्राच्या]] निसर्गरम्य, शांत आणि प्रसन्न वातावरणावरून, [[गोवा|गोव्याच्या]] समुद्रकिनाऱ्यावरून आणि [[सह्याद्री|पश्चिम घाटावरून]] प्रेरित आहे. या कंपनीचे ब्रीदवाक्य &quot;''भारत अनबाउंड&quot;'' इंग्रजीत विमानाच्या मागील बाजूस दर्शविले आहे.. लिव्हरीमध्ये चालक कक्षाच्या बाहेरील खिडक्यांभोवती एक काळा चालक कक्षाचा मास्क देखील आहे, जो [[एर कॅनडा|एअर कॅनडासारख्या]] कंपन्या त्यांच्या विमानाच्या स्वरूपसौंदर्यीकरणासाठी वापरतात. शेपटीवर, कंपनीचे नाव पेस्टल निळ्या पार्श्वभूमीवर पांढऱ्या मथळ्यांमध्ये वैशिष्ट्यीकृत आहे. &quot;फ्लाय९१&quot; हे नाव [[आंतरराष्ट्रीय दूरध्वनी क्रमांक|भारताच्या देशाच्या दूरध्वनी संकेत]] &quot;+९१&quot; वरून आले आहे. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Aashu|url=https://timesofaviation.com/indian-startup-airline-fly91-reveals-its-livery/|title=Indian startup airline Fly91 reveals its livery|date=10 August 2023|work=Times of Aviation|language=en|access-date=12 March 2024}}{{मृत दुवा|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== गंतव्यस्थाने ==
या विमान वाहतूक कंपनीने १८ मार्च २०२४ पासून [[मोपा|गोव्यातील मोपा]] येथील [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] आपले कामकाज सुरू केले. मे २०२४ पर्यंत, खालील ठिकाणी सेवा सुरू होत्या: &lt;ref name=&quot;TFE&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.financialexpress.com/business/airlines-aviation-regional-airline-fly91-to-start-commercial-flights-from-march-18-details-inside-3422548/|title=Regional airline FLY91 to start commercial flights from March 18 – Details inside|date=12 March 2024|work=The Financial Express|language=en|access-date=12 March 2024}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!राज्य
! शहर
! विमानतळ
! class=&quot;unsortable&quot; | नोंदी
! class=&quot;unsortable&quot; | संदर्भ
|-
| [[गोवा]]
| [[मोपा]]
| [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;TH&quot;/&gt;
|-
| [[कर्नाटक]]
| [[बंगळूर|बेंगळुरू]]
| [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; |
|-
| [[लक्षद्वीप]]
| [[अगत्ती|अगाटी]]
| [[अगत्ती विमानतळ|अगाटी विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;AGX&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/goa-gets-direct-connection-to-lakshadweeps-agatti/articleshow/109226438.cms|title=Goa gets direct connection to Lakshadweep's Agatti|date=12 April 2024|work=The Times of India|language=en|access-date=19 April 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[महाराष्ट्र]]
| [[जळगाव]]
| [[जळगाव विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;TBM&quot;/&gt;
|-
| [[नांदेड]]
| [[श्री गुरू गोविंद सिंग जी विमानतळ|नांदेड विमानतळ]]
|
| &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://infra.economictimes.indiatimes.com/news/aviation/fly91-expands-maharashtra-network-adds-goa-solapur-and-nanded-flights/121743825|title=FLY91 expands Maharashtra network, adds Goa-Solapur and Nanded flights - ET Infra|last=www.ETInfra.com|website=ETInfra.com|language=en|access-date=2025-06-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[पुणे]]
| [[पुणे विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/business/regional-airline-fly91-adds-pune-as-its-seventh-destination/article68215925.ece|title=Regional airline FLY91 adds Pune as its seventh destination|date=25 May 2024|work=The Hindu|language=en|access-date=26 May 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]]
| [[सोलापूर विमानतळ]]
|
|
|-
| [[सिंधुदुर्ग]]
| [[सिंधुदुर्ग विमानतळ]]
|
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;TBM&quot; /&gt;
|-
| [[तेलंगणा]]
| [[हैदराबाद]]
| [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
|
|}

== ताफा ==

=== सद्य ताफा ===
ऑगस्ट २०२५ पर्यंत, फ्लाय९१ खालील विमाने वापरात होते :&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=September 2025|title=Global Airline Guide 2025 - Fly91|magazine=Airliner World|page=61}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto; text-align:center;&quot;
|+'''फ्लाय९१ चा ताफा'''
! विमान
! सेवेत
! ऑर्डर
! प्रवासी
! नोंदी
|
|-
| [[ए.टी.आर. ७२|एटीआर ७२-६००]]
| 6
| 40
| ७२
| 
|[[चित्र:Fly91_atr_72-600.jpg|150x150अंश]]
|-
! एकूण
! 6
! 0
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

== सेवा ==
कंपनीने काम सुरू केल्यानंतर, त्यांचा जाळ्यामधील गंतव्यस्थानांपर्यंतचा प्रवास १ ते १.५ तासांच्या वेळेत पार पाडला आहे. विमानात खाद्य आणि पेये खरेदी करण्यासाठी सेवा मिळते. १८ ओळींपैकी पाच ते सहा ओळींमध्ये सीट निवडायला शुल्क लागू आहे. [[इंडिगो]] आणि [[अलायन्स एर|अलायन्स एअर]] सारख्या इतर [[ए.टी.आर. ७२]] वापरकर्त्यांप्रमाणेच, प्रादेशिक संधानतेसाठी शेवटच्या मैलाच्या वाहक म्हणून ही कंपनी, प्रवाशांचा अनुभवात भर करण्यासाठी अधिक सुविधा देखील देते. शारीरिकदृष्ट्या अपंग प्रवाशांसाठी व्हीलचेअर, आपत्कालीन आणि वैद्यकीय सुविधांसारखे विशेषाधिकार प्रदान उपलब्ध असतात आणि पाळीव प्राणी विमानात घेऊन जाण्याची परवानगी देखील आहे. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Sinha|first=Saurabh|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/agatti-ahoy-manoj-chackos-regional-carrier-fly-91-takes-off-today/articleshow/108425936.cms|title=Agatti ahoy: Manoj Chacko's regional carrier, Fly 91 takes off today|date=12 March 2024|work=The Times of India|language=en|quote=The average flight duration for Fly 91 routes will range from 55 to 90 minutes. &quot;We will offer buy-on-board service for snacks and beverages, with seat selection charges applicable to five to six rows out of the 18,&quot; he added. IndiGo operates ATRs, and following Air India's divestment, Alliance Air remains the only state-owned fixed-wing airline. &quot;I aim to provide last-mile connectivity rather than compete with anyone, but to coexist,&quot; Chacko asserted.|access-date=14 March 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://fly91.in/forms-and-downloads|title=Forms and Downloads|work=Fly91|access-date=19 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://support.fly91.in/portal/en/kb/articles/travel-with-pet|title=Travel with Pet|work=Fly91|language=en|access-date=19 April 2024}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतामधील विमानवाहतूक कंपन्या}}
[[वर्ग:भारतीय विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>k9bthlzdmgv75jf9l3402ady9y0eto8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377458</id>
    <revision>
      <id>2707807</id>
      <parentid>2707481</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* २०२६ महिला टी२० आशिया चषक */</comment>
      <origin>2707807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134608" sha1="sc8bdfcdhzm3yo79dmm6lqajdsbvaxs" xml:space="preserve">{{short description|International cricket season}}
{{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}}
'''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}&lt;/ref&gt; या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}&lt;/ref&gt; [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}&lt;/ref&gt; येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील.

== मोसम आढावा ==

=== पुरुषांचे कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |'''आरंभ दिनांक'''
! rowspan=&quot;2&quot; |यजमान संघ
! rowspan=&quot;2&quot; |पाहुणा संघ
! colspan=&quot;3&quot; |निकाल [सामने]
|-
! width=&quot;80&quot; |[[कसोटी सामना|कसोटी]]
! width=&quot;80&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]]
! width=&quot;80&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}} 
| {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}} 
| २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}}
| ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
|style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]]
|style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}}
|style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AUS}}
|{{n/a}}
|२–१ [३]
|{{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SL}}
| १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}}
|१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AFG|२०१३}}
| १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AUS}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२]

|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
|१–० [२] || २–१ [५] 
|[३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}}
| {{n/a}} || २–३ [५] || {{n/a}} 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे  दौरा|{{date|23 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|WIN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}}
| १–१ [२]|| {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AFG|२०१३}}
| {{n/a}} || ०–४ [५] || {{n/a}} 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AUS}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|BAN}}
| १–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SRI}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}
|०–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}}
|[३] || {{n/a}} || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|9 September 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NAM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SA}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये|१३ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{flagicon|IND}} {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{cr|IND}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SL}}
| {{n/a}} || [३] || [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[#ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|15 September 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|AUS}}
| {{n/a}} || [3] || {{n/a}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align :center&quot; |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा'''
|-
!'''आरंभ दिनांक'''
! colspan=&quot;4&quot; |'''स्पर्धा'''
!'''विजेते'''
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)|{{date|2 April 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]]
|{{n/a}}
|-
|style=&quot;text-align:left&quot; | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)|६ जून २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)|{{date|21 July 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)|{{date|3 August 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी (टांझानिया)|{{date|8 August 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]]
| {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|28 August 2026}}]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |

|}

=== महिलांचे कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; white-space:nowrap&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |आरंभ दिनांक
! rowspan=&quot;2&quot; |यजमान संघ
! rowspan=&quot;2&quot; |पाहुणा संघ
! colspan=&quot;3&quot; |'''निकाल [सामने]'''
|-
! width=&quot;80&quot; |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]]
! width=&quot;80&quot; |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]]
! width=&quot;80&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|SA}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IND}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|BAN}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|SRI}}
| {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|PAK}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ZIM}}
| {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|NZ}}
| {{n/a}} || १-१ [३] || २–१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IND}}
| ०–१ [१] || {{n/a}} || २–१ [३]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IRE}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|WIN}}
| {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|SRI}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|PAK}}
| {{n/a}} || २–१ [३] || २–१ [३] 
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा|१० ऑगस्ट २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|PNG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|THA}}
| {{n/a}} || ०–३ [३] || १–१ [२]
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[#नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा|२८ ऑगस्ट २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|SCO}}
| style=&quot;text-align:left&quot; | {{crw|NED}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ENG}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|IRE}}
| {{n/a}} || [३] || {{n/a}}  
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|ZIM}}
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{crw|RSA}}
| {{n/a}} || {{n/a}} || [५]   
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align :center&quot; |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा'''
|-
!'''आरंभ दिनांक'''
! colspan=&quot;4&quot; |'''स्पर्धा'''
!'''विजेते'''

|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{Crw|SCO}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{Crw|WIN}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{Crw|AUS}}
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला आशिया चषक |२८ ऑगस्ट २०२६]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |[[२०२६ महिला आशिया चषक]]
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}

== एप्रिल ==
=== २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)===
{{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!संघ १
!संघ २
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६]
|२ एप्रिल 
|{{cr|OMA}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|सामना रद्द
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७]
|४ एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|OMA}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|OMA}} ३ गडी राखून 
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८]
|६ एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|अनिर्णित
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९]
|८ एप्रिल
|{{cr|OMA}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|OMA}} १२ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०]
|१० एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|OMA}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|NAM}} १ गडी राखून 
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१]
|१२ एप्रिल
|{{cr|NAM}}
|{{cr|SCO}}
|[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]]
|{{cr|SCO}} ७ गडी राखून
|}

=== न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा ===
{{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.]
|१७ एप्रिल
|[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]]
|{{cr|NZ}} २६ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.]
|२० एप्रिल
|[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]]
|{{cr|BAN}} ६ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.]
|२३ एप्रिल
|[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]]
|{{cr|BAN}} ५५ धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.टी२० मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०]
|२७ एप्रिल
|[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]]
|{{cr|BAN}} ६ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०]
|२९ एप्रिल
|[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]]
|सामना रद्द
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०]
|२ मे
|[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]]
|{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|}

=== भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा ===
{{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२० मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०]
|१७ एप्रिल
|[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
|{{Crw|SA}} ६ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०]
|१९ एप्रिल
|[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]]
|{{Crw|SA}} ८ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०]
|२२ एप्रिल
|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
|{{Crw|SA}} ९ गडी राखून
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०]
|२५ एप्रिल
|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
|{{Crw|IND}} १४ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०]
|२७ एप्रिल
|[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] 
|{{Crw|SA}} २३ धावांनी
|}

=== श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा ===
{{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.]
|२० एप्रिल
|[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]]
|{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.]
|२२ एप्रिल
|[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]]
|{{Crw|SL}} ४ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.]
|२५ एप्रिल
|[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]]
|{{Crw|SL}} ७ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; |WT20I series
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०]
|२८ एप्रिल
|[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]]
|{{Crw|SL}} २५ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०]
|३० एप्रिल
|[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]]
|{{Crw|SL}} २१ धावांनी
|-
|[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०]
|२ मे 
|[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]]
|{{Crw|SL}} ३ धावांनी
|}

=== २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) ===
{{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी
|}

== मे==
=== झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा ===
{{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५]
|४ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६]
|६ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७]
|९ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२०. मालिका
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६]
|१२ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७]
|१४ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९]
|१५ मे
|[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]]
|{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी
|}
===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा===
{{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}}

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}}
|-
!क्र. 
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी
|}

=== न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा===
{{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८]
|१० मे
|[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]
|{{Cr|ENG}} १ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९]
|१३ मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]]
|अनिर्णित
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०]
|१६ मे
|[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]
|{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] 
|२० मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]]
|{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] 
|२३ मे
|[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]]
|{{Cr|NZL}} १४ धावांनी 
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] 
|२५ मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]]
|{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून
|}
=== २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) ===
{{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी
|}

===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा ===
{{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |कसोटी मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९]
|२७-३० मे
|[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]
|{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी 
|-
|}

=== २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका===
{{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}}
{{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}}  || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी
|}

===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका===
{{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}}
{{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द
|}
=== भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा===
{{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४]
|२८ मे
|[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]
|{{crw|IND}} ३८ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२]
|३० मे
|[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]]
|{{crw|ENG}} २६ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००]
|२ जून
|[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]]
|{{crw|ENG}} ६ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; |महिला कसोटी
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३]
|१०–१३ जुलै
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]
|{{crw|IND}} २७० धावांनी
|}

=== ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा===
{{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६]
|३० मे
|[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]]
|{{cr|PAK}} ५ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७]
|२ जून
|[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]]
|{{cr|AUS}} ४१ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९]
|४ जून
|[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]]
|{{cr|PAK}} ४ गडी राखून
|}

==जून==
===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा===
{{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित
|}

===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा===
{{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी
|}

===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा===
{{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| एकमेव कसोटी
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी
|-
| [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून
|}

===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)===
{{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका'''
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २ 
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित
|}

===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा===
{{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]])
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १  गडी राखून 
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून
|}

===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक===
{{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}}
{{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|गट अ}}
{{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी  
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी  
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}}  ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;6&quot; |उपांत्य सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून
|}

===भारताचा आयर्लंड दौरा===
{{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने
|}

=== बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा===
{{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap| कसोटी सामना}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ४ गडी राखून
|}

== जुलै ==

===भारताचा इंग्लंड दौरा===
{{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |आं.टी२० मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html आं.टी२० ४००७]
|१ जुलै 
|[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]
|सामना अनिर्णित 
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html आं.टी२० ४०१२]
|४ जुलै 
|[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]
|{{cr|ENG}} ४ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html आं.टी२० ४०१३]
|७ जुलै 
|[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]
|{{cr|ENG}} १२५ धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html आं.टी२० ४०२०]
|९ जुलै
|[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]]
|{{cr|ENG}} ९ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html आं.टी२० ४०२५]
|११ जुलै
|[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]
|{{cr|ENG}} ५६ धावांनी
|-
! colspan=&quot;4&quot; |आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html १ला आं.ए.दि.]
|१४ जुलै
|[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]]
|{{cr|IND}} ६ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा आं.ए.दि.]
|१६ जुलै
|[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]
|{{cr|ENG}} ४ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा आं.ए.दि.]
|१९ जुलै
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]
|{{cr|ENG}} २७ धावांनी
|}

=== वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा===
{{Main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528544.html म.आं.ए.दि. १५५१]
|१० जुलै
|[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]]
|{{Crw|WIN}} ९ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528545.html म.आं.ए.दि. १५५२]
|१२ जुलै
|[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]]
|{{Crw|WIN}} ६ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528546.html म.आं.ए.दि. १५५३]
|१५ जुलै
|[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]]
|{{Crw|WIN}} ६४ धावांनी
|}
===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा===
{{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html आं.ए.दि. ४९८५] || ११ जुलै || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html आं.ए.दि. ४९८६] || १३ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html आं.ए.दि. ४९८९] || १६ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html आं.ए.दि. ४९९१] || १९ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|NZ}} १ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html आं.ए.दि. ४९९३] || २१ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]  || {{cr|WIN}} २ गडी राखून
|}

===२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)===
{{main|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका'''
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २ 
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९९२] || २१ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९९४] || २३ जुलै|| {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९९५] || २५ जुलै || {{cr|NED}}|| {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५८ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९९६] || २७ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ३ धावांनी
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९९७] || २९ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५७ धावांनी 
|-
| [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९९८] || ३१ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ६ गडी राखून
|}

===पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा===
{{Main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540540.html म.आं.ए.दि. १५५४]
|२३ जुलै
|[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]]
|{{Crw|PAK}} ५ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540541.html म.आं.ए.दि. १५५५]
|२५  जुलै
|[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]]
|{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540542.html म.आं.ए.दि. १५५६]
|२८ जुलै
|[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]]
|{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap| म.आं.टी२० मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540543.html म.आं.टी२० २९४३]
|३१ जुलै
|[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]]
|{{Crw|SRI}} ६  गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540544.html म.आं.टी२० २९४८]
|२ ऑगस्ट
|[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]]
|{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540545.html म.आं.टी२० २९५१]
|४ ऑगस्ट
|[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]]
|{{Crw|PAK}} ४ गडी राखून
|}

===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा===
{{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|आं.टी२० मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html आं.टी२० ४०३९]
|२३ जुलै
|[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]
|{{Cr|IND}} ७ गडी राखून
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html आं.टी२० ४०४१]
|२५ जुलै
|[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]
|{{Cr|IND}} ९० धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html आं.टी२० ४०४४]
|२६ जुलै
|[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]
|{{Cr|IND}} ३५ धावांनी
|}

===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा===
{{Main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |{{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
!क्र.
!दिनांक
!ठिकाण
!निकाल
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538630.html कसोटी २६२७]
|२५–२९ जुलै
|[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
|{{Cr|WIN}} ९० धावांनी
|-
|[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538631.html कसोटी २६२८]
|२–६ ऑगस्ट
|[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]
|{{Cr|PAK}} ८ गडी राखून
|}

==ऑगस्ट==
===२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)===
{{main|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545998.html आं.ए.दि. ४९९८अ] || ३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545999.html आं.ए.दि. ४९९८क] || ५ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546000.html आं.ए.दि. ५०००] || ७ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} ९ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546001.html आं.ए.दि. ५००१] || ९ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html आं.ए.दि. ५००३] || ११ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|UAE}} ९७ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546003.html आं.ए.दि. ५००५] || १३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १७० धावांनी
|}

===अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा===
{{Main| अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
! colspan=&quot;4&quot; | आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html आं.ए.दि. ४९९८ब] || ५ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || सामना रद्द
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html आं.ए.दि. ४९९९] || ७ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || {{cr|AFG|२०१३}} ९२ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html आं.ए.दि. ५००२] || १० ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html आं.ए.दि. ५००४] || १२ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४२ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html आं.ए.दि. ५००६] || १५ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] ||{{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून
|}

===२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)===
{{main|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;7&quot; |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] – लिस्ट अ मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html १ला सामना] || ८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ९० धावांनी([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस]])
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html २रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६८ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html ३रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} १६३ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html ४था सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html ५वा सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ११३ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html ६वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html ७वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ५१ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html ८वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ३८ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html ९वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ७ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html १०वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|SIN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html ११वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|BHR}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html १२वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html १३वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ९ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html १४वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ८ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html १५वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ४ गडी राखून
|}
===थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा===
{{main| थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549208.html म.आं.टी२० २९५२] || १० ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|PNG}} ५ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549209.html म.आं.टी२० २९५३] || ११ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून
|-
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549210.html म.आं.ए.दि. १५५७] || १३ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} १२१ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549211.html म.आं.ए.दि. १५५८] || १५ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ४० धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549212.html म.आं.ए.दि. १५५९] || १७ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ५ गडी राखून
|}

=== बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा===
{{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;|  {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html कसोटी २६२९] || १३–१७ ऑगस्ट || [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} ९ गडी राखून
|-
| [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html कसोटी २६३२] || २२–२६ ऑगस्ट|| [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] ||{{cr|AUS}} १ डाव आणि ५१ धावांनी
|}

=== भारताचा श्रीलंका दौरा===
{{main| भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot;|  {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544001.html कसोटी २६३०] || १५–१९ ऑगस्ट || [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गाली]] || {{cr|IND}} १६५ धावांनी
|-
| [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544002.html कसोटी २६३३] || २३–२७ ऑगस्ट || [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] ||अनिर्णित
|}
=== पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा ===
{{Main| पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html कसोटी २६३१] || १९–२३ ऑगस्ट || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] ||{{cr|ENG}} १ डाव आणि १०३ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html कसोटी २६३४] || २७–३१ ऑगस्ट|| [[लॉर्ड्स]], [[लंडन ]] ||{{cr|ENG}} १९४ धावांनी
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३री कसोटी] || ९–१३ सप्टेंबर || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] ||
|}

===नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा===
{{main| नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549972.html म.आं.ए.दि. १५६०] || २८ ऑगस्ट || [[टिटवूड]], [[ग्लासगो]] || {{Crw|NED}} ५८ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549973.html म.आं.ए.दि. १५६१]|| ३० ऑगस्ट || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || {{Crw|SCO}} ९ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549974.html म.आं.ए.दि. १५६२]|| १ सप्टेंबर || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || सामना रद्द 
|}

===२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका===
{{main|२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका}}

{{#section: २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|PTS}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |साखळी सामने
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549524.html आं.टी२० ४०९७] || २८ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} १८ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549525.html आं.टी२० ४०९८] || २९ ऑगस्ट || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549526.html आं.टी२० ४०९९] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549527.html आं.टी२० ४१००] || १ सप्टेंबर || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४५ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549528.html आं.टी२० ४१०१] || ३ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549529.html आं.टी२० ४१०२] || ४ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549530.html आं.टी२० ४१०३] || ६ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || 
|}

===२०२६ महिला टी२० आशिया चषक ===
{{main|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक }}

{{col-begin|width=}}
{{col-2}}
{{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group A}}
{{col-2}}
{{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group B}}
{{col-end}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |गट फेरी
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html म.आं.टी२० २९७६] || २८ ऑगस्ट || {{crw|HK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} ६ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html म.आं.टी२० २९८२] || २९ ऑगस्ट || {{crw|UAE}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ९ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html म.आं.टी२० २९८६] || ३० ऑगस्ट || {{crw|IND}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ९४ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html म.आं.टी२० २९८७] || ३१ ऑगस्ट || {{crw|BAN}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ७१ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html म.आं.टी२० २९८८] || १ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ३५ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html म.आं.टी२० २९८९] || २ सप्टेंबर || {{crw|INA}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ७५ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html म.आं.टी२० २९९०] || ३ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|IND}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} १३७ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548898.html म.आं.टी२० २९९६] || ४ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html म.आं.टी२० ३००२] || ५ सप्टेंबर || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html म.आं.टी२० ३००७] || ६ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html म.आं.टी२० ३००८]  || ७ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html म.आं.टी२० ३००९] || ८ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |उपांत्य सामने
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html म.आं.टी२० ३०१०]  || १० सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html म.आं.टी२० ३०१२] || ११ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html म.आं.टी२० ३०१४] || १३ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || 
|}

===२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक ===
{{main|२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक }}
{{col-begin|width=}}
{{col-2}}
{{#section: २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group A}}
{{col-2}}
{{#section:२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group B}}
{{col-end}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |गट फेरी
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549946.html १ला सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|OMA}} || {{cr|SIN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|OMA}} १३१ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html २रा सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} १६ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549948.html ३रा सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|QAT}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ९२ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html ४था सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html ५वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ९३ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549951.html ६वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|SIN}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|KUW}} १६० धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html ७वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|BHR}} ३२ धावांनी 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549953.html ८वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|OMA}} ५ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549954.html ९वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ६६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html १०वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ६ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549956.html ११वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|QAT}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|QAT}} ८ गडी राखून 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html १२वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549958.html १३वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|OMA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html १४वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html १५वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549961.html १६वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html १७वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|BHR}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549963.html १८वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html १९वा सामना] || ८ सप्टेंबर || {{cr|HK}} || {{cr|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549965.html २०वा सामना] || ८ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot;|उपांत्य सामने
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549966.html २१वा सामना] || १० सप्टेंबर || TBD || TBD || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549967.html २२वा सामना] || १० सप्टेंबर || TBD || TBD || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot;|३ऱ्या स्थानासाठी सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549968.html २३वा सामना] || १२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot;|अंतिम सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549969.html २४वा सामना] || १२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || 
|}

== सप्टेंबर ==
=== आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा===
{{Main|आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}}
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html १ला म.आं.ए.दि.] || १ सप्टेंबर || [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html २रा म.आं.ए.दि.] || ३ सप्टेंबर || [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html ३रा म.आं.ए.दि.] || ६ सप्टेंबर || [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] ||
|}

=== दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा ===
{{Main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
! colspan=&quot;4&quot; | आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html आं.ए.दि. ५००८] || ९ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html आं.ए.दि. ५००९] || ११ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html आं.ए.दि. ५०१०] || १३ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || 
|}

=== दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा ===
{{Main|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | म.आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543887.html म.आं.टी२० ३०११] || ११ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543888.html म.आं.टी२० ३०१३] || १३ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543889.html म.आं.टी२० ३०१५] || १५ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543890.html ४था म.आं.टी२०] || १७ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543891.html ५वा म.आं.टी२०] || १९ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||
|}

===भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये===
{{main|अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html T20I 4104] || १३ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html T20I 4105] || १५ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html 3rd T20I] || १७ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||
|}

=== श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा ===
{{Main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; | आं.टी२० मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html आं.टी२० ४१०६] || १५ सप्टेंबर || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html २रा आं.टी.२०] || १७ सप्टेंबर || [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html ३रा आं.टी.२०] || १९ सप्टेंबर || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]||
|-
! colspan=&quot;4&quot; | आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html १ला आं.ए.दि.] || २२ सप्टेंबर || [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html २रा आं.ए.दि.] || २४ सप्टेंबर || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]]||
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html ३रा आं.ए.दि.] || २७ सप्टेंबर || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]||
|}

===ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा===
{{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot;| आं.ए.दि. मालिका
|-
! क्र.
! दिनांक
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html आं.ए.दि. ५०११] || १५ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html २रा आं.ए.दि.] || १८ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html ३रा आं.ए.दि.] || २० सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || 
|}

===२०२६ आशियाई खेळ===
{{main|Cricket at the 2026 Asian Games}}

====महिला स्पर्धा====
{{main|Cricket at the 2026 Asian Games – Women's tournament}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |Quarter-finals
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html १ला म.आं.टी२०] || १७ सप्टेंबर || {{crw|JPN}} || {{crw|IND}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html २रा म.आं.टी२०] || १७ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|CHN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html ३रा म.आं.टी२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|MAS}} || {{crw|SL}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html ४था म.आं.टी२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |उपांत्य सामने
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html ५वा म.आं.टी२०] || २० सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html ६वा म.आं.टी२०] || २० सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |३ऱ्या स्थानासाठी सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html ७वा म.आं.टी२०] || २२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html ८वा म.आं.टी२०] || २२ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|}

====पुरुष स्पर्धा====
{{main|Cricket at the 2026 Asian Games – Men's tournament}}

{{#section:Cricket at the 2026 Asian Games – Men's tournament|Group A}}

{{#section:Cricket at the 2026 Asian Games – Men's tournament|Group B}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |गट फेरी
|-
! क्र.
! दिनांक
! संघ १
! संघ २
! ठिकाण
! निकाल
|-
| १ला आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|AFG|२०१३}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| २रा आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|MYS}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| ३रा आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| ४था आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|AFG|२०१३}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| ५वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| ६वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|MYS}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |उपांत्य पूर्व सामने
|-
| ७वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || TBD (RU-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| ८वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || TBD (RU-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| ९वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|SL}} || TBD (WN-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| १०वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|BAN}} || TBD (WN-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |उपांत्य सामने
|-
| ११वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
| १२वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |३ऱ्या स्थानासाठी सामना
|-
| १३वा आं.टी२० || ३ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |अंतिम सामना
|-
| १४वा आं.टी२० || 3 ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || 
|}

== संदर्भयादी ==
{{reflist}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}</text>
      <sha1>sc8bdfcdhzm3yo79dmm6lqajdsbvaxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था</title>
    <ns>0</ns>
    <id>381524</id>
    <revision>
      <id>2707818</id>
      <parentid>2706557</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109742" sha1="dp3wssf1lbz5kh62c3sg7nih25rzg85" xml:space="preserve">{{Infobox
| above = कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था

| header1 = सामान्य माहिती

| label2 = प्रकार
| data2 = पारंपरिक जमीन व्यवस्था

| label3 = प्रदेश
| data3 = [[कोकण]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]

| label4 = ऐतिहासिक कालखंड
| data4 = प्राचीन काळ – वर्तमान

| label5 = प्रमुख जमीन प्रकार
| data5 = भातशेती, वरकस जमीन, डोंगरावरील सामुदायिक जमीन, आडीची शेती, गुरचराईची जमीन, देवस्थान जमीन, इनाम जमीन, गावकीच्या सामुदायिक जमिनी

| label6 = प्रमुख अभिलेख
| data6 = ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद, हक्क अभिलेख

| label7 = प्रमुख कायदा
| data7 = महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६

| label8 = संबंधित संस्था
| data8 = महसूल व वन विभाग, महाराष्ट्र शासन

| label9 = संबंधित विषय
| data9 = [[महसूल]], [[जमीन]], सहहिस्सेदारी, वारस व्यवस्था

| below = कोकणातील पारंपरिक सामुदायिक जमीनधारणा, महसूल अभिलेख आणि कायदेशीर व्यवस्थेचा आढावा
}}
[[File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|thumb|right|320px|कोकणातील भातशेती]]
'''[[कोकण]]तील सामुदायिक जमीन व्यवस्था''' हा [[महाराष्ट्र]]तील [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक जमीनधारणा, [[महसूल]]प्रशासन|महसुली व्यवस्था आणि [[हक्क]]अभिलेख यांच्या इतिहासाशी संबंधित अभ्यासाचा विषय आहे. कोकणातील अनेक गावांमध्ये [[भात]]शेती, डोंगर उतारावरील शेती, वरकस [[जमीन]], आडीची [[शेती]], गुरचराईची क्षेत्रे तसेच इतर काही प्रकारच्या जमिनींचा वापर स्थानिक प्रथा, ग्रामव्यवस्था आणि परंपरागत वहिवाटीच्या आधारे होत असल्याचे The Gazetteer of the Bombay Presidency, [[महाराष्ट्र]]राज्य गॅझेटिअर, महसुली अभिलेख आणि इतर ऐतिहासिक स्रोतांमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=The Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिशकालात]] करण्यात आलेल्या [[महसूल]] सर्वेक्षण, ''Bombay Land Revenue Code, 1879'', ''Record of Rights'' प्रणाली आणि त्यानंतर महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ अंतर्गत तयार झालेल्या अभिलेखांमुळे या प्रदेशातील जमीनधारणा व महसुली नोंदींचे दस्तऐवजीकरण अधिक नियमित स्वरूपात करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== प्रस्तावना ==

'''[[कोकण]]ातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक जमीनधारणा, [[महसूल]] प्रशासन|महसुली प्रशासन आणि [[हक्क]]अभिलेख यांच्या इतिहासाशी संबंधित अभ्यासाचा विषय आहे. कोकणातील अनेक गावांमध्ये [[भात]]शेती, डोंगर उतारावरील शेती, वरकस [[जमीन]], आडीची शेती, गुरचराई क्षेत्रे तसेच इतर काही प्रकारच्या जमिनींचा वापर स्थानिक प्रथा, ग्रामव्यवस्था आणि परंपरागत वहिवाटीच्या आधारे होत असल्याचे विविध ऐतिहासिक, महसुली आणि प्रशासकीय अभिलेखांतून दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;&gt;{{cite book
 |editor=James M. Campbell
 |title=The Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |location=Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

[[ब्रिटिश]] [[भारत]], ब्रिटिशकालात करण्यात आलेल्या [[महसूल]] सर्वेक्षण, [[गाव]]नकाशे, Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि Record of Rights प्रणालीच्या अंमलबजावणीनंतर जमिनींचे सर्वेक्षण, वर्गीकरण आणि हक्क अभिलेखांची नोंद अधिक नियमितपणे करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue Administration and Record of Rights
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ लागू झाल्यानंतर महसूल अभिलेखांचे आधुनिकीकरण करण्यात आले आणि ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंदी व इतर हक्क अभिलेख यांच्या व्यवस्थापनासाठी एकसंध कायदेशीर चौकट उपलब्ध झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== भौगोलिक पार्श्वभूमी ==

'''[[कोकण]]''' हा [[भारत]]च्या पश्चिम किनारपट्टीवरील [[सह्याद्री]] पर्वतरांग आणि [[अरबी समुद्र]] यांच्या दरम्यान वसलेला चिंचोळा किनारी प्रदेश आहे. [[महाराष्ट्र]]ातील कोकण विभागात [[मुंबई शहर जिल्हा]], [[मुंबई]] उपनगर जिल्हा, [[ठाणे]] जिल्हा, [[पालघर]] जिल्हा, [[रायगड]] जिल्हा, [[रत्‍नागिरी]] जिल्हा आणि [[सिंधुदुर्ग]] जिल्हा यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/index.html
 |publisher=Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकण प्रदेशात दक्षिण-पश्चिम मान्सूनच्या प्रभावामुळे मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यवृष्टी होते. या प्रदेशात प्रामुख्याने लेटराइट (जांभा), लाल मुरूम, गाळयुक्त तसेच डोंगरउतारावरील विविध प्रकारच्या मृदा आढळतात. या भौगोलिक वैशिष्ट्यांमुळे [[भात]]शेती, [[फळ]]बागा आणि पावसावर अवलंबून असलेली [[कृषी]] व्यवस्था विकसित झाली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hydrogeology of Maharashtra
 |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-hydrogeology-of-maharashtra/
 |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमधून उगम पावणाऱ्या असंख्य नद्या, खाड्या, ओढे आणि नैसर्गिक जलप्रवाहांमुळे कोकणात [[भात]]शेतीस पोषक भौगोलिक परिस्थिती निर्माण झाली. किनारपट्टी, [[डोंगर]]उतार, [[नदी]]खोरे आणि पठारी भाग यांच्या भौगोलिक विविधतेमुळे [[जमीन]] वापर, [[शेती]]चे प्रकार आणि वस्तीची रचना यांतही विविधता आढळते.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;

परंपरेने कोकणातील गावांची वस्ती आणि ग्रामरचना तेथील समुद्रकिनारी सपाट प्रदेश, नद्या-ओढे आणि सह्याद्रीलगतचा डोंगराळ भूभाग यांच्याशी संबंधित राहिली आहे. काही भागांत नैसर्गिक टेकड्या, ओढे आणि इतर भौगोलिक वैशिष्ट्ये गावांच्या सीमा निश्चित करण्यासाठीही वापरली जात असत. डोंगराळ भागात सपाट जमीन मर्यादित असल्यामुळे लहान भूखंड शेतीखाली आणले जात, तर घरांभोवती नारळ, सुपारी आणि विविध फळबागा आढळत. कोकणातील भातशेतीसाठी पाण्याचा निचरा होणारे सपाट किंवा सखल भाग महत्त्वाचे होते, तर डोंगरउतारावरील वरकस जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात असे. या भौगोलिक परिस्थितीचा स्थानिक जमीन वापर, शेतीची पद्धत आणि पारंपरिक ग्रामरचनेवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups – Village, Town and City
 |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/1%20Chapter%20VI%20Terrutiruak%20Groups%20--%20Village%2C%20Town%20%26%20City.pdf
 |website=Maharashtra State Gazetteers
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=21 August 2026
 |archive-date=2021-07-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716043645/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/1%20Chapter%20VI%20Terrutiruak%20Groups%20--%20Village%2C%20Town%20%26%20City.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration – Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
 |website=Maharashtra State Gazetteers
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=21 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ==

[[कोकण]] प्रदेशाचा [[इतिहास]] प्राचीन काळापासून विविध राजवंश, सागरी [[व्यापार]] आणि किनारी संस्कृतीशी संबंधित आहे. प्राचीन भारतीय [[साहित्य]], शिलालेख, ताम्रपट तसेच परकीय प्रवाशांच्या वर्णनांमध्ये [[अपरांत]] (Aparanta), सप्त[[कोकण]] आणि [[कोकण]] प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. या प्रदेशावर [[सातवाहन]], [[चालुक्य]], [[राष्ट्रकूट]], [[शिलाहार]], [[यादव]], [[बहामनी सल्तनत]], [[आदिलशाही]], [[मराठा साम्राज्य]] आणि [[ब्रिटिश राज]] अशा विविध सत्तांनी वेगवेगळ्या कालखंडांत राज्य केले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History – Maharashtra State Gazetteers
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/history.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील जमीनधारणा आणि महसूल व्यवस्था कालानुसार बदलत गेली. मध्ययुगीन काळात स्थानिक ग्रामसंस्था, वतन व्यवस्था आणि प्रादेशिक सत्तांनुसार महसूल आकारणीच्या विविध पद्धती अस्तित्वात होत्या. [[पाटील]], [[कुलकर्णी]], [[देशमुख]] आणि इतर पारंपरिक अधिकारी गावपातळीवरील महसूल प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Land Administration – Ratnagiri
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
|website=Maharashtra State Gazetteers
|publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|access-date=21 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील महसूल व्यवस्थेच्या इतिहासात विजापूरच्या आदिलशाही, मराठा-पेशवा आणि ब्रिटिश कालखंडांना विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी व दक्षिण कोकणातील महसूल व्यवस्थेच्या संदर्भात इ.स. १५०२ हे वर्ष महत्त्वाचे मानले जाते. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार युसुफ आदिल शाहाच्या कारकीर्दीत दाभोळच्या सुभेदारीच्या प्रशासनासाठी मुस्तफाखानाची नियुक्ती करण्यात आली आणि याच काळात कोकणात खोत पद्धतीचा प्रारंभ झाल्याचा उल्लेख आढळतो. या पद्धतीत खोतांना गावातील महसूल वसुलीची जबाबदारी देण्यात आली होती. पुढील मराठा व पेशवा काळात खोतांची भूमिका आणि गावपातळीवरील महसूलव्यवस्था अधिक विकसित झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Anti-Khoti Movement in the Konkan, C. 1920–1949
 |url=https://www.researchgate.net/publication/372890456_The_Anti-Khoti_Movement_in_the_Konkan_C_1920-1949
 |website=ResearchGate
 |access-date=21 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Socio-Economic Study of Konkan Coast
 |url=https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver
 |access-date=21 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

इ.स. १८१८ नंतर [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश प्रशासनाने]] कोकणातील [[जमीन]] [[महसूल]] व्यवस्थेत व्यापक बदल केले. जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन, नकाशे तयार करणे, जमिनींचे वर्गीकरण आणि [[हक्क]]अभिलेख तयार करण्याची प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने राबविण्यात आली. पुढे Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि Record of Rights संबंधीच्या तरतुदींमुळे महसूल प्रशासनाला अधिक एकसंध कायदेशीर स्वरूप प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance – Ratnagiri District Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[स्वातंत्र्य]]ानंतर [[महाराष्ट्र]] [[जमीन]] [[महसूल]] संहिता, १९६६ लागू झाल्यानंतर[[ महसूल]] अभिलेखांचे आधुनिकीकरण करण्यात आले. त्याअंतर्गत ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंदी आणि इतर [[हक्क]]अभिलेखांचे व्यवस्थापन कायदेशीर चौकटीत करण्यात येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== पारंपरिक [[जमीन]] व्यवस्था ==

[[कोकण]] प्रदेशात पारंपरिक [[जमीन]] व्यवस्था ही स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, [[कृषी]], पर्जन्यमान, सामाजिक रचना आणि प्रचलित रूढी-परंपरा यांच्या आधारे विकसित झाली. गावातील जमिनींचा वापर केवळ वैयक्तिक [[शेती]]पुरता मर्यादित नसून, काही प्रकारच्या जमिनींचा वापर सामुदायिक स्वरूपात केला जात असल्याचे विविध ऐतिहासिक आणि महसुली नोंदींमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;

कोकणातील पारंपरिक [[शेती]] प्रामुख्याने [[भात]]शेतीवर आधारित होती. [[डोंगर]] उतारावरील [[जमीन]], वरकस [[जमीन]], आडीची [[शेती]], गुरचराई क्षेत्रे, नैसर्गिक जलस्रोत आणि वनालगतच्या जमिनींचा वापर स्थानिक प्रथा, गावकी व्यवस्था आणि परंपरागत वहिवाटीनुसार होत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration – Ratnagiri Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec1.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

गावातील [[पाटील]], [[कुलकर्णी]] आणि इतर पारंपरिक ग्रामप्रशासनाशी संबंधित व्यक्ती [[महसूल]] संकलन, [[जमीन]] नोंदी आणि स्थानिक प्रशासनामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत असत. विविध गावांमध्ये [[जमीन]] वापराच्या पद्धती, वहिवाटीचे [[नियम]] आणि सामुदायिक व्यवस्थापनाची स्वरूपे स्थानिक परिस्थितीनुसार भिन्न होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Ratnagiri District Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिशकालीन]] महसूल सर्वेक्षणापूर्वी जमीनधारणेच्या अनेक प्रथा प्रामुख्याने स्थानिक रूढी आणि प्रचलित परंपरांवर आधारित होत्या. नंतरच्या काळात Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि त्यानंतरच्या [[महसूल]] कायद्यांद्वारे जमिनींचे सर्वेक्षण, वर्गीकरण आणि अभिलेखीकरण करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879
 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/
 |publisher=Indian Kanoon
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

आजही [[कोकण]]ातील काही भागांमध्ये पारंपरिक [[जमीन]] वापराच्या ऐतिहासिक स्वरूपाचे प्रतिबिंब ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा आणि इतर महसुली अभिलेखांमध्ये आढळून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== [[ब्रिटिश]]कालीन [[महसूल]]व्यवस्था ==

[[ईस्ट इंडिया कंपनी]]च्या कारकीर्दीत आणि त्यानंतर [[ब्रिटिश राज]]च्या काळात [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]]मधील जमीन महसूल व्यवस्थेत व्यापक प्रशासकीय सुधारणा करण्यात आल्या. महसूल संकलन अधिक कार्यक्षम करणे, जमिनींचे सर्वेक्षण करणे, सीमांकन निश्चित करणे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद ठेवणे हे या सुधारणांचे प्रमुख उद्दिष्ट होते.ब्रिटिश सत्तेच्या काळात [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]]मध्ये [[जमीन]] [[महसूल]] व्यवस्थेचे पुनर्गठन करण्यात आले. जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन, [[हक्क]]अभिलेख (Record of Rights) आणि [[महसूल]]प्रशासन यांना कायदेशीर चौकट देण्यासाठी पुढे Bombay Land Revenue Code, 1879 लागू करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879
 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/
 |publisher=Indian Kanoon
 |access-date=16 July 2026}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकात ग्रेट ट्रिगोनोमेट्रिकल सर्व्हे आणि स्थानिक [[महसूल]] सर्वेक्षणांच्या आधारे जमिनींचे मोजमाप, वर्गीकरण आणि नकाशे तयार करण्याचे काम सुरू झाले. या सर्वेक्षणांमुळे प्रत्येक गावातील [[शेत]]जमिनी, [[डोंगर]], वनक्षेत्र, [[नदी]]-नाले आणि इतर नैसर्गिक भूभाग यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली.

Bombay Land Revenue Code, 1879 लागू झाल्यानंतर [[बॉम्बे]]प्रेसिडेन्सीतील [[जमीन]] [[महसूल]] प्रशासनाला एकसंध कायदेशीर चौकट प्राप्त झाली. या कायद्यांतर्गत जमिनींचे सर्वेक्षण, [[महसूल]] निश्चिती, [[हक्क]]अभिलेख (Record of Rights), फेरफार नोंदी आणि [[महसूल]] अधिकाऱ्यांचे अधिकार निश्चित करण्यात आले.

[[ब्रिटिश]]कालात तयार करण्यात आलेल्या [[हक्क]] अभिलेखमुळे प्रत्येक सर्वे क्रमांकाची माहिती, [[जमीन]]धारकांची नावे, जमिनीचा प्रकार, [[क्षेत्रफळ]] आणि [[महसूल]] यांची अधिकृत नोंद ठेवण्याची पद्धत विकसित झाली. पुढील काळात या अभिलेखांच्या आधारे [[महसूल]] प्रशासन अधिक नियमित करण्यात आले.

कोकणातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये [[ब्रिटिश]]कालीन सर्वेक्षणानंतर [[महसूल]] नोंदी, [[गाव]] नकाशे आणि [[हक्क]]अभिलेख तयार करण्यात आले. पुढे १९१३ मध्ये ''Record of Rights'' संबंधी तरतुदी लागू झाल्यानंतर गावागावात [[हक्क]]अभिलेख ठेवण्याची प्रक्रिया अधिक नियमित झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Records of Rights – Kolaba Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance – Ratnagiri District Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== [[महसूल]] अभिलेख ==

'''[[महसूल]] अभिलेख''' ({{lang-en|Revenue Records}}) म्हणजे [[जमीन]]ीची मालकी, ताबा, क्षेत्रफळ, वर्गीकरण, महसूल, लागवड, फेरफार आणि इतर संबंधित बाबींची शासनाकडून ठेवली जाणारी अधिकृत नोंद होय. [[महाराष्ट्र]]ात महसूल अभिलेखांचे व्यवस्थापन महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेल्या नियमांनुसार केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[कोकण]] प्रदेशात [[ब्रिटिश]]कालीन [[महसूल]] सर्वेक्षणानंतर जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन आणि [[हक्क]]अभिलेख (Record of Rights) तयार करण्यास प्रारंभ झाला. पुढे Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि नंतरच्या कायद्यांनुसार [[गाव]] नमुने, सर्वे क्रमांक, [[जमीन]]वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी अधिक नियमितपणे ठेवण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879
 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/
 |publisher=Indian Kanoon
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue Administration and Record of Rights
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील प्रमुख [[महसूल]] अभिलेखांमध्ये ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद (Mutation Entry), [[हक्क]]अभिलेख, [[गाव]] नमुने, सर्वे नकाशे आणि भूमापन अभिलेखांचा समावेश होतो. हे अभिलेख [[जमीन]]धारणा, वारसा, [[व्यवहार]], [[पीक]]पाहणी आणि [[महसूल]] प्रशासनासाठी महत्त्वाचे मानले जातात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=e-Rights Record (Mahabhulekh)
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Mahabhumi, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[महसूल]] अभिलेखांमधील नोंदी या प्रामुख्याने [[महसूल]] प्रशासनासाठी ठेवण्यात येतात. त्या स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम पुरावा मानल्या जात नाहीत; मालकीचा अंतिम प्रश्न संबंधित पुरावे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयांवर अवलंबून असतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ७/१२ उतारा ===
'''७/१२ उतारा''' ({{lang-en|Record of Rights Extract}}) हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[कृषी]] जमिनींसंबंधीचा एक महत्त्वाचा [[महसूल]] अभिलेख आहे. हा उतारा [[हक्क]]अभिलेखचा भाग असून त्यामध्ये सर्वे किंवा गट क्रमांक, [[क्षेत्रफळ]], [[जमीन]]धारकांची नावे, जमिनीचा प्रकार, [[लागवड]] केलेली पिके, कर आकारणी तसेच इतर महसुली नोंदींचा समावेश असतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – e-Rights Record
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

Bombay Land Revenue Code, 1879 अंतर्गत हक्क अभिलेख (Record of Rights) तयार करण्याची व्यवस्था विकसित झाली. त्यानंतर [[महाराष्ट्र]] [[जमीन]] [[महसूल]] संहिता, १९६६ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेल्या नियमांनुसार ७/१२ उतारा हा [[महसूल]] प्रशासनातील प्रमुख अभिलेख म्हणून वापरला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879
 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/
 |publisher=Indian Kanoon
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील काही भागांमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या संयुक्त किंवा सहहिस्सेदारी स्वरूपाच्या जमिनींच्या ७/१२ उताऱ्यांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदविलेली आढळतात. तथापि, केवळ ७/१२ उतारा हा मालकी हक्काचा अंतिम आणि निर्णायक पुरावा मानला जात नाही; तो [[महसूल]] प्रशासनासाठी ठेवण्यात आलेला अभिलेख असून मालकीसंबंधी वाद उद्भवल्यास त्याचा निर्णय सक्षम न्यायालयातील पुरावे आणि लागू कायद्यांच्या आधारे केला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – e-Rights Record
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ८-अ उतारा ===
'''८-अ उतारा''' ({{lang-en|Village Form No. 8A}}) हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[महसूल]] अभिलेखपैकी एक महत्त्वाचा अभिलेख असून तो विशिष्ट खातेदाराच्या (''Khata Holder'') नावावर असलेल्या जमिनींची खातेनिहाय माहिती दर्शवितो. ७/१२ उतारा ज्या प्रकारे विशिष्ट सर्वे किंवा गट क्रमांकावरील जमिनीची माहिती देतो, त्याउलट ८-अ उतारा हा एका खातेदाराच्या नावावरील सर्व सर्वे किंवा गट क्रमांकांची एकत्रित नोंद दर्शवितो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – Village Form 8A
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

८-अ उतारामध्ये खातेदाराचे नाव, खाते क्रमांक, संयुक्त खातेदारांची माहिती, संबंधित सर्वे किंवा गट क्रमांक, एकूण [[क्षेत्रफळ]] तसेच शासनाकडे देय असलेल्या [[जमीन]] महसुलाची [[माहिती]] नोंदविली जाते. त्यामुळे एका व्यक्तीच्या किंवा संयुक्त खातेदारांच्या नावावर गावामध्ये किती [[जमीन]] नोंदलेली आहे याचा एकत्रित आढावा घेण्यासाठी हा अभिलेख उपयोगी मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Records Services – Mahabhumi
 |url=https://mahabhumi.gov.in/Mahabhumilink/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

७/१२ उतारा आणि ८-अ उतारा हे परस्परपूरक [[महसूल]] अभिलेख मानले जातात. [[जमीन]]धारणा, [[वारस]]नोंद, फेरफार, [[कर्ज]] व्यवहार तसेच [[महसूल]] प्रशासनातील विविध कामांसाठी दोन्ही अभिलेखांचा एकत्रित संदर्भ घेतला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Digitally Signed Land Records
 |url=https://mahabhumi.gov.in/Mahabhumilink/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील संयुक्त किंवा सामुदायिक स्वरूपाच्या जमीनधारणेमध्ये ८-अ उतारा हा संबंधित खातेदारांच्या नावावरील जमिनींची खातेनिहाय [[माहिती]] पडताळण्यासाठी उपयुक्त अभिलेख मानला जातो. तथापि, ७/१२ उतारा प्रमाणेच ८-अ उतारा हा देखील [[महसूल]] अभिलेख असून तो स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम व निर्णायक पुरावा मानला जात नाही; मालकीचा प्रश्न संबंधित कागदपत्रे, लागू कायदे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयावर अवलंबून असतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – e-Rights Record
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== फेरफार नोंद ===

'''फेरफार नोंद''' ({{lang-en|Mutation Entry}}) ही [[महसूल]] अभिलेखमधील अशी नोंद आहे, ज्याद्वारे [[जमीन]]धारकाच्या नावात, हक्कात किंवा जमिनीच्या तपशीलात झालेल्या बदलांची नोंद करण्यात येते. खरेदी-विक्री, वारसा, [[दान]]पत्र, विभाजन, न्यायालयाचा आदेश, शासनाकडून संपादन किंवा इतर कायदेशीर कारणांमुळे जमिनीच्या हक्कात बदल झाल्यास संबंधित महसूल अधिकाऱ्याकडे फेरफार प्रस्ताव सादर केला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

फेरफार प्रस्ताव प्राप्त झाल्यानंतर [[तलाठी]], मंडळ[[अधिकारी]] किंवा अन्य सक्षम [[महसूल]] अधिकारी उपलब्ध कागदपत्रांची पडताळणी करून आवश्यक चौकशी करतात. कायदेशीर अटी पूर्ण झाल्यास फेरफार मंजूर केला जातो आणि त्यानुसार ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा तसेच इतर महसूल अभिलेखांमध्ये आवश्यक बदल करण्यात येतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – e-Rights Record
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ आणि [[महाराष्ट्र]] [[जमीन]] [[महसूल]] ([[हक्क]]अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१ यांनुसार फेरफार नोंदींची प्रक्रिया आणि [[हक्क]]अभिलेखांमध्ये बदल करण्याची कार्यपद्धती निर्धारित करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

फेरफार नोंद ही महसूल प्रशासनासाठी ठेवण्यात येणारी नोंद असून ती स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम पुरावा मानली जात नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने विविध निर्णयांमध्ये महसूल अभिलेखांतील नोंदी प्रामुख्याने महसुली उद्देशासाठी असल्याचे नमूद केले असून, मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय सक्षम न्यायालयातील पुरावे आणि लागू कायद्यांच्या आधारे केला जातो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Mulla on the Transfer of Property Act
 |edition=12th
 |publisher=LexisNexis
 |year=2018
}}&lt;/ref&gt;

कोकण प्रदेशातील संयुक्त किंवा सामुदायिक स्वरूपाच्या जमिनींमध्ये वारसनोंद, सहहिस्सेदारांची नावे, विभाजन किंवा इतर बदल यांमुळे फेरफार नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. फेरफार मंजूर झाल्यानंतर त्यानुसार संबंधित महसूल अभिलेख अद्ययावत केले जातात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – e-Rights Record
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== [[हक्क]]अभिलेख ===

'''[[हक्क]]अभिलेख''' ({{lang-en|Record of Rights}}) म्हणजे एखाद्या गावातील जमिनींची मालकी, ताबा, उपभोग, [[क्षेत्रफळ]], [[महसूल]], सहहिस्सेदारी, फेरफार तसेच इतर संबंधित बाबींची शासनाकडून ठेवली जाणारी अधिकृत नोंद होय. महाराष्ट्रात [[हक्क]]अभिलेखांची तयारी, देखभाल व अद्ययावतीकरणाची प्रक्रिया महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ तसेच महाराष्ट्र जमीन महसूल (हक्क अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१ यांनुसार केली जाते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[ब्रिटिश राज|ब्रिटिशकालात]] Bombay Land Revenue Code, 1879 अंतर्गत Record of Rights प्रणालीचा [[विकास]] करण्यात आला. त्यानंतर जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन, [[हक्क]]नोंदी आणि [[महसूल]]अभिलेख यांचे अधिक नियमित स्वरूप विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879
 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/
 |publisher=Indian Kanoon
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue Administration and Record of Rights
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद, [[गाव]] नमुने आणि इतर [[महसूल]] नोंदी या [[हक्क]]अभिलेख व्यवस्थेचा भाग मानल्या जातात. या अभिलेखांचा उपयोग [[महसूल]] प्रशासन, [[वारस]]नोंद, [[जमीन]] [[व्यवहार]], [[पीक]]पाहणी, [[कर्ज]]प्रकरणे आणि इतर प्रशासकीय कामांसाठी केला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – e-Rights Record
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[कोकण]]ातील अनेक गावांमध्ये ऐतिहासिक कारणांमुळे संयुक्त किंवा सामुदायिक स्वरूपाच्या जमिनींच्या [[हक्क]]अभिलेखांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. अशा अभिलेखांमध्ये फेरफार, [[वारस]]नोंद आणि विभाजन यांमुळे वेळोवेळी बदल होत असले तरी मूळ [[हक्क]]अभिलेख [[महसूल]] प्रशासनासाठी मूलभूत दस्तऐवज म्हणून वापरले जातात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Gazetteer – Revenue Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[हक्क]]अभिलेखांतील नोंदी या [[महसूल]] प्रशासनासाठी तयार करण्यात आलेल्या अधिकृत नोंदी असतात. त्या मालकी हक्कासंबंधी महत्त्वाचा पुरावा असला तरी, मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय संबंधित कागदपत्रे, लागू कायदे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयांच्या आधारे केला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== सामुदायिक जमिनींचे प्रकार ==

[[कोकण]] प्रदेशातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था ही स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, पारंपरिक [[कृषी]] पद्धती, ग्रामव्यवस्था आणि ऐतिहासिक [[महसूल]] व्यवस्थेच्या विकासाशी संबंधित आहे. विविध कालखंडांत गावांच्या गरजेनुसार आणि स्थानिक रूढींनुसार वेगवेगळ्या प्रकारच्या जमिनींचा सामायिक किंवा संयुक्त स्वरूपात वापर करण्यात येत असे. या जमिनींचे स्वरूप, उपयोग आणि महसुली नोंदी प्रत्येक गावाच्या [[इतिहास]], भौगोलिक परिस्थिती आणि प्रशासकीय व्यवस्थेनुसार भिन्न असू शकतात.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |title=Revenue and Finance – Land Revenue System
 |website=Ratnagiri District Gazetteer
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |language=en
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामुदायिक जमिनींचे प्रमुख प्रकार पुढीलप्रमाणे मानले जातात:

* '''गावकी जमीन''' – गावातील सर्वसाधारण सार्वजनिक उपयोगासाठी राखून ठेवलेली जमीन.
* '''कुळाची (संयुक्त) जमीन''' – एकाच कुळातील किंवा कुटुंबातील अनेक सदस्यांच्या संयुक्त मालकीची जमीन.
* '''देवस्थान किंवा धार्मिक संस्थांची जमीन''' – मंदिरे, देवस्थान किंवा धार्मिक संस्थांच्या मालकीची जमीन.
* '''गायरान व चाराऊ जमीन''' – जनावरांच्या चरण्यासाठी राखीव सार्वजनिक जमीन.
* '''वनसंपत्ती व सामुदायिक वापराची जमीन''' – सरपण, लाकूड, गवत आणि इतर नैसर्गिक संसाधनांच्या सामायिक वापरासाठी राखलेली जमीन.
* '''जलस्रोत परिसरातील जमीन''' – तलाव, विहिरी, ओढे किंवा पाणवठ्यांच्या संरक्षण व सार्वजनिक वापरासाठी राखून ठेवलेली जमीन.

या सर्व प्रकारच्या जमिनींचे स्वरूप प्रत्येक गावातील स्थानिक प्रथा, परंपरा, महसूल अभिलेख आणि शासनाच्या धोरणांनुसार बदलत गेले. ब्रिटिश काळात तसेच स्वातंत्र्यानंतरच्या महसूल व्यवस्थेत अनेक सामुदायिक जमिनींची स्वतंत्र नोंद ठेवण्यास सुरुवात झाली, तर काही ठिकाणी त्या वैयक्तिक किंवा संस्थात्मक मालकीत रूपांतरित झाल्या. आजही अशा जमिनींचा इतिहास, वापर आणि हक्क समजून घेण्यासाठी महसूल अभिलेख, ७/१२ उतारे, फेरफार नोंदी आणि गॅझेटिअर्स हे महत्त्वाचे संदर्भ मानले जातात.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |title=Revenue and Finance – Land Revenue System
 |website=Ratnagiri District Gazetteer
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |language=en
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

या लेखाच्या संदर्भात कोकणातील सामुदायिक [[जमीन]] व्यवस्थेशी संबंधित प्रमुख [[जमीन]] प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत:

* [[भात]]शेती
* डोंगरावरील सामुदायिक [[जमीन]]
* वरकस [[जमीन]]
* आडीची [[शेती]]
* गुरचराईची [[जमीन]]
* [[देव]]स्थान, इनाम व गावकीच्या जमिनी

या प्रत्येक प्रकारची [[जमीन]] तिचा ऐतिहासिक वापर, महसुली नोंदी आणि कायदेशीर स्थिती यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे समजावून सांगितली आहे.

=== [[भात]]शेती ===

[[भात]]शेती ही [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक [[कृषी]] व्यवस्थेतील प्रमुख पिकांपैकी एक आहे. प्रदेशातील भरपूर पर्जन्यमान आणि भौगोलिक परिस्थिती यांमुळे भातशेतीला अनुकूल वातावरण निर्माण झाले. [[रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यात भात हे धान्यपिकांमध्ये तसेच एकूण पिकांमध्ये महत्त्वाचे पीक असून उंचावरील तसेच सखल जमिनींमध्ये त्याची लागवड केली जाते. ऐतिहासिकदृष्ट्या रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील एकूण लागवड क्षेत्रात भाताचा मोठा वाटा होता. [[रायगड]] परिसरातही खारजमिनी, खाडीलगतची जमीन आणि गोड्या पाण्याच्या जमिनींमध्ये भाताच्या विविध प्रकारांची लागवड केली जात असल्याची नोंद जुन्या जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Cereals
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
 |website=Maharashtra State Gazetteers
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=21 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency – Ratnagiri and Sawantwadi: Agriculture
 |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/agriculture2.html
 |website=Maharashtra State Gazetteers
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=21 August 2026
 |archive-date=2022-08-19
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819105313/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/agriculture2.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Cereals
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
 |website=Maharashtra State Gazetteers
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=21 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अनेक गावांमध्ये [[भात]]शेतीची जमीन पारंपरिकपणे कुटुंबे, [[भावकी]] किंवा सहहिस्सेदार यांच्या संयुक्त वहिवाटीत असल्याची उदाहरणे महसुली अभिलेखांमध्ये आढळतात. काही गावांमध्ये [[भात]]खाचरे वैयक्तिक ताब्यात असली तरी इतर काही ठिकाणी संयुक्त जमीनधारणेच्या स्वरूपामुळे अनेक सहहिस्सेदारांची नावे एकाच ७/१२ उताऱ्यावर नोंदलेली आढळतात. अशा नोंदींचे स्वरूप संबंधित गावाचा [[इतिहास]], [[महसूल]] सर्वेक्षण आणि स्थानिक वहिवाट यांवर अवलंबून बदलते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Revenue Administration – Land Tenure
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[रत्‍नागिरी]] जिल्हा गॅझेटिअरनुसार विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत जिल्ह्यातील अन्नधान्य पिकांमध्ये भाताचे क्षेत्र सर्वाधिक होते. विविध तालुक्यांमध्ये [[भात]] लागवडीच्या पद्धती, स्थानिक वाण, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कापणीच्या पद्धती यांमध्ये भौगोलिक परिस्थितीनुसार फरक आढळत होता. उंच (कुर्यात) आणि सखल (माळ) अशा दोन्ही प्रकारच्या जमिनींवर भाताची लागवड केली जात असल्याची नोंद गॅझेटिअरमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Cereals
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अनेक गावांमध्ये भातशेती ही प्रमुख [[कृषी]] पद्धती राहिली असून तिचा स्थानिक [[जमीन]] वापर, [[महसूल]] नोंदी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी निकटचा संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Cereals
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== डोंगरावरील सामुदायिक जमीन ===

[[कोकण]] प्रदेशातील डोंगरउतारावरील जमिनी या स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा महत्त्वाचा भाग आहेत. सह्याद्री पर्वतरांगेपासून किनारपट्टीपर्यंतच्या प्रदेशात डोंगर, उतार, पठारे आणि खोल दऱ्या यांमुळे जमीन वापराच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या. अनेक ठिकाणी डोंगरउतारावरील जमिनींचा उपयोग पारंपरिक शेती, गुरचराई, वृक्षलागवड तसेच नैसर्गिक संसाधनांच्या वापरासाठी केला जात असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Physical Features and Natural Resources – Ratnagiri District Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षणामध्ये कोकणातील डोंगरउतारावरील जमिनींचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी गॅझेटिअरनुसार, ''वर्खस'' (Varkas) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उंचावरील जमिनी या डोंगरउतारावरील किंवा सपाट अशा दोन प्रकारांत विभागल्या जात होत्या. सर्वेक्षणादरम्यान त्यांच्या क्षेत्रफळाच्या नोंदी, सीमांकन आणि महसूल आकारणीची स्वतंत्र पद्धत विकसित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration – Surveys (1827–1851)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरनुसार, डोंगरउतारावरील वर्खस जमिनी या उथळ, खडकाळ आणि तुलनेने कमी सुपीक स्वरूपाच्या असतात. अशा जमिनींवर परंपरेने [[नाचणी]], [[वरी]], काजू आणि आंबा यांसारख्या पिकांची लागवड केली जात असल्याची नोंद आहे, तर डोंगरमाथ्यांवरील काही भाग कायमस्वरूपी वनक्षेत्र म्हणून राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Soils
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_soils.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

कोकणातील काही गावांमध्ये अशा डोंगरउतारावरील जमिनींच्या महसूल अभिलेखांमध्ये एकापेक्षा अधिक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. तथापि, या नोंदींचे स्वरूप संबंधित गावाचा इतिहास, महसूल सर्वेक्षण आणि स्थानिक जमीनधारणेच्या पद्धतीनुसार बदलू शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Revenue – Ratnagiri District Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

=== वरकस [[जमीन]] ===

'''वरकस जमीन''' ({{lang-en|Varkas Land}}) हा [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक महसुली वर्गीकरणामधील एक जमीनप्रकार आहे. ही जमीन प्रामुख्याने डोंगरउतारांवर आढळते. मृदेची खोली कमी, खडकाळ स्वरूप, तुलनेने कमी सुपीकता आणि पावसावर अवलंबून असलेली शेती ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जातात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Soils
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_soils.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरनुसार वरकस जमिनी या डोंगरउतारांवरील उथळ, पिवळसर-लाल रंगाच्या आणि वाळूमिश्रित मृदेच्या असतात. या जमिनींवर परंपरेने [[नाचणी]], [[वरी]], [[काजू]] आणि [[आंबा]] यांसारख्या पिकांची लागवड केली जात असून, डोंगरमाथ्यांवरील काही भाग नैसर्गिक वनक्षेत्र म्हणून टिकून राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture – Soils
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_soils.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षणामध्ये वरकस जमीन हा स्वतंत्र महसुली वर्ग म्हणून नोंदविण्यात आला होता. जमिनीचे वर्गीकरण, मृदेचा प्रकार, उत्पादनक्षमता आणि महसूल निर्धारण यांवर आधारित तिचे मूल्यांकन करण्यात येत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance – Land Revenue
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

एकोणिसाव्या शतकातील Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये वरकस जमिनींचा उल्लेख डोंगरउतारांवरील शेतीयोग्य जमिनी म्हणून करण्यात आला असून, काही भागांत या जमिनी काही वर्षे पडीत ठेवून नंतर पुन्हा लागवडीखाली आणण्याची पद्धत प्रचलित असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;

कोकणातील काही गावांमध्ये वरकस जमिनींच्या ७/१२ उताऱ्यांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. तथापि, अशा नोंदींचे स्वरूप संबंधित गावाचा इतिहास, महसूल सर्वेक्षण आणि स्थानिक जमीनधारणा पद्धतीनुसार बदलू शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance – Land Revenue
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

=== गुरचराईची [[जमीन]] ===

'''गुरचराईची [[जमीन]]''' ({{lang-en|Grazing Land or Pasture Land}}) ही गावातील पशुधनासाठी राखीव असलेली [[जमीन]] मानली जाते. [[कोकण]] प्रदेशातील [[डोंगर]]उतार, लेटराइट पठारे आणि मोकळ्या जमिनींचा उपयोग परंपरेने [[गुरे]], म्हशी, शेळ्या व इतर जनावरांच्या चराईसाठी केला जात असे. अनेक गावांमध्ये अशा जमिनी गावाच्या सामायिक वापरासाठी उपलब्ध असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Physical Features and Natural Resources – Ratnagiri District Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[रत्‍नागिरी]] जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये सह्याद्रीलगतच्या लेटराइट पठारांवर नैसर्गिकरित्या उगवणाऱ्या गवताळ प्रदेशांचा उल्लेख असून, या भागांचा उपयोग प्रामुख्याने गुरांच्या चराईसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Physical Features and Natural Resources – Ratnagiri District Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 

[[ब्रिटिश]]कालीन Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये डोंगरावरील जमिनींचे महसुली मूल्यांकन करताना गुरचराई, चाऱ्याचा साठा आणि गवतासाठी आवश्यक क्षेत्र वजा करून उर्वरित क्षेत्रावर महसूल आकारणी करण्यात येत असल्याची नोंद आहे. यावरून गुरचराईसाठी स्वतंत्र क्षेत्र राखून ठेवण्याची पद्धत अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency – Ratnagiri: Land Revenue
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec3.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील काही गावांमध्ये गुरचराईसाठी वापरल्या जाणाऱ्या जमिनींचा उल्लेख महसुली अभिलेखांमध्ये किंवा गावाच्या सामायिक वापरातील जमिनी म्हणून आढळतो. तथापि, अशा जमिनींचे क्षेत्रफळ, कायदेशीर दर्जा आणि वापराची पद्धत संबंधित गावातील महसूल अभिलेख, स्थानिक परंपरा आणि विद्यमान कायदेशीर तरतुदींनुसार बदलू शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance – Land Revenue
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== देवस्थान [[जमीन]] ===

'''देवस्थान [[जमीन]]''' म्हणजे मंदिरे, देवस्थाने किंवा इतर धार्मिक संस्थांच्या धार्मिक विधी, देखभाल, पूजा-अर्चा आणि उपजीविकेसाठी समर्पित करण्यात आलेल्या जमिनी होत. कोकण प्रदेशात अनेक देवस्थानांच्या मालकीच्या जमिनींचा उल्लेख ऐतिहासिक सनदा, इनाम अभिलेख आणि महसूल नोंदींमध्ये आढळतो. अशा जमिनींचे व्यवस्थापन कालानुसार स्थानिक देवस्थान समित्या, विश्वस्त किंवा लागू कायद्यांनुसार करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;

=== इनाम [[जमीन]] ===

'''इनाम [[जमीन]]''' म्हणजे शासनकर्त्यांनी धार्मिक संस्था, वतनदार, अधिकारी किंवा इतर व्यक्तींना विशिष्ट सेवा, धार्मिक कार्य किंवा सार्वजनिक उद्देशासाठी अनुदान म्हणून दिलेल्या जमिनी होत. कोकणातील अनेक इनाम जमिनींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन महसूल अभिलेख आणि जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये आढळतो. स्वातंत्र्यानंतर विविध इनाम निर्मूलन कायद्यांमुळे अशा जमिनींच्या महसुली आणि कायदेशीर स्थितीत बदल झाले.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;

=== गावकीच्या सामुदायिक जमिनी ===

'''गावकीच्या सामुदायिक जमिनी''' या गावाच्या सामूहिक वापरासाठी राखून ठेवलेल्या जमिनी होत. अशा जमिनींचा उपयोग गुरचराई, सार्वजनिक मार्ग, पाणवठे, स्मशानभूमी, सण-उत्सव, सामुदायिक उपक्रम तसेच इतर सार्वजनिक गरजांसाठी केला जात असल्याची नोंद विविध जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये आढळते. अशा जमिनींचे स्वरूप, व्यवस्थापन आणि महसुली नोंदी संबंधित गावाचा इतिहास, स्थानिक प्रथा आणि लागू कायद्यांनुसार बदलू शकतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Gazetteer – Land Revenue
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== सहहिस्सेदारी व [[वारस]] व्यवस्था ==

'''सहहिस्सेदारी''' ({{lang-en|Co-ownership}}) म्हणजे एका जमिनीवर एकापेक्षा अधिक व्यक्तींचा कायदेशीर हक्क असणे होय. [[कोकण]] प्रदेशातील अनेक गावांमध्ये ऐतिहासिक कारणांमुळे काही प्रकारच्या जमिनींच्या महसूल अभिलेखांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. अशा नोंदींचा उगम पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, संयुक्त कुटुंब पद्धती, ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षण तसेच त्यानंतर झालेल्या वारसनोंदींशी संबंधित असल्याचे विविध महसुली अभिलेख आणि जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Gazetteer – Land Revenue
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

सहहिस्सेदारी असलेल्या जमिनींमध्ये प्रत्येक सहहिस्सेदाराचा हिस्सा कायद्याने अस्तित्वात असला तरी तो प्रत्यक्ष क्षेत्रफळाच्या स्वरूपात निश्चित झालेला असेलच असे नाही. जमिनीचे विधिसम्मत विभाजन किंवा सक्षम प्राधिकरणाच्या आदेशानंतरच प्रत्येक सहहिस्सेदाराचा स्वतंत्र हिस्सा निश्चित केला जातो. तोपर्यंत संबंधित सहहिस्सेदारांचा हक्क संयुक्त स्वरूपात राहू शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारकाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या कायदेशीर वारसांची नावे महसूल अभिलेखांमध्ये फेरफार प्रक्रियेद्वारे नोंदविली जातात. या प्रक्रियेस सामान्यतः '''वारसनोंद''' असे संबोधले जाते. वारसनोंदीनंतर ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा आणि इतर [[हक्क]]अभिलेख अद्ययावत केले जातात; तथापि, वारसनोंद ही महसुली नोंद असून ती स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय ठरत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh – e-Rights Record
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील काही गावांमध्ये अनेक पिढ्यांपासून वारसनोंदी होत गेल्यामुळे एकाच महसूल अभिलेखावर मोठ्या संख्येने सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. अशा परिस्थितीत जमिनीचे व्यवस्थापन, व्यवहार, विभाजन आणि महसुली नोंदींचे अद्ययावतीकरण अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकते. अशा प्रत्येक प्रकरणाचे स्वरूप संबंधित गावाचा इतिहास, उपलब्ध अभिलेख, लागू कायदे आणि सक्षम प्राधिकरणाच्या निर्णयांनुसार भिन्न असते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Gazetteer – Land Revenue
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== महाराष्ट्रातील विद्यमान कायदेशीर चौकट ==

कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेचे नियमन विविध महसूल, मालमत्ता, वारसा आणि नोंदणीविषयक कायद्यांच्या आधारे केले जाते. या कायद्यांद्वारे जमिनीची नोंद, हक्क अभिलेख, फेरफार, सहहिस्सेदारी, वारसनोंदी, विभाजन आणि जमीन व्यवहार यांचे नियमन केले जाते. संबंधित जमिनीचे स्वरूप, मालकी, हक्क आणि वापर यांनुसार विविध कायदे लागू होऊ शकतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2 April 2025)
 |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/
 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामुदायिक स्वरूपाच्या जमिनींच्या महसूल अभिलेखांबाबत महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ हे प्रमुख अधिनियम आहे. या संहितेच्या अध्याय १० मध्ये [[हक्क]]अभिलेख, ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद आणि इतर [[महसूल]] नोंदींच्या तयारी व देखभालीसंबंधी तरतुदी करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 – Chapter X (Record of Rights)
 |url=https://indiankanoon.org/doc/8420948/
 |publisher=Indian Kanoon
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र जमीन महसूल (हक्क अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१ यांद्वारे हक्क अभिलेखांची तयारी, फेरफार नोंदी, नोंदवह्यांचे स्वरूप आणि त्यांचे अद्ययावतीकरण यांची कार्यपद्धती निश्चित करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Record of Rights and Registers (Preparation and Maintenance) Rules, 1971
 |url=https://maharashtrahousingandbuildinglaws.com/the-maharashtra-land-revenue-record-of-rights-and-registers-preparation-and-maintenance-rules-1971/
 |publisher=Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

सहहिस्सेदारीच्या जमिनींमध्ये वारसा, विभाजन, विक्री, दान किंवा इतर व्यवहारांमुळे उद्भवणाऱ्या हक्कांचे निर्धारण करताना हिंदू वारसा अधिनियम, १९५६, मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियम, १८८२ आणि नोंदणी अधिनियम, १९०८ यांसारख्या इतर लागू कायद्यांचाही विचार केला जातो. संबंधित प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार सक्षम महसूल प्राधिकरण किंवा दिवाणी न्यायालय यांचे अधिकार लागू होतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966
 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974?view_type=browse
 |publisher=India Code
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामुदायिक [[जमीन]] व्यवस्थेच्या संदर्भात [[महसूल]] अभिलेखांतील नोंदी, सहहिस्सेदारी, वारसनोंदी आणि [[जमीन]] व्यवहार यांचा अभ्यास करताना संबंधित कायद्यांबरोबरच शासनाची परिपत्रके, [[महसूल]] [[नियम]], न्यायालयीन निर्णय आणि अद्ययावत प्रशासकीय निर्देश यांनाही महत्त्व आहे.

== न्यायालयीन दृष्टिकोन ==

भारतीय न्यायालयांनी विविध निर्णयांद्वारे महसूल अभिलेख, फेरफार नोंदी, सहहिस्सेदारी आणि मालकी हक्क यांच्यातील कायदेशीर भेद स्पष्ट केला आहे. सर्वोच्च न्यायालयाने वारंवार नमूद केले आहे की महसूल अभिलेखांतील नोंदी या प्रामुख्याने महसुली उद्देशासाठी असतात आणि त्या स्वतःहून मालकी हक्क निर्माण किंवा समाप्त करीत नाहीत. मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय सक्षम दिवाणी न्यायालय उपलब्ध पुरावे आणि लागू कायद्यांच्या आधारे करते.

* '''Sawarni v. Inder Kaur''', (1996) 6 SCC 223 — सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की महसूल अभिलेखातील फेरफार (Mutation) मालकी हक्क निर्माण किंवा समाप्त करीत नाही; त्याचा उद्देश महसूल प्रशासनापुरता मर्यादित असतो. 

* '''Balwant Singh v. Daulat Singh''', (1997) 7 SCC 137 — केवळ फेरफार नोंदीमुळे जमिनीवरील मालकी हक्क किंवा स्वारस्य संपुष्टात येत नाही. 

* '''Suraj Bhan v. Financial Commissioner''', (2007) 6 SCC 186 — सर्वोच्च न्यायालयाने नमूद केले की महसूल अभिलेखांतील नोंदी या केवळ महसुली उद्देशासाठी असून त्या मालकी हक्काचा अंतिम पुरावा मानल्या जाऊ शकत नाहीत. 

* '''Faqruddin v. Tajuddin''', (2008) 8 SCC 12 — महसूल अधिकारी मालकी हक्कावरील वादाचा अंतिम निर्णय देऊ शकत नाहीत; महसूल नोंदींचे स्वरूप मर्यादित प्रशासकीय उद्देशाचे असते. 

* '''Narasamma v. State of Karnataka''', (2009) 5 SCC 591 — महसूल नोंदी मालकी हक्क निर्माण करीत नाहीत; तथापि, त्या संबंधित काळातील ताब्याविषयी परिस्थितीजन्य पुरावा म्हणून ग्राह्य धरल्या जाऊ शकतात. 

* '''Jitendra Singh v. State of Madhya Pradesh''', 2021 SCC OnLine SC 802 — सर्वोच्च न्यायालयाने पूर्वीच्या निर्णयांचा पुनरुच्चार करून स्पष्ट केले की फेरफार नोंदी आणि महसूल अभिलेख केवळ महसुली उद्देशासाठी असतात आणि त्यांमुळे कोणताही स्वतंत्र मालकी हक्क निर्माण होत नाही. 

कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेच्या संदर्भात संयुक्त महसूल अभिलेख, सहहिस्सेदारी, वारसनोंदी आणि फेरफार नोंदी यांचे मूल्यमापन करताना वरील न्यायसिद्ध तत्त्वे महत्त्वाची मानली जातात. तथापि, प्रत्येक प्रकरणातील मालकी हक्क, हिस्सा, विभाजन किंवा इतर वादांचा निर्णय संबंधित पुरावे, लागू कायदे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयांनुसार केला जातो.

== आधुनिक आव्हाने ==

कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेसमोर एकविसाव्या शतकात अनेक प्रशासकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि कायदेशीर आव्हाने निर्माण झाली आहेत. वारसनोंदींमुळे वाढत जाणारी सहहिस्सेदारांची संख्या, जमिनींचे तुकडीकरण, स्थलांतर, बदलते जमीन वापराचे स्वरूप, डिजिटल महसूल अभिलेख आणि पर्यावरणीय नियम यांमुळे या व्यवस्थेची गुंतागुंत वाढल्याचे विविध शासकीय अहवाल, महसूल अभिलेख आणि संशोधनांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP)
 |url=https://dilrmp.gov.in/
 |publisher=Department of Land Resources, Government of India
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अनेक गावांमध्ये संयुक्त महसूल अभिलेखांमध्ये वारसनोंदींमुळे सहहिस्सेदारांची संख्या सातत्याने वाढत असल्याने जमिनींचे व्यवस्थापन, व्यवहार, विभाजन आणि महसुली नोंदी अद्ययावत ठेवणे अधिक जटिल होत आहे. अशा परिस्थितीचा परिणाम जमीन व्यवहार, कर्जप्रकरणे, विकास प्रकल्प आणि प्रशासकीय प्रक्रियांवर होऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

डिजिटल भू-अभिलेख प्रणाली, ऑनलाइन ७/१२ उतारे, भू-नकाशांचे संगणकीकरण आणि Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP) यांसारख्या उपक्रमांमुळे महसूल अभिलेखांचे आधुनिकीकरण सुरू झाले आहे. तथापि, ऐतिहासिक संयुक्त नोंदी, प्रलंबित फेरफार, सीमावाद आणि अपूर्ण अभिलेख यांमुळे काही भागांमध्ये अद्ययावत नोंदी तयार करण्यास व्यावहारिक अडचणी निर्माण होतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP)
 |url=https://dilrmp.gov.in/
 |publisher=Department of Land Resources, Government of India
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकण प्रदेशातील औद्योगिकीकरण, पर्यटन, पायाभूत सुविधा, शहरीकरण आणि पर्यावरणीय संरक्षण यांमुळे जमीन वापराच्या स्वरूपातही बदल होत आहेत. अशा बदलांच्या पार्श्वभूमीवर सामुदायिक जमीन व्यवस्थेशी संबंधित महसूल अभिलेख, मालकी हक्क, सहहिस्सेदारी आणि जमीन वापर यांचा अभ्यास अधिक महत्त्वाचा मानला जात आहे.

== सामाजिक व आर्थिक परिणाम ==

[[कोकण]]ातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था ही अनेक गावांच्या सामाजिक रचना, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेचा ऐतिहासिक भाग राहिली आहे. शेती, पशुपालन, नैसर्गिक संसाधनांचा वापर आणि सामुदायिक उपक्रम यांमध्ये या व्यवस्थेचा विविध स्वरूपात सहभाग असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्स आणि ऐतिहासिक महसूल अभिलेखांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Campbell1880&quot;/&gt;

संयुक्त जमीनधारणा आणि सहहिस्सेदारीमुळे अनेक कुटुंबांचा एकाच जमिनीशी ऐतिहासिक संबंध टिकून राहिला. कालांतराने वारसनोंदी, लोकसंख्यावाढ आणि ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे अनेक महसूल अभिलेखांमध्ये सहहिस्सेदारांची संख्या वाढत गेली. परिणामी, काही भागांमध्ये जमीन व्यवस्थापन, व्यवहार, विभाजन आणि अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mahabhulekh
 |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/
 |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषी पद्धती, फळबागा, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि इतर आर्थिक उपक्रमांच्या विस्तारामुळे जमीन वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या बदलांच्या पार्श्वभूमीवर पारंपरिक सामुदायिक जमीन व्यवस्था, महसूल अभिलेख आणि आधुनिक जमीन प्रशासन यांच्यात समन्वय राखण्याची आवश्यकता विविध धोरणात्मक अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP)
 |url=https://dilrmp.gov.in/
 |publisher=Department of Land Resources, Government of India
 |access-date=16 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेचा अभ्यास हा केवळ महसूल अभिलेखांपुरता मर्यादित नसून ग्रामीण इतिहास, सामाजिक रचना, कृषी अर्थव्यवस्था, पर्यावरण, जमीनधारणा आणि सार्वजनिक प्रशासन या विविध अभ्यासक्षेत्रांशी संबंधित मानला जातो. त्यामुळे या व्यवस्थेचा अभ्यास इतिहास, कायदा, महसूल प्रशासन आणि ग्रामीण विकास या सर्व दृष्टिकोनांतून केला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Land Administration – Early Land System
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/land_early.html
|website=Maharashtra State Gazetteers
|publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Revenue Administration – Tenures
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_tenures.html
|website=Maharashtra State Gazetteers
|publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
&lt;references /&gt;

== हेही पहा ==
* [[जमीन]]
* [[महसूल]]

== ग्रंथसूची ==
=== कायदे ===

* भारत सरकार. ''मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियम, १८८२'' (Transfer of Property Act, 1882).

* भारत सरकार. ''नोंदणी अधिनियम, १९०८'' (Registration Act, 1908).

* भारत सरकार. ''हिंदू वारसा अधिनियम, १९५६'' (Hindu Succession Act, 1956).

* महाराष्ट्र शासन. ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६''.

* महाराष्ट्र शासन. ''महाराष्ट्र जमीन महसूल (हक्क अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१''.

* Bombay Land Revenue Code, 1879.

=== अधिकृत शासन प्रकाशने ===

* महाराष्ट्र शासन. ''महाभूलेख''.

* भारत सरकार. ''Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP)''.

* महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग.

* Survey and Settlement Commissioner, Maharashtra. विविध महसूल परिपत्रके व मार्गदर्शक सूचना.

=== जिल्हा गॅझेटिअर्स ===

* Government of Maharashtra. ''Ratnagiri District Gazetteer''.

* Government of Maharashtra. ''Sindhudurg District Gazetteer''.

* Government of Maharashtra. ''Raigad District Gazetteer''.

* Government of Maharashtra. ''Kolaba District Gazetteer''.

* Government of Maharashtra. ''Thane District Gazetteer''.

=== ब्रिटिशकालीन गॅझेटिअर्स ===

* Campbell, James M. (ed.). ''The Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Vol. X. Government Central Press, Bombay, 1880.

* Campbell, James M. (ed.). ''The Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba''. Vol. XI. Government Central Press, Bombay.

=== संशोधन व संदर्भग्रंथ ===

* Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.''

* Government of Maharashtra. ''Maharashtra State Gazetteers'' (General Series).

=== संकेतस्थळे ===

* Maharashtra State Gazetteers Department.

* Mahabhulekh.

* Maharashtra Revenue and Forest Department.

* India Code.

* Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP).

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|कोकणातील भातशेती
File:Paddy field in Maharashtra 10.jpg|पारंपरिक भातखाचरे
File:Devi Hasol plateau in Konkan 1 (2).jpg|कोकणातील लेटराइट पठार (वरकस जमीन)
File:Mango orchard in lateritic plateau.jpg|वरकस जमिनीवरील आंब्याची बाग
File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनक्षेत्र
File:उदगीरचा डोंगर.jpg|सह्याद्री पर्वतरांगांतील डोंगरउतार
&lt;/gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
* [https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ महाभूलेख]
* [https://aapleabhilekh.mahabhumi.gov.in/ आपले अभिलेख]
* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स]
* [https://dilrmp.gov.in/ Digital India Land Records Modernization Programme]
* [https://www.indiacode.nic.in/ India Code]
* [https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/land-revenue-code-1966-2/ महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६]
* [https://mahabhumi.gov.in/ महसूल व वन विभाग, महाराष्ट्र शासन]
{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:कृषी]]</text>
      <sha1>dp3wssf1lbz5kh62c3sg7nih25rzg85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील जत्रा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382310</id>
    <revision>
      <id>2707816</id>
      <parentid>2707205</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59786" sha1="hzs2nfaoqzxunyha1tx6mlthoaovsuv" xml:space="preserve">'''कोकणातील जत्रा''' या [[कोकण]] प्रदेशात [[ग्रामदैवत]], [[कुलदैवत]], [[क्षेत्रदेवता]], स्थानिक देवता तसेच विविध धार्मिक परंपरांशी संबंधित दरवर्षी आयोजित केल्या जाणाऱ्या पारंपरिक धार्मिक, सांस्कृतिक व सामाजिक उत्सवांना संबोधले जाते.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;&gt;{{cite journal
|last=Hadap
|first=Shilpa
|title=Religious Practices in Konkan: Understanding Through Metal Objects
|journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute
|volume=101
|year=2020
|pages=47–68
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kale
 |first=Durga
 |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India
 |journal=Asian Ethnology
 |volume=81
 |issue=1 &amp; 2
 |year=2022
 |pages=279–303
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ganpatipule Temple.jpg|thumb|300px|'''गणपतीपुळे येथील स्वयंभू श्री गणपती मंदिर. कोकणातील प्रमुख धार्मिक तीर्थक्षेत्र व जत्रास्थळ''']]
कोकणातील जत्रा या प्रदेशाच्या लोकजीवन, लोकधर्म आणि सांस्कृतिक परंपरेचा अविभाज्य भाग मानल्या जातात. त्या केवळ धार्मिक उत्सव नसून ग्रामसंस्था, कृषीजीवन,&lt;ref name=&quot;CultImages2008&quot;&gt;{{cite journal
|last=Hadap
|first=Shilpa
|last2=Joglekar
|first2=P. P.
|title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography
|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute
|volume=68
|issue=69
|year=2008
|pages=215–229
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fuller2004&quot;&gt;{{cite book
|last=Fuller
|first=C. J.
|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India
|url=https://archive.org/details/camphorflamepopu0000full_m3v3
|edition=Revised and Expanded
|publisher=Princeton University Press
|place=Princeton
|year=2004
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fuller2004&quot;/&gt;

कोकणातील बहुतांश जत्रा या ग्रामदैवत, कुलदैवत किंवा क्षेत्रदेवता यांच्या वार्षिक उत्सवांशी संबंधित असतात. अभिषेक, पूजा, आरती, ध्वजारोहण, पालखी, रथोत्सव, नवसपूर्ती, कौलप्रथा, महाप्रसाद, भजन, कीर्तन, गोंधळ, दशावतार, चित्रकथी, धवळे, लोकनृत्य, लोकसंगीत आणि पारंपरिक बाजार हे अनेक जत्रांचे प्रमुख घटक मानले जातात. या घटकांचे स्वरूप संबंधित देवस्थान, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमुदायाच्या रूढींनुसार बदलत असते.&lt;ref name=&quot;Dashavatar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://marathivishwakosh.org/18175/
 |title=दशावतारी नाटके
 |website=मराठी विश्वकोश
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |language=mr
 |access-date=31 August 2026
 |archive-date=2026-03-11
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311135105/https://marathivishwakosh.org/18175/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

कोकण प्रदेशातील [[पालघर जिल्हा|पालघर]], [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[रायगड जिल्हा|रायगड]], [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] आणि [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] या जिल्ह्यांमध्ये वर्षभर विविध तिथी आणि स्थानिक परंपरांनुसार अनेक जत्रा भरतात. प्रत्येक जत्रेचे स्वरूप स्थानिक देवता, धार्मिक परंपरा, ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि ग्रामसमुदायाच्या सहभागानुसार बदलत असते.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;&gt;{{cite book
|last=Khobrekar
|first=V. G.
|title=Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.
|publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;&gt;{{cite book
|title=Maharashtra: Land and Its People
|edition=Revised English Edition
|publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|year=2009
}}&lt;/ref&gt;
कोकणातील जत्रांचा लोकधर्म, लोककला, लोकसाहित्य, पुरातत्त्व आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा अभ्यास इतिहास, मानववंशशास्त्र, लोकसाहित्य, पुरातत्त्व आणि सांस्कृतिक अभ्यास अशा विविध शैक्षणिक शाखांमधून करण्यात आला आहे. उपलब्ध संशोधनांमधून कोकणातील जत्रा या प्रदेशाच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक असल्याचे अधोरेखित झाले आहे.&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CultImages2008&quot;/&gt;

== व्युत्पत्ती ==

''जत्रा'' हा शब्द संस्कृतमधील ''यात्रा'' (यात्रा, गमन, प्रस्थान) या शब्दापासून व्युत्पन्न झाल्याचे मानले जाते.&lt;ref name=&quot;Monier1899&quot;&gt;{{cite book
|last=Monier-Williams
|first=Monier
|title=A Sanskrit-English Dictionary
|publisher=Oxford University Press
|place=Oxford
|year=1899
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Apte1988&quot;&gt;{{cite book
|last=Apte
|first=Vaman Shivaram
|title=The Student's Sanskrit-English Dictionary
|url=https://archive.org/details/shn.stuentssanskrite0000vama
|publisher=Motilal Banarsidass
|place=Delhi
|year=1988
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

संस्कृत साहित्यात ''यात्रा'' या शब्दाचा अर्थ प्रवास, देवदर्शनासाठी प्रस्थान, धार्मिक मिरवणूक किंवा पवित्र स्थळी जाणे असा आढळतो.&lt;ref name=&quot;Monier1899&quot;/&gt;

प्राकृत, अपभ्रंश आणि पुढे मराठीसह विविध भारतीय भाषांतील ध्वनीपरिवर्तनाच्या प्रक्रियेत ''यात्रा'' या शब्दाचे ''जत्रा'' हे रूप रूढ झाले.&lt;ref name=&quot;Apte1988&quot;/&gt; महाराष्ट्रात, विशेषतः कोकणात, ''जत्रा'' ही संज्ञा एखाद्या देवतेच्या वार्षिक उत्सवासाठी, ग्रामदैवताच्या सोहळ्यासाठी किंवा देवस्थानाभोवती आयोजित करण्यात येणाऱ्या धार्मिक व सामुदायिक मेळाव्यासाठी प्रचलित झाली.&lt;ref name=&quot;Gramadaivat&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://marathivishwakosh.org/17898/
 |title=ग्रामदैवते
 |website=मराठी विश्वकोश
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |language=mr
 |access-date=2026-08-05
 |archive-date=2026-01-23
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123111500/https://marathivishwakosh.org/17898/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;

कोकणातील लोकपरंपरेत ''जत्रा'' आणि ''यात्रा'' हे शब्द काही ठिकाणी समानार्थी वापरले जात असले, तरी त्यांच्या वापरात स्थानिक पातळीवर काही भिन्नता आढळते. ''यात्रा'' ही संज्ञा देवदर्शनासाठी केलेला प्रवास किंवा तीर्थक्षेत्रातील धार्मिक सोहळा या अर्थाने वापरली जाते, तर ''जत्रा'' या संज्ञेत धार्मिक विधी, पालखी, रथोत्सव, नवसपूर्ती, लोककला, पारंपरिक बाजार आणि ग्रामसमुदायाचा व्यापक सहभाग यांचाही समावेश होतो.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fuller2004&quot;/&gt;

मराठीतील लोकवाङ्मय, विश्वकोशीय लेखन, लोकसंस्कृतीविषयक अभ्यास तसेच महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक प्रकाशनांमध्ये ''जत्रा'' ही संज्ञा धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरांच्या संदर्भात वापरली गेल्याचे आढळते.&lt;ref name=&quot;Gramadaivat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;

== इतिहास ==

कोकणातील जत्रांची परंपरा ही या प्रदेशातील प्राचीन धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन, कृषिसंस्कृती आणि स्थानिक देवतांच्या उपासनेशी निगडित असून तिचा विकास दीर्घकालीन सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेतून झाला आहे.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CultImages2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

कोकणातील प्रारंभीच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदैवत, मातृदेवता, वीरपूजा, नागपूजा, वृक्षपूजा आणि निसर्गपूजा यांसारख्या लोकधार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. या श्रद्धा आणि उपासना परंपरांभोवती सामुदायिक उत्सव, धार्मिक मेळावे आणि वार्षिक सोहळे विकसित झाले. पुढे याच परंपरांमधून जत्रांचे स्वरूप अधिक संघटित आणि स्थिर होत गेले.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harper1959&quot;&gt;{{cite journal
|last=Harper
|first=Edward B.
|title=A Hindu Village Pantheon
|journal=Southwestern Journal of Anthropology
|volume=15
|issue=3
|year=1959
|pages=227–234
}}&lt;/ref&gt;

प्राचीन भारतीय साहित्यात कोकण प्रदेशाचा उल्लेख 'अपरांत' या नावाने आढळतो, तर इ.स.च्या प्रारंभीच्या शतकांपासून 'कोकण' ही संज्ञा प्रचलित झाल्याचे मानले जाते.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt; समुद्रमार्गे पश्चिम आशिया, ग्रीस, रोम आणि इजिप्त यांच्याशी असलेल्या व्यापारी संबंधांमुळे कोकणात विविध सांस्कृतिक प्रभाव पोहोचले; तथापि स्थानिक देवतांची उपासना, ग्रामदैवतांची परंपरा आणि ग्रामसंस्थांशी निगडित धार्मिक जीवन सातत्याने टिकून राहिले.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;

सातवाहन, शिलाहार, यादव तसेच त्यानंतरच्या मध्ययुगीन राजवटींच्या काळात कोकणातील मंदिरसंस्कृती आणि देवस्थानांचा विस्तार झाला. या काळात देवस्थानांभोवती धार्मिक उत्सव, यात्रा आणि जत्रांचे आयोजन अधिक नियमित स्वरूपात होऊ लागले. कालांतराने या जत्रा स्थानिक व्यापार, लोककला, सामाजिक देवाणघेवाण आणि सामुदायिक जीवनाची महत्त्वपूर्ण केंद्रे बनली.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CultImages2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;&gt;{{cite book
|title=Ratnagiri District Gazetteer
|publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|year=1957
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधनांमधून स्थानिक देवतांची उपासना, धार्मिक विधी, धातूपासून तयार करण्यात येणाऱ्या धार्मिक वस्तू आणि देवप्रतिमा यांचा जत्रांशी निकट संबंध असल्याचे स्पष्ट होते. जत्रा या केवळ धार्मिक श्रद्धेचे प्रकटीकरण नसून ग्रामसंस्थेची सामाजिक संघटना, सामूहिक सहभाग आणि सांस्कृतिक सातत्य यांचेही प्रतीक मानल्या जातात.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CultImages2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;

मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांनुसार कोकणातील स्थानिक देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित वार्षिक उत्सव हे समाजाच्या सांस्कृतिक ओळखीचे महत्त्वपूर्ण घटक मानले जातात. सामाजिक परिवर्तन, लोकश्रद्धा आणि ग्रामसंस्था यांच्या परस्परसंवादातून जत्रांचे स्वरूप काळानुसार बदलत गेले असले, तरी त्यांच्या मूलभूत धार्मिक आणि सांस्कृतिक आशयात सातत्य टिकून राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das2006&quot;&gt;{{cite journal
|last=Das
|first=N. K.
|title=Cultural Diversity, Religious Syncretism and People of India: An Anthropological Interpretation
|journal=Bangladesh e-Journal of Sociology
|volume=3
|issue=2
|year=2006
|pages=1–19
}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्योत्तर काळात वाहतूक, शिक्षण, प्रसारमाध्यमे, पर्यटन आणि स्थानिक प्रशासनातील बदलांचा प्रभाव कोकणातील जत्रांवर पडला. पारंपरिक धार्मिक स्वरूप कायम राखत अनेक जत्रांमध्ये सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला सादरीकरण, सामाजिक उपक्रम आणि स्थानिक व्यापाराला चालना देणाऱ्या उपक्रमांचा समावेश होऊ लागला. समकालीन संशोधनांमध्ये कोकणातील जत्रांकडे धार्मिक परंपरा, लोकसंस्कृती, सामाजिक सहभाग आणि अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यांचे महत्त्वपूर्ण माध्यम म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Niranjana2024&quot;&gt;{{cite journal
|last=Niranjana
|first=Tejaswini
|title=Engaging with Culture and Modernity: Cultural Studies in India
|journal=Critical Studies in Media Communication
|volume=41
|issue=5
|year=2024
|pages=510–518
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

== जत्रेचे आयोजन ==

कोकणातील जत्रा सामान्यतः संबंधित देवतेच्या वार्षिक उत्सवानिमित्त निश्चित तिथीनुसार आयोजित केली जाते. जत्रेची तिथी प्रामुख्याने हिंदू पंचांगावर आधारित असते. विविध देवस्थानांच्या परंपरेनुसार चैत्र, माघ, फाल्गुन, मार्गशीर्ष तसेच इतर महिन्यांमध्ये जत्रा भरविल्या जातात.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deglurkar2023&quot;&gt;{{cite book
|last=Deglurkar
|first=G. B.
|last2=Vaidya
|first2=Shefali
|title=All About a Temple
|publisher=Aprant Publication
|year=2023
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

जत्रेचे आयोजन संबंधित देवस्थान, विश्वस्त मंडळ, ग्रामस्थ, मानकरी, पुजारी, गुरव किंवा परंपरागत हक्कधारक यांच्या सहभागातून केले जाते. अनेक ठिकाणी जत्रेपूर्वी नियोजन बैठका घेऊन धार्मिक विधी, पालखी किंवा रथोत्सवाचा मार्ग, भाविकांची व्यवस्था, महाप्रसाद, स्वच्छता, सुरक्षा आणि इतर आवश्यक व्यवस्थांचे नियोजन केले जाते.&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gramadaivat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

जत्रेची सुरुवात देवतेच्या अभिषेक, महापूजा, आरती, ध्वजारोहण किंवा इतर पारंपरिक धार्मिक विधींनी होते. त्यानंतर पालखी मिरवणूक किंवा रथोत्सव आयोजित केला जातो. या मिरवणुकांमध्ये मानकरी, ग्रामस्थ, भाविक, भजन मंडळे, पारंपरिक वादक आणि इतर धार्मिक मंडळी सहभागी होतात.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fuller2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deglurkar2023&quot;/&gt;

धार्मिक विधींनंतर अनेक जत्रांमध्ये नवसपूर्ती, महाप्रसाद, सामुदायिक भोजन, भजन, कीर्तन, गोंधळ, दशावतार, चित्रकथी तसेच इतर पारंपरिक लोककलांचे आयोजन केले जाते. स्थानिक परंपरेनुसार काही जत्रा एक दिवस चालतात, तर काही जत्रांचा कालावधी अनेक दिवसांचा असतो.&lt;ref name=&quot;Dashavatar&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;StacheRosen1984&quot;&gt;{{cite journal
|last=Stache-Rosen
|first=Valentina
|title=Story-telling in Pingulī Paintings
|journal=Artibus Asiae
|volume=45
|issue=4
|year=1984
|pages=253–286
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;

जत्रेच्या काळात देवस्थान परिसरात पारंपरिक बाजार भरविण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आढळते. या बाजारात धार्मिक साहित्य, हस्तकला, कृषी अवजारे, घरगुती वस्तू, खेळणी, मिठाई, स्थानिक खाद्यपदार्थ आणि इतर आवश्यक वस्तूंची विक्री केली जाते. त्यामुळे जत्रा या धार्मिक उत्सवाबरोबरच स्थानिक सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक देवाणघेवाणीचे महत्त्वपूर्ण केंद्र म्हणूनही कार्य करतात.&lt;ref name=&quot;RatnagiriTradeFairs&quot;&gt;{{cite web
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/trade_fairs.html
|title=Ratnagiri District Gazetteer – Trade and Fairs
|website=Maharashtra State Gazetteers
|publisher=Government of Maharashtra
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das2006&quot;/&gt;

== जत्रेतील लोककला ==

कोकणातील जत्रा या धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, लोकनाट्य, भक्तिसंगीत आणि पारंपरिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांचे महत्त्वपूर्ण व्यासपीठ मानल्या जातात. जत्रांच्या निमित्ताने सादर केल्या जाणाऱ्या विविध लोककलांमधून धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक इतिहास, लोकसाहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरांचे जतन व संवर्धन घडून येते.&lt;ref name=&quot;CultImages2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

कोकणातील अनेक जत्रांमध्ये '''दशावतार''' हे पारंपरिक लोकनाट्य प्रमुख आकर्षण मानले जाते. भगवान विष्णूच्या दशावतारांवर आधारित या लोकनाट्याद्वारे धार्मिक कथा, पुराणांतील प्रसंग आणि नैतिक मूल्यांचे सादरीकरण केले जाते. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील अनेक जत्रांमध्ये दशावताराचे रात्रभर प्रयोग सादर करण्याची परंपरा आहे.&lt;ref name=&quot;Dashavatar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gill2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Gill
 |first=Brinda
 |title=Gods and Men, War and Love
 |journal=Fiberarts
 |volume=28
 |issue=2
 |year=2001
 |pages=38–40
}}&lt;/ref&gt;

'''चित्रकथी''' ही कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोककला असून काही जत्रांमध्ये तिचे सादरीकरण केले जाते. चित्रांच्या साहाय्याने पुराणकथा, स्थानिक देवतांच्या आख्यायिका आणि ऐतिहासिक प्रसंगांचे गायन व निवेदन करण्याची ही परंपरा विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पिंगुळी परिसराशी संबंधित मानली जाते.&lt;ref name=&quot;StacheRosen1984&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

अनेक जत्रांमध्ये '''गोंधळ''', '''भजन''', '''कीर्तन''', '''धवळे''' तसेच पारंपरिक वाद्यसंगीताचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या लोककलांद्वारे देवतांची स्तुती, संतपरंपरा, धार्मिक आख्यायिका आणि स्थानिक लोकश्रद्धा यांचे सादरीकरण केले जाते. अनेक ठिकाणी हे कार्यक्रम रात्रभर चालतात आणि भाविक मोठ्या संख्येने त्यामध्ये सहभागी होतात.&lt;ref name=&quot;Mhatre2014&quot;&gt;{{cite journal
|last=Mhatre
|first=Chandrakant K.
|title=धवळे आणि धवलेरी
|journal=Shodhganga
|year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deglurkar2023&quot;/&gt;

कोकणातील जत्रांमधील लोककला या केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक परंपरा, लोकसाहित्य, प्रादेशिक ओळख आणि अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या जतनाचे प्रभावी माध्यम मानल्या जातात. त्यामुळे जत्रा या लोककलांच्या जतन, प्रसार आणि पिढ्यान्पिढ्या हस्तांतरणासाठी महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक संस्था म्हणून अभ्यासल्या जातात.&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Niranjana2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

== जत्रेतील पारंपरिक बाजार ==

कोकणातील जत्रांचा एक महत्त्वपूर्ण घटक म्हणजे जत्रेच्या निमित्ताने भरविला जाणारा पारंपरिक बाजार. धार्मिक उत्सवाबरोबरच व्यापार, वस्तुविनिमय आणि सामाजिक देवाणघेवाण यांसाठी जत्रा दीर्घकाळापासून महत्त्वाचे व्यासपीठ राहिल्या आहेत. ऐतिहासिक, मानववंशशास्त्रीय आणि लोकसंस्कृतीविषयक अभ्यासांबरोबरच महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हा गॅझेटिअर्समध्येही जत्रांच्या व्यापारी व सामाजिक स्वरूपाची नोंद आढळते.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

जत्रेच्या काळात देवस्थान परिसरात किंवा गावातील निश्चित ठिकाणी तात्पुरता बाजार भरविला जातो. या बाजारात पूजासाहित्य, फुले, नारळ, अगरबत्ती, प्रसाद, देवतांच्या प्रतिमा, खेळणी, मातीची भांडी, बांबूपासून तयार केलेल्या वस्तू, लोखंडी व लाकडी अवजारे, घरगुती उपयोगाच्या वस्तू, वस्त्रे, दागिने तसेच स्थानिक हस्तकलेच्या वस्तूंची विक्री केली जाते.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Deglurkar2023&quot;/&gt;

कोकणातील जत्रांमध्ये स्थानिक खाद्यसंस्कृतीलाही विशेष स्थान आहे. जत्रेच्या बाजारात पारंपरिक मिठाई, फराळ, हंगामी फळे, पेये आणि स्थानिक खाद्यपदार्थांची विक्री केली जाते. अनेक ठिकाणी स्वयंरोजगार, लघुउद्योग आणि पारंपरिक व्यवसाय करणाऱ्या कारागिरांसाठी जत्रा हे महत्त्वाचे विक्रीकेंद्र ठरते.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये जामसंडे, कुणकेश्वर, शिरोडा, उभादांडा, आरवली, चिंदर, वाघळेश्वर, प्रभानवल्ली, दिगस, सावंस, म्हाप्रळ, पोफळी आणि गणपतीपुळे येथील जत्रांचा व्यापारीदृष्ट्या महत्त्वाच्या जत्रांमध्ये समावेश करण्यात आला असून, त्या जत्रांमध्ये फिरते व्यापारी, कारागीर आणि लहान व्यावसायिक मोठ्या संख्येने सहभागी होत असल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriTradeFairs&quot;/&gt;

ग्रामीण भागातील जत्रा या केवळ खरेदी-विक्रीची ठिकाणे नसून सामाजिक भेटीगाठी, नातेसंबंध दृढ करणे, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. पूर्वी अनेक गावांमध्ये वार्षिक जत्रा ही व्यापारी व्यवहारांसाठी महत्त्वाची संधी मानली जात असे; आजही अनेक पारंपरिक बाजारांचे हे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात टिकून आहे.&lt;ref name=&quot;Das2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;

पारंपरिक बाजारामुळे धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक व्यापार आणि सामुदायिक सहभाग यांचा परस्पर संबंध दृढ होतो. त्यामुळे कोकणातील जत्रा या धार्मिक उत्सवाबरोबरच ग्रामीण अर्थव्यवस्था, पारंपरिक व्यवसाय, स्थानिक हस्तकला आणि सांस्कृतिक जीवन यांना चालना देणाऱ्या महत्त्वपूर्ण सामाजिक संस्थांपैकी एक मानल्या जातात.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

== सामाजिक व आर्थिक महत्त्व ==

कोकणातील जत्रा या केवळ धार्मिक उत्सव नसून स्थानिक समाजजीवन, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी निगडित महत्त्वपूर्ण सामाजिक संस्था मानल्या जातात. विविध मानववंशशास्त्रीय आणि समाजशास्त्रीय अभ्यासांनुसार जत्रा या सामूहिक सहभाग, सामाजिक परस्परसंबंध आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांना चालना देणाऱ्या सार्वजनिक परंपरा आहेत.&lt;ref name=&quot;Das2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harper1959&quot;/&gt;

जत्रेच्या निमित्ताने विविध गावांतील आणि परिसरातील लोक एकत्र येत असल्यामुळे सामाजिक संवाद, नातेसंबंध दृढ होणे आणि सामुदायिक ऐक्य वृद्धिंगत होण्यास मदत होते. अनेक ठिकाणी गावाबाहेर वास्तव्यास असलेले ग्रामस्थही जत्रेसाठी आपल्या मूळ गावी परत येतात. त्यामुळे जत्रा या स्थानिक सामाजिक ओळख, सामूहिक स्मृती आणि ग्रामसंस्थेच्या सातत्याचे प्रतीक मानल्या जातात.&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने जत्रांना विशेष महत्त्व आहे. जत्रेच्या काळात स्थानिक व्यापारी, कारागीर, हस्तकला उत्पादक, शेतकरी आणि लघुउद्योजक यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या विक्रीची संधी उपलब्ध होते. जत्रांबरोबर भरविण्यात येणाऱ्या पारंपरिक बाजारांमुळे स्थानिक व्यापाराला चालना मिळते, विविध वस्तूंची देवाणघेवाण होते आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी मिळते. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये अनेक जत्रा स्थानिक व्यापार आणि आर्थिक व्यवहारांची महत्त्वाची केंद्रे असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriTradeFairs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;

जत्रांच्या माध्यमातून लोकपरंपरा, धार्मिक श्रद्धा, सामुदायिक सहकार्य आणि प्रादेशिक सांस्कृतिक ओळख यांचे जतन व संवर्धन घडते. धार्मिक विधी, लोककला, लोकसाहित्य आणि पारंपरिक ज्ञान यांचे पिढ्यान्पिढ्या हस्तांतरण होण्यामध्ये जत्रा महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळे त्या कोकणाच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा अविभाज्य घटक मानल्या जातात.&lt;ref name=&quot;CultImages2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;

अलीकडील सांस्कृतिक अभ्यासांमध्ये जत्रांकडे धार्मिक श्रद्धा, लोकसंस्कृती, सामाजिक सहभाग आणि स्थानिक इतिहास यांचा समन्वय साधणाऱ्या सार्वजनिक सांस्कृतिक संस्थांच्या स्वरूपात पाहिले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या ग्रंथामध्येही ग्रामीण समाजजीवन, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक सातत्याच्या संदर्भात जत्रांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Niranjana2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;

== प्रमुख जत्रा ==

कोकण प्रदेशातील जत्रा या स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामदैवतांची उपासना आणि प्रादेशिक लोकसंस्कृती यांचे महत्त्वपूर्ण प्रतिबिंब मानल्या जातात. आजच्या पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वर्षभर विविध तिथींनुसार अनेक जत्रा भरविल्या जातात. या जत्रांचे स्वरूप, धार्मिक विधी, लोकसहभाग आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये स्थानिक देवस्थाने, ग्रामपरंपरा आणि प्रादेशिक रूढींनुसार बदलत असतात.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

महाराष्ट्र शासनाने प्रकाशित केलेल्या रत्‍नागिरी, कुलाबा (रायगड) आणि ठाणे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये कोकणातील विविध जत्रा, त्यांचे धार्मिक महत्त्व, स्थानिक परंपरा, व्यापार आणि लोकसहभाग यांची नोंद करण्यात आली आहे. विशेषतः तत्कालीन रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअर (१९५७) मध्ये त्या काळच्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या (आजचे रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्हे) तालुकानिहाय जत्रांची संख्या, प्रमुख व्यापारी जत्रा आणि त्यांचे आर्थिक महत्त्व यांचे सविस्तर वर्णन आढळते. गॅझेटिअरनुसार सावंतवाडी तालुक्यात ११८, कुडाळमध्ये ५२, मालवणमध्ये २०, वेंगुर्ल्यात १८, लांजेमध्ये १२, खेडमध्ये १० तसेच इतर तालुक्यांमध्येही अनेक जत्रा भरत असत. व्यापारी दृष्ट्या कुणकेश्वर, गणपतीपुळे, जामसंडे, शिरोडा, उभादांडा, आरवली, चिंदर, वाघळेश्वर आणि प्रभानवल्ली येथील जत्रांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते. या जत्रांमध्ये फिरते व्यापारी, कारागीर, मिठाई विक्रेते, वस्त्रविक्रेते आणि इतर लहान व्यापारी सहभागी होत असून व्यवहार प्रामुख्याने रोखीने होत असल्याची नोंद गॅझेटिअरमध्ये करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriTradeFairs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;

कोकणातील प्रमुख जत्रांची जिल्हानिहाय माहिती पुढीलप्रमाणे आहे.

=== पालघर जिल्हा ===

आजच्या पालघर जिल्ह्यातील जत्रा या वारली, कातकरी, कोकणा तसेच इतर स्थानिक समाजांच्या धार्मिक परंपरा आणि ग्रामदैवतांच्या उपासनेशी संबंधित आहेत. महालक्ष्मी, शिव, हनुमान, स्थानिक देवी तसेच ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांमध्ये वार्षिक जत्रा भरतात. या जत्रांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच आदिवासी लोकनृत्य, लोकसंगीत आणि पारंपरिक बाजार यांचे आयोजन केले जाते.&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ThanaGazetteer&quot;&gt;{{cite book
|title=Thana District Gazetteer
|publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|year=1982
}}&lt;/ref&gt;

=== ठाणे जिल्हा ===

ठाणे जिल्ह्यातील अनेक प्राचीन देवस्थानांमध्ये वार्षिक जत्रा भरतात. ग्रामीण तसेच आदिवासी भागांतील जत्रांमध्ये पालखी, भजन, कीर्तन, लोकनृत्य आणि पारंपरिक बाजारांचे आयोजन केले जाते. या जत्रा स्थानिक ग्रामसमुदायाच्या सहभागातून आयोजित केल्या जात असून सामाजिक ऐक्य दृढ करण्यामध्ये त्यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ThanaGazetteer&quot;/&gt;

=== रायगड जिल्हा ===

आजच्या रायगड जिल्ह्याचा पूर्वीचा कुलाबा जिल्हा हा कोकणातील जत्रा परंपरेचा महत्त्वाचा भाग राहिला आहे. ग्रामदैवत, शिव, गणेश आणि देवी यांच्या देवस्थानांशी संबंधित अनेक जत्रांमध्ये पालखी, रथोत्सव, नवसपूर्ती, महाप्रसाद आणि विविध पारंपरिक लोककलांचे आयोजन केले जाते. किनारी भागातील देवस्थानांभोवती भरविण्यात येणाऱ्या जत्रांना धार्मिक तसेच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KolabaGazetteer&quot;&gt;{{cite book
|title=Kolaba District Gazetteer
|publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
|year=1964
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरी जिल्हा ===

रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील जत्रा परंपरेचा महत्त्वपूर्ण प्रदेश मानला जातो. जिल्ह्यातील अनेक स्वयंभू देवस्थाने, ग्रामदैवतांची मंदिरे तसेच गणेश, शिव आणि देवी यांच्या देवस्थानांमध्ये वार्षिक जत्रा भरतात.&lt;ref name=&quot;Khobrekar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये गणपतीपुळे, कुणकेश्वर आणि मार्लेश्वर येथील जत्रांचा विशेष उल्लेख करण्यात आला आहे. गॅझेटिअरनुसार गणपतीपुळे येथील माघ पौर्णिमेची जत्रा, कुणकेश्वर येथील महाशिवरात्रीची जत्रा तसेच संगमेश्वर तालुक्यातील मार्लेश्वर येथील मकरसंक्रांतीची जत्रा या रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्रमुख धार्मिक जत्रांपैकी मानल्या जातात. मार्लेश्वर येथील प्राचीन शिवमंदिर, धबधबा आणि वार्षिक जत्रेमुळे या स्थळाला धार्मिक तसेच पर्यटनात्मक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.&lt;ref name=&quot;MarleshwarGazetteer&quot;&gt;{{cite web
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Maral.html
|title=Ratnagiri District Gazetteer – Maral (Marleshwar)
|website=Maharashtra State Gazetteers
|publisher=Government of Maharashtra
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== सिंधुदुर्ग जिल्हा ===

आजच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अनेक प्रमुख जत्रांचा उल्लेख तत्कालीन रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. कुणकेश्वर, जामसंडे, शिरोडा, उभादांडा, चिंदर, आरवली आणि इतर अनेक ठिकाणच्या जत्रांना धार्मिक तसेच व्यापारी महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriTradeFairs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

सिंधुदुर्गातील अनेक जत्रांमध्ये दशावतार, चित्रकथी, गोंधळ, भजन आणि इतर पारंपरिक लोककलांचे विशेष स्थान असून त्या कोकणातील सांस्कृतिक परंपरेचे महत्त्वपूर्ण द्योतक मानल्या जातात.&lt;ref name=&quot;Dashavatar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;StacheRosen1984&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;

== आधुनिक परिवर्तन ==

कोकणातील जत्रांचे मूलभूत धार्मिक स्वरूप आजही मोठ्या प्रमाणात कायम असले, तरी सामाजिक, आर्थिक, तांत्रिक आणि प्रशासकीय बदलांमुळे त्यांच्या आयोजनाच्या स्वरूपात लक्षणीय परिवर्तन झाले आहे. वाहतूक व्यवस्था, दळणवळणाची साधने, प्रसारमाध्यमे आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे अनेक पारंपरिक जत्रांचा व्याप स्थानिक पातळीपुरता मर्यादित न राहता प्रादेशिक आणि राज्यस्तरावर विस्तारला आहे.&lt;ref name=&quot;Niranjana2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;

अनेक देवस्थानांमध्ये जत्रांच्या आयोजनासाठी पारंपरिक व्यवस्थेबरोबरच देवस्थान विश्वस्त मंडळे, सार्वजनिक संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा सहभाग वाढला आहे. भाविकांसाठी पिण्याचे पाणी, आरोग्यसेवा, वाहतूक व्यवस्था, सुरक्षा, स्वच्छता आणि आपत्कालीन सुविधा उपलब्ध करून देण्यावर पूर्वीपेक्षा अधिक भर दिला जातो.&lt;ref name=&quot;Deglurkar2023&quot;/&gt;

माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे अनेक देवस्थानांनी संकेतस्थळे आणि सामाजिक माध्यमांद्वारे जत्रांचे वेळापत्रक, धार्मिक कार्यक्रम तसेच भाविकांसाठी आवश्यक माहिती उपलब्ध करून देण्यास सुरुवात केली आहे. त्यामुळे जत्रांबाबतची माहिती अधिक व्यापक स्तरावर पोहोचू लागली आहे.&lt;ref name=&quot;Niranjana2024&quot;/&gt;

पर्यटनाच्या वाढत्या प्रभावामुळे गणपतीपुळे, कुणकेश्वर आणि मार्लेश्वर यांसारख्या देवस्थानांशी संबंधित जत्रांना धार्मिक पर्यटनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालयाने गणपतीपुळे आणि कुणकेश्वर या स्थळांचा राज्यातील महत्त्वाच्या पर्यटनस्थळांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे स्थानिक निवासव्यवस्था, वाहतूक, हस्तकला, खाद्यव्यवसाय आणि लघुउद्योगांना चालना मिळाल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;GanpatipuleTourism&quot;&gt;{{cite web
|url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/ganpatipule/
|title=Ganpatipule
|website=Department of Tourism, Government of Maharashtra
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KunkeshwarTourism&quot;&gt;{{cite web
|url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/
|title=Kunkeshwar
|website=Department of Tourism, Government of Maharashtra
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MarleshwarGazetteer&quot;/&gt;

पर्यटक आणि भाविकांची वाढती संख्या लक्षात घेऊन वाहतूक, निवासव्यवस्था, स्वच्छता, पर्यावरण संरक्षण आणि कचरा व्यवस्थापन यांसारख्या बाबींना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्याचबरोबर अनेक देवस्थानांमध्ये पारंपरिक धार्मिक विधी, स्थानिक लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू आहेत.&lt;ref name=&quot;MaharashtraLandPeople&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Niranjana2024&quot;/&gt;

आधुनिकतेच्या प्रभावानंतरही कोकणातील बहुतांश जत्रांनी आपली मूलभूत धार्मिक परंपरा, लोकसहभाग आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये मोठ्या प्रमाणात जतन केली आहेत. पारंपरिक धार्मिक विधी आणि आधुनिक व्यवस्थापन यांचा समन्वय साधत या जत्रा आजही कोकणाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वपूर्ण भाग मानल्या जातात.&lt;ref name=&quot;Hadap2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kale2022&quot;/&gt;

== चित्रदालन ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

File:Temple interior, Rameshwar Temple, Aakeri, Konkan, Maharashtra.jpg|आकेरी येथील श्री रामेश्वर मंदिराचे अंतर्गत दृश्य
File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी
File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखीनृत्य
File:A villain performing in Dashavatara folk theatre.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्यातील कलाकार
File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्याचा प्रसंग
File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील पारंपरिक ग्रामीण बाजार
File:Ganpatipule Temple.jpg|गणपतीपुळे मंदिर
File:Kunakeshwar temple 1.jpg|कुणकेश्वर मंदिर
File:Marleshwar temple.JPG|मार्लेश्वर मंदिर
File:काळम्मादेवी मंदीर.jpg|काळम्मादेवी मंदिर
&lt;/gallery&gt;
== हेही पहा ==
* [[कोकण]]
* [[ग्रामदैवत]]
* [[कुलदैवत]]
* [[दशावतार]]

== संदर्भ ==
{{reflist}}

== अधिक वाचन ==
* Apte, Vaman Shivaram. ''The Student's Sanskrit-English Dictionary''. Motilal Banarsidass.
* Deglurkar, G. B.; Vaidya, Shefali. ''All About a Temple''. Aprant Publication, 2023.
* Fuller, C. J. ''The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India''. Princeton University Press, 2004.
* Hadap, Shilpa. ''Religious Practices in Konkan: Understanding Through Metal Objects''. *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute*, Vol. 101, 2020.
* Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. ''A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography''. *Bulletin of the Deccan College Research Institute*, Vol. 68/69, 2008–2009.
* Kale, Durga. ''The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India''. *Asian Ethnology*, Vol. 81, 2022.
* Khobrekar, V. G. ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.''
* Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press, 1899.
* ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Revised English Edition, 2009.
* ''Ratnagiri District Gazetteer''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.
* ''Kolaba District Gazetteer''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.
* ''Thana District Gazetteer''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.

== बाह्य दुवे ==
* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in Maharashtra State Gazetteers]
* [https://marathivishwakosh.org महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |date=2019-11-02 }}
* [https://maharashtratourism.gov.in Department of Tourism, Government of Maharashtra]
{{कोकण लोकजीवन}}
{{कोकणातील जत्रा}}
[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]]</text>
      <sha1>hzs2nfaoqzxunyha1tx6mlthoaovsuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील आठवडी बाजार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382638</id>
    <revision>
      <id>2707805</id>
      <parentid>2704816</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78865" sha1="sojl1tmvibx35nxbdln5gbn2njevkzo" xml:space="preserve">[[File:Konkan real treasure.jpg|thumb|right|320px|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार]]

'''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे.गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

'''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे...

कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.&lt;ref name=&quot;Perry2000&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Perry
 |first=Donna
 |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal
 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_2000-09_38_3/page/461
 |journal=The Journal of Modern African Studies
 |volume=38
 |issue=3
 |pages=461–485
 |year=2000
 |doi=10.1017/S0022278X00003426
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे.

== ऐतिहासिक पार्श्वभूम ==

कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;&gt;{{cite book
 |last=Rangnekar
 |first=D. V.
 |title=Weekly Markets in Maharashtra
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra
 |place=Bombay
 |year=1968
 |series=Census of India, 1961
 |volume=10
 |number=Part VII-C
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James MacNabb
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |place=Bombay
 |year=1880
 |volume=10
}}&lt;/ref&gt;

कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;ThanaGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James MacNabb
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District
 |publisher=Government Central Press
 |place=Bombay
 |year=1882
 |volume=13
}}&lt;/ref&gt;

या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले.

== बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप ==

कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;ThanaGazetteer&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

== बाजारातील प्रमुख वस्तू ==

कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

=== भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन ===

कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.&lt;ref name=&quot;MSAMB201920&quot;/&gt;

=== मासळी आणि सुकी मासळी ===

कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Mhapral2026&quot;/&gt;

=== काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने ===

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.&lt;ref name=&quot;Shinde2021&quot;/&gt;

तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील.

=== स्थानिक व घरगुती वस्तू ===

आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

== बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान ==

कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

=== बाजार आणि सामाजिक संपर्क ===

ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Perry2000&quot;/&gt;

=== बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती ===

कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

=== बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;MSAMB201920&quot;&gt;{{cite report
 |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board
 |title=Annual Report: Year 2019–2020
 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board
 |place=Pune
 |year=2020
 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf
 |access-date=11 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== जिल्हानिहाय स्वरूप ==

कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

=== रायगड ===

रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.&lt;&lt;ref name=&quot;Mhapral2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=भागवत
 |first=रघुनाथ
 |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट
 |work=पुढारी
 |date=30 May 2026
 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97
 |access-date=11 August 2026
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

=== सिंधुदुर्ग ===

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref name=&quot;SindhudurgMarkets2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार
 |website=सकाळ
 |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538
 |access-date=11 August 2026
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;MangaonKudalWeekly&quot;&gt;{{cite web
 |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal
 |website=Kokansad Live
 |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164
 |access-date=11 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ठाणे–पालघर प्रदेश ===

कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.&lt;ref name=&quot;ThanaGazetteer&quot;/&gt;

या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात.

== काही उल्लेखनीय बाजार ==

कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते.

=== म्हाप्रळचा आठवडी बाजार ===

म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.&lt;ref name=&quot;Mhapral2026&quot;/&gt;

=== मालवणचा आठवडा बाजार ===

मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.&lt;ref name=&quot;MalvanWeekly&quot;&gt;{{cite web
 |title=मालवणचा आठवडा बाजार
 |website=Konkan Samwad
 |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621
 |access-date=11 August 2026
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;
या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;MalvanWeekly&quot;/&gt;

=== कुडाळ–माणगाव परिसर ===

कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने &quot;माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव&quot; या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;MangaonKudalWeekly&quot;/&gt;

या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;MangaonKudalWeekly&quot;/&gt;

=== सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार ===

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.&lt;ref name=&quot;SindhudurgMarkets2024&quot;/&gt;

== आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

=== शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक ===

आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.&lt;ref name=&quot;MSAMB201920&quot;/&gt;

=== स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ ===

आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

=== ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान ===

आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

== मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार ==

कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

=== सुकी मासळीची विक्री ===

ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.&lt;ref name=&quot;Mhapral2026&quot;/&gt;

=== मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप ===

कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mhapral2026&quot;/&gt;

=== मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;DriedFishMaharashtra2026&quot;&gt;{{cite report
 |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026
 |publisher=Dried Fish Matters
 |year=2026
 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf
 |access-date=11 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो.

== किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Sawant2017&quot;/&gt;

आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.&lt;ref name=&quot;Sawant2017&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Sawant
 |first=Shekhar V.
 |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra
 |journal=Journal of Commerce &amp; Management Thought
 |volume=8
 |issue=3
 |pages=589–601
 |year=2017
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

== शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका ==

कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

=== शेतकऱ्यांची भूमिका ===

आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MSAMB201920&quot;/&gt;

=== स्थानिक उत्पादक ===

कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.&lt;ref name=&quot;Shinde2021&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Shilpa C.
 |last2=Balasubramanian
 |first2=Natarajan
 |title=Optimal Transportation System &amp; Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry
 |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences
 |volume=36
 |issue=2
 |pages=171–178
 |year=2021
 }}&lt;/ref&gt;

=== विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते ===

आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;CensusWeekly1968&quot;/&gt;

विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला.

== बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था ==

कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

=== नदीमार्ग आणि बाजार ===

ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

=== स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे ===

नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteer&quot;/&gt;

ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.&lt;ref name=&quot;ThanaGazetteer&quot;/&gt;

=== आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव ===

आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.&lt;ref name=&quot;Shinde2021&quot;/&gt;

अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो.

== आधुनिक काळातील बदल ==

आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;MSAMB201920&quot;/&gt;

=== पारंपरिक बाजारांचे सातत्य ===

कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Mhapral2026&quot;/&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;SindhudurgMarkets2024&quot;/&gt;

=== शेतकरी आठवडे बाजार ===

आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MSAMB201920&quot;/&gt;

=== बाजाराचे बदलते स्वरूप ===

आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;Mhapral2026&quot;/&gt;

यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते.

== आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था ==

आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.&lt;ref name=&quot;MalvanWeekly&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhudurgMarkets2024&quot;/&gt;

=== बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन ===

मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;MalvanWeekly&quot;/&gt;

या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

=== सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार ===

आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.&lt;ref name=&quot;SindhudurgMarkets2024&quot;/&gt;

अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते.

=== पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध ===

पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.&lt;ref name=&quot;MSAMB201920&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते.
== चित्रदालन ==

&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील गावातील आठवडी बाजार&lt;br /&gt;Weekly Market in a Konkan Village

File:Konkan real treasure.jpg|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार&lt;br /&gt;Local Produce Market in Konkan
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==

{{संदर्भयादी}}

== अधिक वाचन ==
* Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968.

* Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970.

* Sawant, Shekhar V. &quot;Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra&quot;. ''Journal of Commerce &amp; Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601.

* Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. &quot;Optimal Transportation System &amp; Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry&quot;. ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178.

* Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026.

* Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880.

* Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882.

== बाह्य दुवे ==

* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department
* [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ]
{{कोकण लोकजीवन}}
[[वर्ग:कोकण]]</text>
      <sha1>sojl1tmvibx35nxbdln5gbn2njevkzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील कुणबी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383135</id>
    <revision>
      <id>2707812</id>
      <parentid>2707634</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 24 sources and tagging 17 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="926422" sha1="hkowwc8mdaldvmuzl1ptnuoa6ndnir8" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = कोकणातील कुणबी
| image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]]
| image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
| popplace = कोकण, महाराष्ट्र
| languages = मराठी, कोकणी
| religions = हिंदू धर्म
}}
'''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot;&gt;{{cite book 
 |last=Enthoven 
 |first=Reginald Edward 
 |title=The Tribes and Castes of Bombay 
 |volume=2 
 |publisher=Government Central Press 
 |location=Bombay 
 |year=1922 
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली.

१९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही.

भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs
 |date=16 June 2025
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे.

== कुणबी आणि संज्ञा ==

‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि Kunbi ===

‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== Kanbi ===

‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही.

=== Kulambi आणि कुलंबी ===

''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;
मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.

=== Kulwadi / कुलवाडी ===

‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Kutumbika / कुटुम्बिक ===

‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही.

=== Tilori / Tillori Kunbi ===

‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=3
 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha ===

‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |volume=7
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1921: Bombay
 |volume=9
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1922
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण ===

कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष ===

‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

== प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ==

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही.

=== कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती ===

कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती ===

महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-02-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216175250/https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-02-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216175250/https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन ===

इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-02-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216175250/https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-02-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216175250/https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Farming Cultures of the Deccan
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकण आणि जोर्वे संस्कृती ===

जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Copper and Iron age: Features and Distribution
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था ===

ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-02-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216175250/https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही.

=== प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे ===

कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण ===

इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2023-02-05
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205010349/https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज ===

सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2023-02-05
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205010349/https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी ===

प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध ===

प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2023-02-05
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205010349/https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court
 |date=24 April 2002
 |access-date=2026-08-22
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807.

या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== मध्ययुगीन कोकण ==

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== शिलाहार ===

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

=== यादव ===

इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव ===

१३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== बहमनी सत्ता ===

इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bahamanis of the Deccan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही.

=== मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते.

=== निजामशाही आणि कोकण ===

इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली.

=== आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== मुघल प्रभाव ===

दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही.

=== स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता ===

कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Course of Trade
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामव्यवस्था ===

मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;
=== जमीन आणि महसूल ===

मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;TerritorialGroups&quot;&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines in the Deccan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे.

मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Government Printing, Central Provinces
 |location=Nagpur
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल.

कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

== शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता ==

सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे.

=== शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत ===

शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता.

शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== महसूल व्यवस्था ===

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयतेचे संरक्षण आणि कृषी ===

शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती.

=== ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते.

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण ===

कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती.

=== शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका ===

स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल ===

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

== ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण ==

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था ===

ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयत आणि कृषक ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन ===

ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी ===

मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था ===

गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;


=== महसूल व्यवस्था ===

ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती आणि जमीनधारणा ===

कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि जमीनधारणा ===

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी ===

ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज ===

ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt; 
त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात.

कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;
== रत्‍नागिरीतील कुणबी ==

रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या ===

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना आणि कुणबी ===

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी ===

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन ===

रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था आणि कुणबी ===

रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== भातशेती आणि कृषीजीवन ===

रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण ===

१८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== गावजीवन आणि सामाजिक रचना ===

रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते.

=== कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण ===

रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== सावंतवाडीशी संबंध ===

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population — Savantvadi
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

=== दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये ===

दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात ===

रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

१८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले.
=== रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती ===

ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य ===

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी ==

आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड ===

ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
=== महाड ===

महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत.

=== महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |publisher=मराठी विश्वकोश
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-03-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307063722/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Dialects of Marathi Language
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |publisher=मराठी विश्वकोश
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-03-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307063722/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== माणगाव ===

माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== रोहा ===

रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== पेण ===

पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.
=== अलिबाग आणि किनारी कोलाबा ===

अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=30 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.

=== भातशेती ===

कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;
भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

=== जमीनव्यवस्था ===

कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती ===

१८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता.

=== कुणबींची घरे आणि गावजीवन ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती.

=== सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन ===

कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते.

=== महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |publisher=मराठी विश्वकोश
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-03-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307063722/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |publisher=मराठी विश्वकोश
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-03-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307063722/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |publisher=मराठी विश्वकोश
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-03-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307063722/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

== ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी ==

ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा ===

१८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कृषक समाज ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ठाणे परिसरातील कुणबी ===

ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== सालसेट ===

सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== वसई आणि बासेन ===

ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भिवंडी आणि कल्याण ===

भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे.

=== पालघर आणि उत्तर कोकण ===

आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Tribes — Thana District
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf
 |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
=== डहाणू आणि कृषीव्यवस्था ===

डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती आणि जलव्यवस्था ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== जमीनव्यवस्था आणि महसूल ===

ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय ===

ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== मुंबईशी वाढता संबंध ===

ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.

=== स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध ===

उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण ===

वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध ===

आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.

ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान ===

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते.

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

१८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Preface — Thana Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते.

== तिलोरी कुणबी ==

'''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |website=Indian Kanoon
 |date=24 April 2002
 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ ===

तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण ===

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या.

या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य ===

१९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== १९६७नंतरचे वर्गीकरण ===

१३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

=== मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur &amp; Ors.
 |journal=Bombay Law Reporter
 |volume=69
 |year=1967
 |page=603
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/
}}&lt;/ref&gt;

न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख ===

''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही.

त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास ===

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

=== 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर ===

ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो.

=== तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक महत्त्व ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;
या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

== कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी बोलीची संकल्पना ===

''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो.

अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr
 |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही.

=== महाड परिसरातील कुणबी बोली ===

महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Publications — Kunbi of Mahad
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf
 |publisher=महाराष्ट्र शासन, साहित्य व संस्कृती मंडळ
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== तिलोरी कुणबी बोली ===

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठीशी संबंध ===

महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कोकणी भाषिक प्रभाव ===

कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते.

एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही.

महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक शब्दसंपदा ===

बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो.

=== उच्चारवैशिष्ट्ये ===

प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे.

=== व्याकरणाची वैशिष्ट्ये ===

बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात.

महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

=== शेती आणि बोलीभाषा ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो.

=== बोली आणि सामाजिक ओळख ===

भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते.

=== प्रमाण मराठीचा प्रभाव ===

शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== आधुनिक भाषिक बदल ===

कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt; या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== बोलीचे संवर्धन ===

बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते.

=== कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास ===

महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.

महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे.

=== भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज ===

कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व ===

महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे.

=== भाषिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत.

=== कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो.

== सामाजिक रचना ==

कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता.

ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कुटुंब ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== कुळ ===

कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== देवक ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |series=Census of India, 1961
}}&lt;/ref&gt;

देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात.

=== विवाह ===

कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona
 |volume=18
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1885
}}&lt;/ref&gt;

या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== नातेसंबंध ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे.

कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== विवाहासंबंधी सामाजिक नियम ===

कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद ===

कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही.

ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत.

=== ग्रामजीवन ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन ===

पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== सामाजिक संघटना ===

पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== पारंपरिक सामाजिक भूमिका ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही.

कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका ===

कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती.

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक ===

कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती.

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती.

=== सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना ===

सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== सामाजिक परिवर्तन ===

विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला.

मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख ===

आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते.

=== सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.

=== सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही.

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती ===

भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== नाचणी आणि इतर धान्ये ===

भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

=== कडधान्ये ===

भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते.

=== नारळ आणि सुपारी ===

कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html
}}&lt;/ref&gt;

नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आंबा, काजू आणि कोकम ===

आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.

मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे.

कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो.

=== पशुधन आणि शेती ===

पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते.

कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen
 |publisher=Maharashtra State Gazetteers
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते.

कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही.

=== जलव्यवस्था आणि सिंचन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता.

ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== जमीनधारणा आणि कृषक हक्क ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कृषी मजुरी ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

१८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही.

=== बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते ===

कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती.

=== आधुनिक कृषी परिवर्तन ===

विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961
 |publisher=Census of India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती.

=== स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात ===

मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chandavarkar
|first=Rajnarayan
|title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge
|year=1994
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर ===

कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

=== मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर ===

मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Kumar
|first=Radha
|title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939
|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4
|journal=The Indian Economic &amp; Social History Review
|volume=20
|issue=1
|year=1983
|pages=1–26
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1901: Bombay City and Island
|publisher=Government of India
|year=1901
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे ===

एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले.

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थलांतर आणि शिक्षण ===

काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे.

=== परदेशातील स्थलांतर ===

कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration
|publisher=Government of India
|year=1911
|url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
|doi=10.1007/s41027-022-00426-1
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
|doi=10.1007/s41027-022-00426-1
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही.

=== गाव आणि शहरातील संबंध ===

कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते ===

मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले.

तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

=== स्थलांतराचे बदलते स्वरूप ===

कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=The Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=617–637
|doi=10.1007/s41027-022-00426-1
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|volume=11
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे.

रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या.

त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी ही संज्ञा ===

मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1881: Bombay Presidency
|publisher=Government of India
|year=1881
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island)
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल ===

१९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते.

या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

=== सामाजिक गतिशीलता ===

एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.

त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते.

=== स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव ===

जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== विवाहसंबंध ===

मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Enthoven
|first=Reginald Edward
|title=The Tribes and Castes of Bombay
|volume=2
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1922
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर ===

ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

१९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912
|publisher=Government of Bombay
|year=1912
|url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही.

=== ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report
 |publisher=Times of India Press
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.

आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा ===

उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report
 |url=https://censusindia.gov.in/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते.

=== धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही.

=== ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता ===

कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे.

=== देवक ===

देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा ===

कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सण आणि धार्मिक उत्सव ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;
=== पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी ===

कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत.

=== लोककथा आणि लोकपरंपरा ===

कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही.

कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;/&gt;

=== लोकगीते आणि मौखिक परंपरा ===

कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही.

स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते.

=== कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे.

या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना ===

धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता ===

कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2022-08-19
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819105311/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2022-08-19
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819105311/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

== लोकसंख्याशास्त्र ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

=== १९११ची जनगणना ===

१९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १९३१ची जनगणना ===

१९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government of India
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही.

=== १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण ===

१९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=D. V. Rangnekar
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |website=Census of India
 |publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Population and Social Studies
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
}}&lt;/ref&gt;

=== २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल ===

२००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2001
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीत २०११साठी पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख इतकी नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११मधील प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेल्या बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Districtwise Total &amp; Tribal Population as per 1991, 2001 &amp; 2011 Census of Maharashtra
 |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-05-11
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511115559/https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती ===

स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत.

२०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== २०२७ची जातीनिहाय जनगणना ===

भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=4 June 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=12 December 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Caste Based Census
 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India
 |date=4 February 2026
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099
}}&lt;/ref&gt;

=== लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे.

तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही.

चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे.

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

== आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती ==

महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण ===

महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी ===

कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते.

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== लेवा कुणबी ===

‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा ===

‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra
 |website=Indian Kanoon
 |date=11 October 2023
 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/
}}&lt;/ref&gt;
या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे.

=== तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी ===

‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== जात प्रमाणपत्र ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत.

जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो.

=== जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2026-01-19
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=जात वैधता अर्जासोबत जोडावयाची कागदपत्रे
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2024-05-26
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526163256/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद नसून संबंधित दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या अभिलेखांची तपासणी करणारी प्रक्रिया आहे. तथापि कोणत्याही एका दस्तऐवजावरून प्रत्येक प्रकरणात जात दावा आपोआप सिद्ध होतो असे मानता येत नाही; संबंधित कागदपत्रांचे स्वरूप, त्यातील नोंदी आणि लागू कायदेशीर निकष यांचा एकत्रित विचार केला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली — अधिनियम, नियम व शासन निर्णय
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/acts_rules.php
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2024-05-20
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520220630/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/acts_rules.php
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व ===

कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे.

रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज
 |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/
}}&lt;/ref&gt;

अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो.

=== न्यायालयीन दृष्टिकोन ===

कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

* Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत.

त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही.

म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

== आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने ==

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण लोकसंख्येतील घट ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही.

=== तरुणांचे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

१९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे.

=== शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या ===

कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल ===

ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही.

=== कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल ===

ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही.

कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.

=== रोजगाराच्या संधींचे आव्हान ===

ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration
 |journal=Migration Affairs
 |year=2020
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem
 |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा ===

ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

=== डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो.

महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=योजना
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== कृषीमालाचे मूल्यवर्धन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण प्रदेश
 |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/
}}&lt;/ref&gt;

कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;

अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

=== आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग ===

कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग विभागाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम
 |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते.

=== पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21
 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता ===

ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था
 |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.

=== गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता ===

कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही.

त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा ===

कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम
 |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील.

या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत.

=== भविष्यातील आव्हाने ===

आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम
 |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

=== भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? ===

कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Population &amp; Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 &amp; 2011
 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम
 |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-08-22
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही.
== चित्र दालन ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन
File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था
File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर
File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती
File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य
File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य
File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर
File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कोकण]]
* [[रत्‍नागिरी जिल्हा]]
* [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
* [[रायगड जिल्हा]]
* [[कुणबी]]
* [[मराठा]]
* [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]]

== बाह्य दुवे ==
* [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय]
* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग]
* [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |date=2026-01-19 }}
* [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज]
* [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१]
{{कोकण लोकजीवन}}
== संदर्भ ==
{{reflist|4}}</text>
      <sha1>hkowwc8mdaldvmuzl1ptnuoa6ndnir8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383199</id>
    <revision>
      <id>2707815</id>
      <parentid>2705792</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2707815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="586120" sha1="bvgwfipva8g2e3j50cviv82go6hhqw5" xml:space="preserve">[[File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|thumb|right|300px|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वनाच्छादन आणि सह्याद्री पर्वतरांगांचे हवाई दृश्य]]
'''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;&gt;{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIseries&quot;&gt;{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे.

== कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी ==

कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMaha&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

== कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ ==

कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;WorkingPlans&quot;&gt;{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIseries&quot;/&gt;

== वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण ==

भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMaha&quot;/&gt;

२०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMaha&quot;/&gt;

२०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.&lt;ref name=&quot;ISFRMaha&quot;/&gt;

भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMaha&quot;/&gt;

या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

== खारफुटी वनसंपदा ==

खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

२०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

२०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

२०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMahaTypes&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.
== कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ==

=== पालघर ===

पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

=== ठाणे ===

ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

=== रायगड ===

रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

=== रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

=== सिंधुदुर्ग ===

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

== मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन ==

महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821183953/https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

== १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल ==

भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIHistory&quot;&gt;{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.&lt;ref name=&quot;FSIMethod&quot;&gt;{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;&gt;{{Cite report
 |title=India State of Forest Report 2023, Volume II
 |chapter=11.16 — Maharashtra
 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India
 |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf
 |access-date=24 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

२०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

२०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

२०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

२०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIHistory&quot;/&gt;

या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.

== वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत ==

भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;FSIHistory&quot;/&gt;

वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;FSIHistory&quot;/&gt;

या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील.

== वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक ==

वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;FSIHistory&quot;/&gt;

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

== कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती ==

२०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== पालघर ===

२०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

२०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== ठाणे ===

२०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== रायगड ===

२०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

२०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== रत्‍नागिरी ===

२०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

२०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== सिंधुदुर्ग ===

२०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
== २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल ==

२०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र ==

कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCCESA&quot;&gt;{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;MoEFCCESA&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;&gt;{{Cite report
|author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun)
|title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA)
|date=30 July 2024
|publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra
|language=Marathi
}}&lt;/ref&gt;

सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;
== २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल ==

२०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

== पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र ==

कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCCESA&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;MoEFCCESA&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे.
== जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल ==

कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMaha&quot;/&gt;

=== शेती आणि वनक्षेत्र ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर ===

कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

=== खाणकाम आणि वनपरिसंस्था ===

कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे.

उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.

=== पर्यटन आणि बांधकाम ===

कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते.

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक ===

“जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो.

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल ==

कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.
== स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन ==

कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.&lt;ref name=&quot;AERFConservation&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.&lt;ref name=&quot;AERFConservation&quot;/&gt;

Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;AERFNBS&quot;&gt;{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.&lt;ref name=&quot;AERFConservation&quot;/&gt;

कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;&gt;{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

== जंगल, शेती आणि जलस्रोत ==

कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते.

== देवराई आणि जैवविविधता ==

कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.

देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे.

स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;AERFConservation&quot;/&gt;
== जैवविविधता आणि वन्यजीव ==

कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.

=== वन्यजीवांचे अधिवास ===

वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे.

=== सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन ===

कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;NTCA&quot;&gt;{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== वनक्षेत्राचे तुकडीकरण ===

वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते.

वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय ===

कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता ===

कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.&lt;ref name=&quot;Mangrove&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821183953/https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन ===

कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही.

कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;
== पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व ==

कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;&gt;{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

२७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;

पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.&lt;ref name=&quot;WGESA2015&quot;&gt;{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;

== रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे ==

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

=== तालुकानिहाय गावांची नोंद ===

रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही.

== पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास ==

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

२०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;
== किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन ==

कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;&gt;{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821183953/https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील जिल्हानिहाय बदल ===

२०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

== किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव ==

कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

== मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ==

मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

== किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण ==

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे.

वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

== वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न ==

कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;WorkingPlans&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते.
== वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण ==

वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;&gt;{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

*India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

== वनविकास आणि वनव्यवस्थापन ==

महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.&lt;ref name=&quot;FDCMReports&quot;&gt;{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.&lt;ref name=&quot;WorkingPlans&quot;/&gt;

== मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न ==

महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure?
 |journal=Wetlands Ecology and Management
 |year=2025
 |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure
 |access-date=24 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== जलपर्यावरणाचे निरीक्षण ==

कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे.

== पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका ==

कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorkingPlans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FDCMReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

== पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर ==

कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार ===

कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो.

मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही.

=== रस्ते आणि पायाभूत सुविधा ===

रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

=== पर्यटन आणि किनारी विकास ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;/&gt;

=== औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण ===

औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

=== खाणकाम ===

कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

=== जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन ===

जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे.

== वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा ==

कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे.

वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.

== हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था ==

कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात.

वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था ===

कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे.

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

=== अतिवृष्टी आणि भूस्खलन ===

कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे.

डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== किनारी भाग आणि हवामान बदल ===

कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Mangrove2023&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वनसंपदा आणि कार्बन साठा ===

वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो.

त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

== हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन ==

हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत.

कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे.

स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

== किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव ==

कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBSoE&quot;&gt;{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal2018&quot;&gt;{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण ===

किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal2018&quot;/&gt;

या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== किनारी धूप आणि गाळ साचणे ===

किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBSoE&quot;/&gt;

किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.

=== मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण ===

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBSoE&quot;/&gt;

त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;/&gt;

या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत.

=== जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण ===

किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही.

== वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण ==

कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.

वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFRMaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBSoE&quot;/&gt;

कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात.

== वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण ==

कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;&gt;{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.&lt;ref name=&quot;MoEFCAMPA&quot;&gt;{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

== वनविकास महामंडळाची भूमिका ==

वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.&lt;ref name=&quot;FDCMAnnualReports&quot;&gt;{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;FDCMTurnkey&quot;&gt;{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही.

== मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था ==

महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;&gt;{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

== ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता ==

मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही.

== कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व ==

कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== बिगर-काष्ठ वनउत्पादन ===

वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

=== वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका ===

कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही.

=== खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक ===

कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे.

Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही.

=== शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन ===

वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही.

== जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण ==

कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Fire&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

२०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Fire&quot;/&gt;

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Fire&quot;/&gt;

=== महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण ===

वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;&gt;{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Fire&quot;/&gt;

=== कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास ===

कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही.

महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे.

=== वनाग्नी आणि वनसंवर्धन ===

वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही.

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Fire&quot;/&gt;

वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग ===

वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते.

महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक ==

वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो.

वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Fire&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

== वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान ==

कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे.

=== देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन ===

कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते.

देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन ===

स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

== वनसंवर्धन आणि जलसंधारण ==

कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे.

स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

== वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास ==

कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे.

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

== वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा ==

कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.

वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन ==

कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.

१९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही.

या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते.

== कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने ==

कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे.

== निष्कर्ष ==

उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात.

त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा ==

कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.&lt;ref name=&quot;Mangrove2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.&lt;ref name=&quot;AERFConservation&quot;/&gt;

भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल.

== निष्कर्षात्मक निरीक्षण ==

कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते.

या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत.

== पुढील संशोधनाची दिशा ==

कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते.

भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल.
== कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन ==

कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट ==

कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत.

=== वनभूमीचे संरक्षण ===

वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCAForest&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Forest Conservation
 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India
 |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc
 |access-date=24 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;MoEFCAForest&quot;/&gt;

=== वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण ===

कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे.

=== पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प ===

मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;MoEFCC&quot;/&gt;

कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही.

=== किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

=== जलपर्यावरणाचे संरक्षण ===

कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal&quot;/&gt;

=== कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती ===

एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते.

यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

== वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय ==

कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन ==

कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही.

वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.&lt;ref name=&quot;VikalpFarmers&quot;/&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

== कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ ==

कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

*India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास ===

कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते.

दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

=== वनघनतेतील बदल ===

एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन ===

१९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात.

तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

== कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण ==

भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;&gt;
Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India.
&lt;/ref&gt;

वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन ===

*India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%)
|-
| पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१
|-
| ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५
|-
| रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६
|-
| रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९
|-
| सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२
|}

२०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना ===

कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही.

उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2019Konkan&quot;&gt;
Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020.
&lt;/ref&gt;

यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

=== वनाच्छादन आणि वनघनता ===

एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक ===

*India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत.

== कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण ==

कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;

वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;MoEFCAForest&quot;/&gt;

किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते.

== कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना ==

कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.&lt;ref name=&quot;MahaForestJurisdiction&quot;&gt;{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== वनविभागाची क्षेत्रीय रचना ===

महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestJurisdiction&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestJurisdiction&quot;/&gt;

ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन ===

वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.&lt;ref name=&quot;MahaWorkingPlans&quot;&gt;{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWorkingPlan&quot;&gt;{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात.

=== वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल ===

रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWorkingPlan&quot;/&gt;

वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे.

कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

== कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन ==

कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

=== उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन ===

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;FSI2023Datasets&quot;&gt;{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण ===

वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;/&gt;

*India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन ===

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी ===

उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;MahaWorkingPlans&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriWorkingPlan&quot;/&gt;

या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो.

=== वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा ===

उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही.

उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.

त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता ==

कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== पश्चिम घाट आणि जैवविविधता ===

पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे.

पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCCWGESA&quot;/&gt;

=== वनक्षेत्र आणि अधिवास ===

वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो.

*India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता ===

वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही.

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता ===

कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

२०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

=== ठाणे खाडीतील जैवविविधता ===

ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;MahaForestAAR2020&quot;/&gt;

ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही.

=== जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय ===

जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.

=== जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण ===

वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो.

त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

== कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप ==

कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

=== वनभूमीचा बिगर-वन वापर ===

वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCAChecklist&quot;&gt;{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते.

=== रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प ===

रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCAGuidelines&quot;&gt;{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे.

=== खाणकाम आणि वनभूमी ===

वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MahaMiningGuidelines&quot;&gt;{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे.

=== विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण ===

वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे.

एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCAGuidelines&quot;/&gt;

=== अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर ===

वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ForestEncroachment&quot;&gt;{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.

=== वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय ===

वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.&lt;ref name=&quot;ISFRFire&quot;&gt;{{Cite report
 |title=India State of Forest Report 2023, Volume I
 |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring
 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India
 |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf
 |access-date=24 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे.

=== वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक ===

वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो.

India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास ===

कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो.

== रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम ==

कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते.

=== रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे ===

केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;KalyanKasara&quot;&gt;
Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan &amp; Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division.
&lt;/ref&gt;

ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;ThaneDivaMangrove&quot;&gt;
Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th &amp; 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017.
&lt;/ref&gt;

रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;PanvelKarjat&quot;&gt;
Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division.
&lt;/ref&gt;

या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे.

=== रस्ते प्रकल्प ===

रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.&lt;ref name=&quot;MahaRoadChecklist&quot;&gt;
Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme &amp; Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur.
&lt;/ref&gt;

वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे.

=== वनक्षेत्राचे तुकडीकरण ===

रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते.

वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत.

*India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन ===

कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो.

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प ===

किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;ThaneDivaMangrove&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

=== पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी ===

वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;ForestClearanceMH&quot;&gt;{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&amp;st=new&amp;state=MH |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.&lt;ref name=&quot;ForestClearanceMH&quot;/&gt;

मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.

=== विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल ===

कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण ==

कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

=== खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर ===

वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.&lt;ref name=&quot;MiningForestGuidelines&quot;&gt;{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.&lt;ref name=&quot;MiningForestGuidelines&quot;/&gt;

=== खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास ===

खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही.

एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर ===

औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

=== औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण ===

वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे.
=== खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी ===

खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.&lt;ref name=&quot;MoEFCC&quot;&gt;{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे.

=== वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय ===

खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;NITIMiningImpact&quot;&gt;
NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DMFCommunityImpact&quot;&gt;
District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra.
&lt;/ref&gt;

पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;MoEFCCEIA&quot;&gt;
Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India.
&lt;/ref&gt;

स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत.

== कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण ==

कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो.

=== किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह ===

कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

=== पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा ===

पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता ===

पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे.

=== पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन ===

पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे.

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत.

== हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था ==

कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.&lt;ref name=&quot;FSIClimateHotspots&quot;&gt;
Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020.
&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MaharashtraClimateActionPlan&quot;&gt;
Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025.
&lt;/ref&gt;

कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;KonkanRainfallTrend&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Kadam
 |first1=U. S.
 |last2=Jedhe
 |first2=S. H.
 |last3=Mane
 |first3=M. S.
 |last4=Mahale
 |first4=D. M.
 |last5=Nandgude
 |first5=S. B.
 |title=Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=37
 |issue=1
 |pages=25–36
 |year=2019
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92410
 |publisher=Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |access-date=24 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.

त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके ===

वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;/&gt;

*India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;

मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे.

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण ===

कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

२०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम ==

कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता ===

AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे.

=== शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका ===

स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;

स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते.

== कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने ==

कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

=== वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल ===

*India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही.

=== वनाग्नी ===

वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;/&gt;

*India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;

मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.

=== वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण ===

वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था ===

कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था ===

कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने ==

कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

=== वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल ===

*India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.

=== वनाग्नी ===

वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;/&gt;

*India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;

मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.

=== वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण ===

वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था ===

कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

२०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ISFRMangroveDistrict&quot;/&gt;

महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== नैसर्गिक वनांचे संरक्षण ===

वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही.

*India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका ===

वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही.

== कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन ==

कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट ==

कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत.

=== वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण ===

वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCAForest&quot;/&gt;

वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MoEFCAForest&quot;/&gt;

=== वन्यजीव संरक्षण ===

कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.&lt;ref name=&quot;NTCA&quot;/&gt;

वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे.

=== पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प ===

विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;MoEFCC&quot;/&gt;

कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही.

=== किनारी क्षेत्राचे संरक्षण ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

=== जलप्रदूषणाचे नियंत्रण ===

कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;&gt;{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal&quot;/&gt;

=== कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती ===

एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते.

त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RatnagiriWP&quot;/&gt;

== वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय ==

कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो.

वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे.

== कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन ==

कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण ===

कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही.

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता ===

वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो.

मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व ===

वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते.

वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.&lt;ref name=&quot;FDCMAnnualReports&quot;/&gt;

मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन ===

कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFRMangrove&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

=== जलस्रोत आणि वनसंवर्धन ===

कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते.

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे.

== माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन ==

कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;

== कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ ==

कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

१९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास ===

*India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;
कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही.

=== वनघनतेतील बदल ===

वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ ===

१९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही.

वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक ===

कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.

म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे.

== माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन ==

कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;

== कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ ==

कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

१९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास ===

*India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;
कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही.

=== वनघनतेतील बदल ===

वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ ===

१९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही.

वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक ===

कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.

म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;FSIIntroduction&quot;/&gt;

== कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण ==

कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन ===

*India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन
|-
| २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.००
|-
| २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.००
|-
| २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.००
|-
| २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.००
|-
| २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९
|-
| २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६
|-
| २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९०
|-
| २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८
|-
| २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१
|-
| २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४
|-
| २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८
|-
| २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५
|-
| २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७०
|-
| २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९
|-
| २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७
|-
| २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६
|}

वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही.

=== पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार ===

पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;PalgharFormation&quot;&gt;{{Cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
 |access-date=24 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.&lt;ref name=&quot;PalgharFormation&quot;/&gt;

=== वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल ===

वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे.

=== माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन ===

कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते.

=== स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण ===

जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.&lt;ref name=&quot;RatnagiriESA&quot;/&gt;

या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे.

== कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन ==

कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;WGESA2026&quot;&gt;{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र ===

पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.&lt;ref name=&quot;WGESA2024&quot;&gt;{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.&lt;ref name=&quot;WGESA2024&quot;/&gt;

=== महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ ===

पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;HLWG&quot;&gt;{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;HLWG&quot;/&gt;

=== पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे ===

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;HLWG&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे.

=== रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ ===

पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;HLWGPart2&quot;&gt;{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे.

=== २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना ===

पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;WGESA2026&quot;/&gt;

ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल.

=== पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण ===

पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;WGESA2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते.

== कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ ==

कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन ===

*India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

२०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== रायगड जिल्हा ===

२०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== रत्‍नागिरी जिल्हा ===

२०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== पालघर जिल्हा ===

२०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ ===

वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

=== १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व ===

१९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड ===

कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;&gt;{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते.

== कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ ==

कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

=== मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन ===

वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.&lt;ref name=&quot;FSIMethodology&quot;&gt;{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ===

*India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

२०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;&gt;{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

=== रायगड जिल्हा ===

२०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

=== पालघर जिल्हा ===

२०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत.

=== रत्‍नागिरी जिल्हा ===

२०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे.

=== सिंधुदुर्ग जिल्हा ===

२०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही.

=== ठाणे जिल्हा ===

२०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.

=== २०२१ ते २०२३ मधील बदल ===

२०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

=== मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग ===

महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण ===

कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MangroveCell&quot;/&gt;

== कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण ==

कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

=== जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व ===

कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;&gt;

२०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

=== २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल ===

२०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वनघनतेतील तुलनात्मक बदल ===

वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो.

म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका ===

दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;PalgharFormation&quot;/&gt;

प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे.

=== वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड ===

वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

=== तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा ===

१९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.

=== वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध ===

वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

=== १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण ===

१९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;

दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते.

=== आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा ===

वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही.

=== कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ ===

कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत.

== कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे ==

कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

=== वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक ===

भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;

या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

=== जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी ===

कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो.

=== वनभूमीचा वापरबदल ===

वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;

त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही.

=== पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण ===

रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे.

त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते.

=== मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण ===

कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023Mangrove&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.

=== वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक ===

वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;

मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे.

=== नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना ===

वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत.

त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== स्थानिक समुदायांचा सहभाग ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता ===

कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.

या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.

=== पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र ===

कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;ForestClearanceMH&quot;/&gt;

मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.

=== मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व ===

कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

२०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वनाग्नीचे आव्हान ===

वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;/&gt;

*India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;

वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात.

=== जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था ===

कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;

किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal&quot;&gt;{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो.

=== स्थानिक सहभागाचे महत्त्व ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

=== पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ ===

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;WGESA2024&quot;/&gt;

मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== एकत्रित निरीक्षण ===

कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;FSIReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

१९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023Maharashtra&quot;/&gt;

मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MahaForestReports&quot;/&gt;

कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ISFR2023MangroveDistrict&quot;/&gt;

मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;MPCBWater&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MPCBCoastal&quot;/&gt;

वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;FSIFireMonitoring&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISFR2023FireMaha&quot;/&gt;

वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;MahaFCA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ForestClearanceMH&quot;/&gt;

कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;AERF&quot;/&gt;

पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;WGESA2024&quot;/&gt;

एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात.
== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वन आणि सह्याद्री पर्वतरांग
File:Sahyadri Pano Scj.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग आणि पश्चिम घाट
File:Kokan Village India 3.jpg|कोकणातील ग्रामीण परिसर आणि वनाच्छादन
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629530349).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणचा ग्रामीण आणि नैसर्गिक परिसर
File:Konkan railway 1 ratanagiri hill.jpg|कोकण रेल्वे आणि रत्‍नागिरीतील डोंगराळ परिसर
File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वशिष्ठी नदी आणि परिसर
File:Amboli5.jpg|आंबोली परिसरातील पश्चिम घाटाचे वनपर्यावरण
&lt;/gallery&gt;

=== मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Mangrooves of mumbai.jpg|महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वन
File:'Vashi Creek and the Mangrove forests'..JPG|वाशी खाडी आणि मॅन्ग्रोव्ह वन
&lt;/gallery&gt;

== हेही पहा ==
* [[पश्चिम घाट]]
* [[महाराष्ट्र वन विभाग]]
* [[जैवविविधता]]
* [[कोकण]]

== संदर्भ ==

{{Reflist|2}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023]
* [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग]
* [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103214841/https://mangroves.maharashtra.gov.in/ |date=2024-11-03 }}
* [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ]
* [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय]
{{कोकण लोकजीवन}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:पश्चिम घाट]]</text>
      <sha1>bvgwfipva8g2e3j50cviv82go6hhqw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोऽहम् (साधना)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383416</id>
    <revision>
      <id>2707714</id>
      <parentid>2707695</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T13:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2707714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8627" sha1="8edk7gmu5s4th54ond8n4b93t8kf5b6" xml:space="preserve">'''सोऽहम् साधना''' ही नाथसंप्रदाय प्रतिपादित साधना पद्धती आहे. यालाच आजपाजप असेही म्हटले जाते. सोऽहंसाधनेमध्ये केवळ सोऽहं शब्दाचे नामस्मरण अपेक्षित नाही तर 'तो मी आहे' हा भाव मनात दृढ बाळगणे हे अधिक महत्त्वाचे असते. 

== साधनापद्धतीच्या विकसनाचे टप्पे ==

* वेद काळात सोऽहंचा उल्लेख येतो तेव्हा प्रामुख्याने त्या त्या ऋषीने आपली उच्च अनुभूती त्यातून व्यक्त केलेली आहे. 'मी तो आहे' ही साक्षात् प्रचिती त्यांनी तेथे नोंदविलेली आढळते. 
* पुढे उपनिषदकाळामध्ये मात्र सोऽहम् श्वासाचे, त्यातील सः आणि अहम् या पदांचे स्पष्टीकरण आलेले आढळते. 
* पुढील काळात आद्य [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करताना सकार हे शक्तीचे तर हकार हे शिवाचे प्रतीक असल्याचे प्रतिपादन केलेले आढळते. याचाच पुनरुच्चार इतर नाथसिद्धही नंतरच्या काळात वारंवार करताना दिसतात. 
* एक स्वतंत्र साधनापद्धती म्हणून सोऽहम् साधनेचा विकास करण्याचा, ती प्रचलित करण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने नाथसंप्रदायाने केला आहे असे अभ्यासांती आढळून येते. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== गुरुमुखातून दीक्षा ==
सोऽहंचे ज्ञान गुरुमुखातूनच घेण्याची अनिवार्यता उपनिषद्काळापासूनच सांगितली आहे. नाथसिद्धांनीही तीच परंपरा पुढे चालविली असल्याचे लक्षात येते. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== जपसंख्या ==
आपल्याच ठिकाणी एकवीस हजार सहाशे वेळा सोऽहम् सोऽहम् असा जप सातत्याने न करताही होत असतो. म्हणूनच त्याला अजपाजप असे म्हटले जाते. तो एकेका चक्राच्या स्थानी किती किती वेळा होतो त्याचे एक कोष्टकच [[एकनाथ|संत एकनाथां]]&lt;nowiki/&gt;नी एका अभंगात मांडले आहे.

# मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी - दिड घटिका, दहा पळे, दोन निमिष 
# स्वाधिष्ठान चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, तीन निमिष
# मणिपूर चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, चार निमिष
# अनुहत चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, पाच निमिष 
# विशुद्ध चक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दहा पळे, एक निमिष
# अग्निचक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दीड पळ, एक निमिष
# सहस्त्रदलाच्या ठिकाणी - अडीच घटिका, आठ पळे, चौदा निमिष

अशा प्रकारे जीव त्या त्या चक्रावर तेवढा तेवढा वेळ सोऽहम् जप करत असतो. पण अज्ञानी जिवाला याची जाण नसल्याने त्याला परमेश्वर प्राप्ती होत नाही. एकवीसहजार सहाशे इतक्या वेळा जीव सोऽहंकडे अवधान ठेवू शकेल तर त्या उपायाने त्याला ईश्वरप्राप्ती घडेल, असे नाथ सांगतात. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;सकलसंतगाथा, संपादक - डॉ. रा.चिं.ढेरे, खंड ३, १९८५, अभंग ३३१९&lt;/ref&gt;

[[विसोबा खेचर]]&lt;nowiki/&gt;कृत 'शडूस्छळि' या ग्रंथामध्येही अजपाजपाच्या संख्येचे हे गणित मांडले आहे. एक श्वास आणि एक उच्छ्वास यांचा मिळून एक प्राण तयार होतो. एका घटिकेमध्ये साठ प्राण होतात, अशा साठ घटिकांचे अहोरात्र तयार होतात. म्हणजेच ही संख्या एकवीस हजार सहाशे इतकी तयार होते, अशी आकडेमोड येथे मांडलेली दिसते. &lt;ref&gt;विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे&lt;/ref&gt;

== सोऽहंभावाचे पाच गुण ==
गुरू [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांनी सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती या ग्रंथामध्ये सोऽहंभावाचे पाच गुण वर्णन केले आहेत.  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती, संपादक - भट व आघारकर, जुलै १९७९, पृष्ठ क्रमांक १४&lt;/ref&gt;

* अहंता -  'किंबहुना चराचर आपण जाहला' ही अवस्था म्हणजेच अहंता. 
* अखंड ऐश्वर्य - अखंड ऐश्वर्यातून षड्गुणसंपन्नता सूचित होते.
* स्वात्मता - स्वात्मता म्हणजे मीच सर्वत्र भरून राहिलो आहे ही वृत्ती सांगितली आहे. 
* विश्वानुभवसामर्थ्य - सोऽहंसिद्धाला विश्वानुभवसामर्थ्य प्राप्त होते म्हणजे काय? तर विश्वात ओतप्रोत भरून राहिलेल्या चैतन्याचा आनंद लुटण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते. 
* सर्वज्ञत्व - सर्वज्ञता हा महत्त्वाचा गुणही त्याच्या ठिकाणी उदित होतो, असे येथे सांगितले आहे. 

== संदर्भ ==

[[वर्ग:नाथ संप्रदाय]]
[[वर्ग:साधनापद्धती]]
[[वर्ग:योग]]</text>
      <sha1>8edk7gmu5s4th54ond8n4b93t8kf5b6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707813</id>
      <parentid>2707714</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2707813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9840" sha1="tc8h4da36dwg0913hv1prhtiipjd9dv" xml:space="preserve">'''सोऽहम् साधना''' ही नाथसंप्रदाय प्रतिपादित साधना पद्धती आहे. यालाच आजपाजप असेही म्हटले जाते. सोऽहंसाधनेमध्ये केवळ सोऽहं शब्दाचे नामस्मरण अपेक्षित नाही तर 'तो मी आहे' हा भाव मनात दृढ बाळगणे हे अधिक महत्त्वाचे असते. 

== सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप ==
श्वासोच्छ्वासातून प्रतीत होणाऱ्या सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप कसे असते ते ही समर्थांनी येथे वर्णन केले आहे. त्यालाच त्यांनी 'सहजशब्द' अशी संज्ञा दिली आहे.&lt;blockquote&gt;उच्चारेविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । 

प्रत्यया येती परंतु नाद । काहीच नाही ।। 

ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । 

योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणे ।। 

धरिता सो सांडिता हम् । अखंड चाले सोऽहम् सोऽहम् ।

याचा विचार पाहता बहु । विस्तारला ।। &lt;ref&gt;सार्थ दासबोध, समर्थ रामदास&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== साधनापद्धतीच्या विकसनाचे टप्पे ==

* वेद काळात सोऽहंचा उल्लेख येतो तेव्हा प्रामुख्याने त्या त्या ऋषीने आपली उच्च अनुभूती त्यातून व्यक्त केलेली आहे. 'मी तो आहे' ही साक्षात् प्रचिती त्यांनी तेथे नोंदविलेली आढळते. 
* पुढे उपनिषदकाळामध्ये मात्र सोऽहम् श्वासाचे, त्यातील सः आणि अहम् या पदांचे स्पष्टीकरण आलेले आढळते. 
* पुढील काळात आद्य [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करताना सकार हे शक्तीचे तर हकार हे शिवाचे प्रतीक असल्याचे प्रतिपादन केलेले आढळते. याचाच पुनरुच्चार इतर नाथसिद्धही नंतरच्या काळात वारंवार करताना दिसतात. 
* एक स्वतंत्र साधनापद्धती म्हणून सोऽहम् साधनेचा विकास करण्याचा, ती प्रचलित करण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने नाथसंप्रदायाने केला आहे असे अभ्यासांती आढळून येते. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== गुरुमुखातून दीक्षा ==
सोऽहंचे ज्ञान गुरुमुखातूनच घेण्याची अनिवार्यता उपनिषद्काळापासूनच सांगितली आहे. नाथसिद्धांनीही तीच परंपरा पुढे चालविली असल्याचे लक्षात येते. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== जपसंख्या ==
आपल्याच ठिकाणी एकवीस हजार सहाशे वेळा सोऽहम् सोऽहम् असा जप सातत्याने न करताही होत असतो. म्हणूनच त्याला अजपाजप असे म्हटले जाते. तो एकेका चक्राच्या स्थानी किती किती वेळा होतो त्याचे एक कोष्टकच [[एकनाथ|संत एकनाथां]]&lt;nowiki/&gt;नी एका अभंगात मांडले आहे.

# मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी - दिड घटिका, दहा पळे, दोन निमिष 
# स्वाधिष्ठान चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, तीन निमिष
# मणिपूर चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, चार निमिष
# अनुहत चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, पाच निमिष 
# विशुद्ध चक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दहा पळे, एक निमिष
# अग्निचक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दीड पळ, एक निमिष
# सहस्त्रदलाच्या ठिकाणी - अडीच घटिका, आठ पळे, चौदा निमिष

अशा प्रकारे जीव त्या त्या चक्रावर तेवढा तेवढा वेळ सोऽहम् जप करत असतो. पण अज्ञानी जिवाला याची जाण नसल्याने त्याला परमेश्वर प्राप्ती होत नाही. एकवीसहजार सहाशे इतक्या वेळा जीव सोऽहंकडे अवधान ठेवू शकेल तर त्या उपायाने त्याला ईश्वरप्राप्ती घडेल, असे नाथ सांगतात. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;सकलसंतगाथा, संपादक - डॉ. रा.चिं.ढेरे, खंड ३, १९८५, अभंग ३३१९&lt;/ref&gt;

[[विसोबा खेचर]]&lt;nowiki/&gt;कृत 'शडूस्छळि' या ग्रंथामध्येही अजपाजपाच्या संख्येचे हे गणित मांडले आहे. एक श्वास आणि एक उच्छ्वास यांचा मिळून एक प्राण तयार होतो. एका घटिकेमध्ये साठ प्राण होतात, अशा साठ घटिकांचे अहोरात्र तयार होतात. म्हणजेच ही संख्या एकवीस हजार सहाशे इतकी तयार होते, अशी आकडेमोड येथे मांडलेली दिसते. &lt;ref&gt;विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे&lt;/ref&gt;

== सोऽहंभावाचे पाच गुण ==
गुरू [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांनी सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती या ग्रंथामध्ये सोऽहंभावाचे पाच गुण वर्णन केले आहेत.  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती, संपादक - भट व आघारकर, जुलै १९७९, पृष्ठ क्रमांक १४&lt;/ref&gt;

* अहंता -  'किंबहुना चराचर आपण जाहला' ही अवस्था म्हणजेच अहंता. 
* अखंड ऐश्वर्य - अखंड ऐश्वर्यातून षड्गुणसंपन्नता सूचित होते.
* स्वात्मता - स्वात्मता म्हणजे मीच सर्वत्र भरून राहिलो आहे ही वृत्ती सांगितली आहे. 
* विश्वानुभवसामर्थ्य - सोऽहंसिद्धाला विश्वानुभवसामर्थ्य प्राप्त होते म्हणजे काय? तर विश्वात ओतप्रोत भरून राहिलेल्या चैतन्याचा आनंद लुटण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते. 
* सर्वज्ञत्व - सर्वज्ञता हा महत्त्वाचा गुणही त्याच्या ठिकाणी उदित होतो, असे येथे सांगितले आहे. 

== संदर्भ ==

[[वर्ग:नाथ संप्रदाय]]
[[वर्ग:साधनापद्धती]]
[[वर्ग:योग]]</text>
      <sha1>tc8h4da36dwg0913hv1prhtiipjd9dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707819</id>
      <parentid>2707813</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2707819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9810" sha1="dgos9cnvfcjw48x1rpf6var6vy2vr7n" xml:space="preserve">'''सोऽहम् साधना''' ही नाथसंप्रदाय प्रतिपादित साधना पद्धती आहे. यालाच आजपाजप असेही म्हटले जाते. सोऽहंसाधनेमध्ये केवळ सोऽहं शब्दाचे नामस्मरण अपेक्षित नाही तर 'तो मी आहे' हा भाव मनात दृढ बाळगणे हे अधिक महत्त्वाचे असते. 

== सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप ==
श्वासोच्छ्वासातून प्रतीत होणाऱ्या सोऽहम् शब्दाचे स्वरूप कसे असते ते ही समर्थांनी येथे वर्णन केले आहे. त्यालाच त्यांनी 'सहजशब्द' अशी संज्ञा दिली आहे.

उच्चारेविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । प्रत्यया येती परंतु नाद । काहीच नाही ।।

ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणे ।।

धरिता सो सांडिता हम् । अखंड चाले सोऽहम् सोऽहम् । याचा विचार पाहता बहु । विस्तारला ।। &lt;ref&gt;सार्थ दासबोध, समर्थ रामदास&lt;/ref&gt;

== साधनापद्धतीच्या विकसनाचे टप्पे ==

* वेद काळात सोऽहंचा उल्लेख येतो तेव्हा प्रामुख्याने त्या त्या ऋषीने आपली उच्च अनुभूती त्यातून व्यक्त केलेली आहे. 'मी तो आहे' ही साक्षात् प्रचिती त्यांनी तेथे नोंदविलेली आढळते. 
* पुढे उपनिषदकाळामध्ये मात्र सोऽहम् श्वासाचे, त्यातील सः आणि अहम् या पदांचे स्पष्टीकरण आलेले आढळते. 
* पुढील काळात आद्य [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांनी]] त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करताना सकार हे शक्तीचे तर हकार हे शिवाचे प्रतीक असल्याचे प्रतिपादन केलेले आढळते. याचाच पुनरुच्चार इतर नाथसिद्धही नंतरच्या काळात वारंवार करताना दिसतात. 
* एक स्वतंत्र साधनापद्धती म्हणून सोऽहम् साधनेचा विकास करण्याचा, ती प्रचलित करण्याचा प्रयत्न प्रामुख्याने नाथसंप्रदायाने केला आहे असे अभ्यासांती आढळून येते. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== गुरुमुखातून दीक्षा ==
सोऽहंचे ज्ञान गुरुमुखातूनच घेण्याची अनिवार्यता उपनिषद्काळापासूनच सांगितली आहे. नाथसिद्धांनीही तीच परंपरा पुढे चालविली असल्याचे लक्षात येते. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== जपसंख्या ==
आपल्याच ठिकाणी एकवीस हजार सहाशे वेळा सोऽहम् सोऽहम् असा जप सातत्याने न करताही होत असतो. म्हणूनच त्याला अजपाजप असे म्हटले जाते. तो एकेका चक्राच्या स्थानी किती किती वेळा होतो त्याचे एक कोष्टकच [[एकनाथ|संत एकनाथां]]&lt;nowiki/&gt;नी एका अभंगात मांडले आहे.

# मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी - दिड घटिका, दहा पळे, दोन निमिष 
# स्वाधिष्ठान चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, तीन निमिष
# मणिपूर चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, चार निमिष
# अनुहत चक्राच्या ठिकाणी - साडेसोळा घटिका, दहा पळे, पाच निमिष 
# विशुद्ध चक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दहा पळे, एक निमिष
# अग्निचक्राच्या ठिकाणी - पावणेतीन घटिका, दीड पळ, एक निमिष
# सहस्त्रदलाच्या ठिकाणी - अडीच घटिका, आठ पळे, चौदा निमिष

अशा प्रकारे जीव त्या त्या चक्रावर तेवढा तेवढा वेळ सोऽहम् जप करत असतो. पण अज्ञानी जिवाला याची जाण नसल्याने त्याला परमेश्वर प्राप्ती होत नाही. एकवीसहजार सहाशे इतक्या वेळा जीव सोऽहंकडे अवधान ठेवू शकेल तर त्या उपायाने त्याला ईश्वरप्राप्ती घडेल, असे नाथ सांगतात. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;सकलसंतगाथा, संपादक - डॉ. रा.चिं.ढेरे, खंड ३, १९८५, अभंग ३३१९&lt;/ref&gt;

[[विसोबा खेचर]]&lt;nowiki/&gt;कृत 'शडूस्छळि' या ग्रंथामध्येही अजपाजपाच्या संख्येचे हे गणित मांडले आहे. एक श्वास आणि एक उच्छ्वास यांचा मिळून एक प्राण तयार होतो. एका घटिकेमध्ये साठ प्राण होतात, अशा साठ घटिकांचे अहोरात्र तयार होतात. म्हणजेच ही संख्या एकवीस हजार सहाशे इतकी तयार होते, अशी आकडेमोड येथे मांडलेली दिसते. &lt;ref&gt;विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तक, ले. डॉ. रा. चि. ढेरे&lt;/ref&gt;

== सोऽहंभावाचे पाच गुण ==
गुरू [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांनी सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती या ग्रंथामध्ये सोऽहंभावाचे पाच गुण वर्णन केले आहेत.  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;मराठी संतसाहित्यातील नाथप्रतिपादित सोsहम साधना - एक अभ्यास; डॉ. केतकी मोडक यांचा प्रबंध, २०००&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;सिद्ध-सिद्धांत-पद्धती, संपादक - भट व आघारकर, जुलै १९७९, पृष्ठ क्रमांक १४&lt;/ref&gt;

* अहंता -  'किंबहुना चराचर आपण जाहला' ही अवस्था म्हणजेच अहंता. 
* अखंड ऐश्वर्य - अखंड ऐश्वर्यातून षड्गुणसंपन्नता सूचित होते.
* स्वात्मता - स्वात्मता म्हणजे मीच सर्वत्र भरून राहिलो आहे ही वृत्ती सांगितली आहे. 
* विश्वानुभवसामर्थ्य - सोऽहंसिद्धाला विश्वानुभवसामर्थ्य प्राप्त होते म्हणजे काय? तर विश्वात ओतप्रोत भरून राहिलेल्या चैतन्याचा आनंद लुटण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते. 
* सर्वज्ञत्व - सर्वज्ञता हा महत्त्वाचा गुणही त्याच्या ठिकाणी उदित होतो, असे येथे सांगितले आहे. 

== संदर्भ ==

[[वर्ग:नाथ संप्रदाय]]
[[वर्ग:साधनापद्धती]]
[[वर्ग:योग]]</text>
      <sha1>dgos9cnvfcjw48x1rpf6var6vy2vr7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंग्लंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383479</id>
    <revision>
      <id>2707727</id>
      <parentid>2707680</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76268" sha1="qlvyk1aogj9pgfc1c3genhgeq579fwc" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>qlvyk1aogj9pgfc1c3genhgeq579fwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707728</id>
      <parentid>2707727</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78330" sha1="bzpagihgkf2zktzb4pupm9e4l5i5rut" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>bzpagihgkf2zktzb4pupm9e4l5i5rut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707729</id>
      <parentid>2707728</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80434" sha1="fd3cjyspr31gqsoq1al9pleket7zxg1" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|- 
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=7 | 
|- 
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}   
|- 
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>fd3cjyspr31gqsoq1al9pleket7zxg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707733</id>
      <parentid>2707729</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84397" sha1="glcs3momxpnrgvonqwl758f1at8rruq" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|- 
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | 
|- 
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}   
|- 
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय
|-  
| २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>glcs3momxpnrgvonqwl758f1at8rruq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707737</id>
      <parentid>2707733</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87890" sha1="amdo898rkqpxxo66bqxvzxo1rik6zgp" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|- 
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | 
|- 
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}   
|- 
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय
|-  
| २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 |
|-  
| २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>amdo898rkqpxxo66bqxvzxo1rik6zgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707784</id>
      <parentid>2707737</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95038" sha1="bp6t21rxssdccdc8lv3dnvdxedjquqs" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|- 
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | 
|- 
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}   
|- 
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय
|-  
| २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 |
|-  
| २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |  [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>bp6t21rxssdccdc8lv3dnvdxedjquqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707790</id>
      <parentid>2707784</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101895" sha1="4d7u4q0oelqn3tk2twxiugwfe4wu8ty" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|- 
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | 
|- 
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}   
|- 
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय
|-  
| २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 |
|-  
| २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |  [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|-  
| ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]]
|-  
| ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |
|-  
| ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}}
|- 
| ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |
|- 
| ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>4d7u4q0oelqn3tk2twxiugwfe4wu8ty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707791</id>
      <parentid>2707790</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102044" sha1="dwrovrr3jkj2kehlckqz2k6lqx5yz46" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|- 
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | 
|- 
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}   
|- 
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय
|-  
| २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 |
|-  
| २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |  [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |
|-  
| ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}}
|- 
| ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |
|- 
| ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>dwrovrr3jkj2kehlckqz2k6lqx5yz46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707797</id>
      <parentid>2707791</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106299" sha1="4ytutzb0p67pj4bx57tsh38gjsfo6oy" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने ५ जानेवारी १९७१ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. इंग्लंडने एकूण १ वेळा [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] साली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर त्यांना एकूण ३ वेळा अनुक्रमे [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] आणि [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] साली उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] आणि [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] सालच्या विश्वचषकांचे एकट्याने तर [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] सालच्या विश्वचषकाचे वेल्स सह आणि [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] सालचा विश्वचषकाचे वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड आणि नेदरलँड्स बरोबर सहयजमानपद भूषविले   

तसेच इंग्लंडला एकूण २ वेळा अनुक्रमे [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] आणि [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] साली आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीत उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. इंग्लंडने [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००४]] साली एकट्याने तर [[२०१३ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१३]] आणि [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०१७]] साली वेल्स सह यजमानपद भूषविले.   

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64148.html १] || ५ जानेवारी १९७१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=15 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64944.html २] || २४ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64945.html ३] || २६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} 
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64946.html ४] || २८ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64947.html ६] || १८ जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सेंट हेलेन्स रग्बी आणि क्रिकेट मैदान]], [[स्वॉन्झी]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64948.html ७] || २० जुलै १९७३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित
|- 
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64949.html ८] || ५ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64950.html ९] || ७ सप्टेंबर १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}  
|-
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64953.html १४] || ३१ ऑगस्ट १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64954.html १५] || ३ सप्टेंबर १९७४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64152.html १६] || १ जानेवारी १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64153.html १७] || ८ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63203.html १८] || ९ मार्च १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65039.html २३] || ११ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65043.html २७] || १४ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65047.html ३१] || १८ जून १९७५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64955.html ३७] || २६ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=17 |
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64956.html ३८] || २८-२९ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64957.html ३९] || ३०-३१ ऑगस्ट १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|-
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64958.html ४२] || २ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64959.html ४३] || ४ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} 
|-
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64960.html ४४] || ६ जून १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64160.html ४५] || २३ डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|साहिवाल]] || {{cr|ENG}}
|-
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64161.html ४६] || ३० डिसेंबर १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|ENG}}
|-
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64162.html ४७] || १३ जानेवारी १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64961.html ५०] || २४-२५ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64962.html ५१] || २६ मे १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64963.html ५२] || १५ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|स्कारबोरो]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64964.html ५३] || १७ जुलै १९७८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} 
|-
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64168.html ५७] || १३ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित
|-
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64169.html ५८] || २४ जानेवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|-
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64170.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64171.html ६०] || ७ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65052.html ६३] || ९ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |  [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65060.html ७१] || १६ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65061.html ७२] || २० जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65063.html ७४] || २३ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65288.html ७६] || २८ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |  [[१९७९-८० ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65289.html ७७] || ८ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65291.html ७९] || ११ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65293.html ८१] || २३ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65294.html ८२] || २६ डिसेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65295.html ८३] || १४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65296.html ८४] || १६ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65298.html ८६] || २० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65299.html ८७] || २२ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64965.html ८९] || २८-२९ मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|WIN}} || rowspan=18 |
|- 
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64966.html ९०] || ३० मे १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64967.html ९१] || २० ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64968.html ९२] || २२ ऑगस्ट १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64176.html ११५] || ४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64179.html ११८] || २६ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना|अल्बियन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64969.html ११९] || ४ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64970.html १२०] || ६ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64971.html १२१] || ८ जून १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}}
|- 
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64184.html १४५] || १३ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64185.html १४६] || १४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64974.html १५४] || १७ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64975.html १५५] || १९ जुलै १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65339.html १६६] || ११ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 |  [[१९८२-८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८३ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65340.html १६७] || १३ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65341.html १६८] || १५ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65342.html १६९] || १६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65344.html १७१] || २० जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65346.html १७४] || २३ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65347.html १७५] || २६ जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65348.html १७६] || २९ जानेवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65349.html १७७] || ३० जानेवारी १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65351.html १७९] || ५ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64201.html १८३] || १९ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=3 |
|-  
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64202.html १८४] || २३ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64203.html १८५] || २६ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65064.html १९७] || ९ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 |  [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65068.html २०१] || ११ जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65072.html २०५] || १३ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65076.html २०९] || १५ जून १९८३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65080.html २१३] || १८ जून १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65084.html २१७] || २० जून १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}}
|-  
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64222.html २४९] || १८ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |
|-  
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64223.html २५०] || २२ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64224.html २५१] || २५ फेब्रुवारी १९८४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|-
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64227.html २५४] || ९ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|-
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64229.html २५६] || १४ मार्च १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]]|| {{cr|ENG}}
|- 
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64976.html २६४] || ३१ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|WIN}}  
|- 
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64977.html २६५] || २ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64978.html २६६] || ४ जून १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} ||
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65719.html ३०७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=3 |  [[१९८५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व अजिंक्यपद चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65726.html ३१४] || २ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65733.html ३२२] || २४ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} || rowspan=2 |  [[१९८४-८५ रोथमन्स चार-देशीय चषक|१९८५ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65734.html ३२३] || २६ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64979.html ३२९] || ३० मे १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | 
|- 
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64980.html ३३०] || १ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64981.html ३३१] || ३ जून १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63273.html ३६४] || १८ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63275.html ३६६] || ४ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ३७०] || १९ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63283.html ३७६] || ३१ मार्च १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}}  
|- 
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html ३८८] || १६ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html ३८९] || १८ जुलै १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65909.html ४०९] || १ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९८६-८७ बेन्सन आणि हेजेस चॅलेंज|१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65911.html ४११] || ३ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65913.html ४१३] || ५ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65914.html ४१४] || ७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65408.html ४१८] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=10 |  [[१९८६-८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९८७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65409.html ४२०] || १८ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65411.html ४२२] || २२ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65412.html ४२३] || २४ जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65414.html ४२५] || २६ जानेवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65416.html ४२८] || ३० जानेवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65417.html ४२९] || १ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65418.html ४३०] || ३ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[डेव्हनपोर्ट ओव्हल]], [[टास्मानिया|डेव्हनपोर्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65420.html ४३२] || ८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65421.html ४३३] || ११ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६-८७ शारजाह चषक|१९८७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65742.html ४४५] || ७ एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65743.html ४४६] || ९ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} 
|- 
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64986.html ४४८] || २१ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |   
|- 
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64987.html ४४९] || २३ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64988.html ४५०] || २५ मे १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html ४५२] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ४५५] || १२-१३ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html ४६०] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html ४६३] || २० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html ४६८] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html ४७२] || ३० ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html ४७७] || ८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}}
|-
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html ४७८] || १८ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} || rowspan=15 |
|-
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html ४७९] || २० नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}}
|-
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ४८०] || २२ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html ५०३] || ४ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html ५०४] || ९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}  
|-  
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html ५०५] || १२ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ५०८] || १६ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ५१०] || १९ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64989.html ५१८] || १९ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64990.html ५१९] || २१ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64991.html ५२०] || २३-२४ मे १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64992.html ५२१] || ४ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64993.html ५६६] || २५ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64994.html ५६७] || २७ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || टाय
|- 
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64995.html ५६८] || २९ मे १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65915.html ५७१] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |  [[१९८९-९० नेहरू चषक|१९८९ नेहरू चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65916.html ५७५] || १९ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65919.html ५७९] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65926.html ५८६] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65930.html ५९०] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64349.html ६०४] || १४ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 |
|-  
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64350.html ६०७] || १७ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित 
|- 
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64351.html ६१४] || ३ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64352.html ६१७] || ७ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64353.html ६२१] || १५ मार्च १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64354.html ६२२] || ३ एप्रिल १९९० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64996.html ६३२] || २३ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}}
|-  
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64997.html ६३३] || २५ मे १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}}  
|- 
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65466.html ६४३] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} || rowspan=8 |  [[१९९०-९१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65468.html ६४७] || ७ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65469.html ६४९] || ९ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65471.html ६५१] || १३ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65472.html ६५२] || १५ डिसेंबर १९९० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65473.html ६५३] || १६ डिसेंबर १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65475.html ६६०] || १ जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65476.html ६६२] || १० जानेवारी १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|-  
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64367.html ६६८] || ९ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 |
|-   
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64368.html ६६९] || १३ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-  
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64369.html ६७०] || १६ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}}
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65000.html ६७६] || २३-२४ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}  
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65001.html ६७७] || २५ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65002.html ६७८] || २७ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64382.html ७०१] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64387.html ७१२] || १२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64388.html ७१३] || १५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65125.html ७२१] || २७ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65130.html ७२६] || १ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65135.html ७३१] || ५ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65140.html ७३६] || ९ मार्च १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ईस्टर्न ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बॅलेराट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65145.html ७४१] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65148.html ७४४] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65152.html ७४८] || १८ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[लॅविंग्टन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[न्यू साउथ वेल्स|अल्बुरी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65155.html ७५१] || २२ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65156.html ७५२] || २५ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}}
|- 
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65003.html ७५६] || २० मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=24 |   
|- 
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65004.html ७५७] || २२ मे १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65005.html ७५९] || २० ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65006.html ७६०] || २२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65007.html ७६१] || २४ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}}
|- 
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}}
|- 
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64418.html ८१५] || १० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64421.html ८१८] || २० मार्च १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || {{cr|SL}}
|- 
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65008.html ८३०] || १९ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}  
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65009.html ८३१] || २१ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65010.html ८३२] || २३ मे १९९३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html ८८०] || १६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html ८८७] || २६ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ८८८] || २ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ८९०] || ५ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ८९२] || ६ मार्च १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65011.html ९१३] || १९ मे १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65012.html ९१९] || २५ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65013.html ९२०] || २७-२८ मे १९९४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65522.html ९५५] || ६ डिसेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 |  [[१९९४-९५ बेन्सन आणि हेजेस विश्व मालिका|१९९४-९५ ऑस्ट्रेलिया चौरंगी मालिका]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये ऑस्ट्रेलिया अ संघाने देखील भाग घेतलेला. ऑस्ट्रेलियाने ऑस्ट्रेलिया अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65524.html ९६२] || १५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65525.html ९६८] || ७ जानेवारी १९९५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65526.html ९६९] || १० जानेवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65014.html १०००] || २४-२५ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=10 |   
|- 
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65015.html १००१] || २६ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65016.html १००२] || २८ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64511.html १०३३] || ९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64512.html १०३४] || ११ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64513.html १०३६] || १३ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64514.html १०३८] || १४ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64515.html १०४०] || १७ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64516.html १०४२] || १९ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|-  
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64517.html १०४४] || २१ जानेवारी १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65157.html १०४८] || १४ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65162.html १०५३] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65166.html १०५७] || २२ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65169.html १०६०] || २५ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html १०७१] || ३ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65186.html १०७७] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|SL}}
|- 
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=17 | 
|- 
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65020.html ११०७] || २९ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}   
|- 
| २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65021.html ११०९] || ३१ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65022.html ११११] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}}
|-  
| २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64534.html ११५३] || १५ डिसेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64535.html ११५६] || १ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64536.html ११५८] || ३ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}}
|-  
| २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64538.html ११७९] || २० फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}}  
|-   
| २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64539.html ११८०] || २३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64540.html ११८१] || २६ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || टाय
|-  
| २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64541.html ११८२] || २ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64542.html ११८३] || ४ मार्च १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}}
|-  
| २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १२१०] || २२ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html १२११] || २४ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|-  
| २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html १२१३] || २५ मे १९९७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९७-९८ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|१९९७ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65875.html १२६१] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65877.html १२६३] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65879.html १२६६] || १९ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- 
| २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64584.html १२९९] || २९ मार्च १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 |
|-  
| २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64585.html १३०१] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}}
|- 
| २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64586.html १३०४] || ४ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64587.html १३०७] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SVG}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64588.html १३१०] || ८ एप्रिल १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}}
|-  
| २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65026.html १३३१] || २१ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65027.html १३३२] || २३ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SA}}
|-  
| २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65028.html १३३४] || २४ मे १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66159.html १३४६] || १६ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९८ इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66160.html १३४७] || १८ ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66161.html १३४८] || २० ऑगस्ट १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66163.html १३५८] || २५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|RSA}} || [[१९९८ आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65570.html १३७९] || १० जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=12 |  [[१९९८-९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९९ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65571.html १३८०] || ११ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65573.html १३८४] || १५ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65574.html १३८६] || १७ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65575.html १३८८] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65577.html १३९१] || २३ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65579.html १३९४] || २६ जानेवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65580.html १३९६] || २९ जानेवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65582.html १४००] || ३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|SL}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65583.html १४०१] || ५ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65585.html १४०५] || १० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65586.html १४०६] || १३ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65775.html १४२९] || ७ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[१९९८-९९ शारजाह चषक|१९९९ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65779.html १४३४] || १२ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html १४४३] || १४ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 |  [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html १४५५] || २२ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html १४६१] || २५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66090.html १५४६] || २३ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[१९९९-२००० स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका|२००० दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66091.html १५४९] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66092.html १५५१] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66093.html १५५३] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66095.html १५५७] || ४ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66097.html १५६०] || १३ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}}
|-  
| ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64647.html १५६२] || १६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 |
|-  
| ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64649.html १५६४] || १८ फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64652.html १५६७] || २० फेब्रुवारी २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66265.html १६०७] || ८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=7 | [[२००० नॅटवेस्ट मालिका|२००० इंग्लंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66266.html १६०९] || ९ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66268.html १६१३] || १३ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66269.html १६१५] || १५ जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66271.html १६१७] || १८ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66272.html १६१८] || २० जुलै २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66273.html १६१९] || २२ जुलै २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66172.html १६३२] || ५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | [[२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66176.html १६३६] || १० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}}
|- 
| ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64673.html १६४५] || २४ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 |
|- 
| ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64675.html १६४९] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}}
|- 
| ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64677.html १६५३] || ३० ऑक्टोबर २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}}
|- 
| ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64704.html १६९४] || २३ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}}
|- 
| ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64705.html १६९५] || २५ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- 
| ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64707.html १६९७] || २७ मार्च २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66274.html १७१९] || ७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=6 | [[२००१ नॅटवेस्ट मालिका|२००१ इंग्लंड आणि वेल्स तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66276.html १७२१] || १० जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66277.html १७२२] || १२ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66278.html १७२३] || १४ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66279.html १७२४] || १७ जून २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66281.html १७२६] || २१ जून २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}}
|-  
| ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64728.html १७५१] || ३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 |
|-  
| ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64729.html १७५३] || ६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64730.html १७५४] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/61093.html १७५६] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}}
|-  
| ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64732.html १७५९] || १३ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ENG}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|एकदिवसीय]]</text>
      <sha1>4ytutzb0p67pj4bx57tsh38gjsfo6oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383497</id>
    <revision>
      <id>2707730</id>
      <parentid>2707681</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63884" sha1="hxkn5g7dhj05plmi5bsbs00qoapnsf0" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=12 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>hxkn5g7dhj05plmi5bsbs00qoapnsf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707731</id>
      <parentid>2707730</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63903" sha1="bfsq68apfett97s7vwu0neufw1ydkk9" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=12 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>bfsq68apfett97s7vwu0neufw1ydkk9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707736</id>
      <parentid>2707731</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65337" sha1="n9hze41hnen1iqcj3iv1mh36vub83fr" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>n9hze41hnen1iqcj3iv1mh36vub83fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707741</id>
      <parentid>2707736</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69957" sha1="odh24x21xibwjhzg2kcdpj5v4co2ty3" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} ||  rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|-  
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=3 |
|-  
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>odh24x21xibwjhzg2kcdpj5v4co2ty3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707786</id>
      <parentid>2707741</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75701" sha1="jmzlq9rf66wtptudpyn1r0aftqw7h4m" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} ||  rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|-  
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 |
|-  
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित
|-  
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=10 | 
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>jmzlq9rf66wtptudpyn1r0aftqw7h4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707787</id>
      <parentid>2707786</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75685" sha1="5z8n2u1asf7emw6nwscjiu8a23fzrpr" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} ||  rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|-  
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 |
|-  
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित
|-  
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>5z8n2u1asf7emw6nwscjiu8a23fzrpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707788</id>
      <parentid>2707787</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75707" sha1="84ar7486borih1wb5o7e8j9mt5wi7j5" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} ||  rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|-  
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 |
|-  
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित
|-  
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>84ar7486borih1wb5o7e8j9mt5wi7j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707794</id>
      <parentid>2707788</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80191" sha1="f0iz1v3q4fm4ikcyv73daebxia5abu2" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} ||  rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|-  
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 |
|-  
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित
|-  
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=8 |
|-  
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}}
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>f0iz1v3q4fm4ikcyv73daebxia5abu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707798</id>
      <parentid>2707794</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83025" sha1="j5gmntpkpnnf6uq7swmetxhir3k835q" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} ||  rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|-  
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 |
|-  
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित
|-  
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=21 |
|-  
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}}  
|- 
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}}
|-
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|- 
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|- 
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}}
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>j5gmntpkpnnf6uq7swmetxhir3k835q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707801</id>
      <parentid>2707798</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2707801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84409" sha1="mhnqq0iw8y4i5t7vm1u7w7zs9z8jhnr" xml:space="preserve">खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}}   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]]  || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]   
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 |
|-  
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 |
|-  
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | 
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|-  
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}}
|-  
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]  || {{crw|AUS}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}}
|-  
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}}
|-  
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] ||  {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|-  
| १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 |
|-  
| १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}}
|- 
| १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|- 
| १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}}
|- 
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 |   
|-  
| १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}}
|-  
| १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}}
|-  
| १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]]  || {{crw|AUS}} || rowspan=17 |
|-  
| १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]]  || {{crw|AUS}}
|-  
| १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित
|- 
| १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} ||  rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}}
|-  
| १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|-  
| २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|-  
| २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 |
|-  
| २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}}
|-  
| २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित
|-  
| २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}}  
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} ||  rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]  || {{crw|ENG}} || rowspan=21 |
|-  
| २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]]  || {{crw|ENG}}
|-  
| २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित
|-  
| २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}}
|-  
| २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}}  
|- 
| २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}}
|-
| २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|- 
| २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|- 
| २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435853.html ७३९] || १० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435854.html ७४०] || १२ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}}  
|-  
| २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435855.html ७४१] || १५ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435856.html ७४२] || १७ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[साउथ यॉर्कशायर|शॉ लेन]], [[साउथ यॉर्कशायर|बार्न्सली]] || {{crw|ENG}}  
|-  
| २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435857.html ७४३] || २० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}}  
|}

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]]</text>
      <sha1>mhnqq0iw8y4i5t7vm1u7w7zs9z8jhnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383520</id>
    <revision>
      <id>2707804</id>
      <parentid>2707666</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* गट अ */</comment>
      <origin>2707804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42990" sha1="pv5qh1ddzlizsijnpsb0rbpv6rndhsh" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक
| fromdate = २८ ऑगस्ट
| todate = १३ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}}
| participants = ८
| matches = १५
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक
}}

'''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;  त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. &lt;ref&gt;{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. &lt;ref&gt;{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ आणि पात्रता==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! पात्रतेचे निकष
!दिनांक
!यजमान
!जागा
!पात्र संघ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|BAN}}
|-
| {{crw|IND}}
|-
| {{crw|PAK}}
|-
| {{crw|SL}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan=&quot;4&quot; | १३ जून २०२६ || rowspan=&quot;4&quot; | {{flag|मलेशिया}} 
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|HK}}
|-
| {{crw|IDN}}
|-
| {{crw|THA}}
|-
| {{nobr|{{crw|UAE}}}}
|-
! एकूण!!  !!  !! ८ !!
|}
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot;
|-
! {{crw|BAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|HKG}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|IND}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|INA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the  DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फरिहा तृष्ना]]
* [[फाहिमा खातून]]
* [[मारुफा अख्तर]]
* [[राबेया खान]]
* [[रितू मोनी]]
* [[शर्मिन अख्तर]]
* [[शर्मिन सुलताना]]
* [[शोभना मोस्तारी]]
* [[शोर्णा अख्तर]]
* [[संजिदा अक्तेर मेघला]]
* [[सुलताना खातून]]
|valign=top|
* [[कॅरी चॅन]]
* ॲलिसन सिउ
* इक्रा सहर
* जॉयलीन कौर
* [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* मरिना लॅम्प्लो
* मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* महेकदीप कौर 
* [[मारिको हिल]]
* [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रुचिता व्यंकटेश
* शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]])
* शार्लोट चॅन
* शिंग चॅन
* हेली वोंग
|valign=top|
* [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अरुंधती रेड्डी]]
* [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[क्रांती गौड]]
* [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[दीप्ती शर्मा]]
* [[नंदनी शर्मा]]
* [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}}
* [[भारती फुलमाळी]]
* [[राधा यादव]]
* [[रेणुका सिंग]]
* [[शफाली वर्मा]]
* [[श्री चरणी]]
|valign=top|
* नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]]
* कदेक विंदा प्रस्तीनी
* किसी कसे
* दारा अगुंग लक्ष्मी
* देर्नी बांगी
* देसी वुलंदरी
* नि कडेक अरियानी
* नि कदेक फित्रिया राडा राणी
* नि मादे पुत्री सुवांदेवी
* नि लुह वेसिक रत्न देवि
* मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रहमावती पंगेस्तुती
* ली किआओ
* सांग आयू मायप्रियानी
* सोफिया वेलिक
|-
! {{crw|PAK}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|SL}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|THA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|UAE}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[आयेशा झफर]]
* [[इमान नसीर]]
* [[उम्म-ए-हानी]]
* [[एमान फातिमा]]
* [[गुल फरोझा]]
* [[तुबा हसन]]
* [[सायरा जबीन]]
* &lt;s&gt;[[नजीहा अल्वी]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[नश्रा संधू]]
* [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मोमिना रियासत]]
* [[वहीदा अख्तर]]
* [[शवाल झुल्फिकार]]
* [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}}
* [[सादिया इक्बाल]]
|valign=top|
* [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[इमेशा दुलानी]]
* [[कविशा दिलहारी]]
* [[काव्या कविंदी]]
* [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[चेतना विमुक्ती]]
* [[देउमी विहंगा]]
* [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]]
* [[मिताली आयोद्या]]
* [[विश्मी गुणरत्ने]]
* [[संजना कविंदी]]
* [[सुगंदिका कुमारी]]
* [[हसिनी परेरा]]
* चामुडी प्रबोधा
|valign=top|
* [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अपिसरा सुवांचनरोती]]
* [[ओन्निचा कांचोम्पू]]
* कोरानित सुवांचनरोती
* चयानिसा फेंगपेन
* [[चानिदा सुत्थिरुआंग]]
* थनरादा सीसावान
* [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]
* [[नत्ताकन चांतम]]
* [[नन्नाफत चैहान]]
* नाओमी हॅमिल्टन
* [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फन्नीता माया]]
* [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]]
* [[सुलीपोर्न लाओमी]]
|valign=top|
* [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* अर्चरा सुप्रिया
* [[इंदुजा नंदकुमार]]
* उत्तरा अय्यर
* जननी तिरुक्ककुमारन
* [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* मेहुल कुलकर्णी
* रिणिता रजीत
* [[लावण्या केनी]]
* [[वैष्णवी महेश]]
* शशिकला सिल्वा
* [[समायरा धरणीधरका]]
* [[सिया गोखले]]
* [[सुरक्षा कोट्टे]]
* [[हीना होतचंदानी]]
|}

==गट फेरी==
स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

===गट अ===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group A/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|IND}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ५.७७५
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|HK}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.५७५
|}
&lt;small&gt;१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table &amp; Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group A/&gt;
====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २८ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|THA}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १२०/९ (२० षटके)
| runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके)
| score2 = ११४/७ (२० षटके)
| runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०)
| wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके)
| result = थायलंड ६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा)
| motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३० ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = १५९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके)
| score2 = ६५ (१६.१ षटके)
| runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके)
| result = भारत ९४ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां)
| motm = [[शफाली वर्मा]] (भा)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
* [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.&lt;ref&gt;{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = १ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|PAK}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = ११९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके)
| score2 = ८४/८ (२० षटके)
| runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४)
| wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके)
| result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[मुनीबा अली]] (पा)
| toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला .
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १९३/५ (२० षटके)
| runs1 = [[स्मृती मंधाना]] १२४ (६४)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो २/४६ (४ षटके)
| score2 = ५६ (१६.२ षटके)
| runs2 = [[नताशा माइल्स]] १५ (२७)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/९ (३ षटके)
| result = भारत १३७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [मिशू चौधरी]] (बां)आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = हाँग काँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
* ॲलिसन सिउ (हाँकाँ) हिचा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.
* भारताच्या [[स्मृती मंधाना]]चे हे १८ वे आंतरराष्ट्रीय शतक होते. तिने ऑस्ट्रेलियाच्या [[मेग लॅनिंग]]ला मागे टाकून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय शतकांच्या यादीत अव्वल स्थान पटकावले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.loksatta.com/krida/smriti-mandhana-breaks-big-record-of-meg-lenning-of-scoring-most-centuries-in-international-cricket-amd-2000-6117020/|title=Smriti Mandhana Record: स्मृती मानधना जगात भारी! मेग लेनिंगला मागे टाकत ‘हा’ रेकॉर्ड करणारी ठरली जगातील पहिलीच फलंदाज|work=लोकसत्ता|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ५ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ७ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|HK}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
}}

===गट ब===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group B/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३
|}
&lt;small&gt;२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group B/&gt;
====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २९ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = ७९ (१९.५ षटके)
| runs1 = [[ईशा ओझा]] १८ (२४)
| wickets1 = [[मिताली आयोद्या]] ३/१४ (३.५ षटके)
| score2 = ८०/१ (७.५ षटके)
| runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ४८[[नाबाद|*]] (२५)
| result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[हुमैरा फराह]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां)
| motm = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२९/८ (२० षटके)
| runs1 = [[शोभना मोस्तारी]] ४० (४२)
| wickets1 = नि अरियानी ३/२८ (४ षटके)
| score2 = ५८ (१७.३ षटके)
| runs2 = मारिया कोराझोन १२ (१३)
| wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] ३/१५ (४ षटके)
| result = बांगलादेश ७१ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क)
| motm = [[नाहिदा अख्तर]] (बां)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि बांगलादेश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* सोफिया वेलिक (इं) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = २ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|SL}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२४/७ (२० षटके)
| runs1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५० (३५)
| wickets1 = नि लुह देवि ३/३२ (४ षटके)
| score2 = ४९ (१८.३ षटके)
| runs2 = नि मादे पुत्री सुवांदेवी १२[[नाबाद|*]] (३२)
| wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] ७/५ (३.३ षटके)
| result = श्रीलंका ७५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा)
| motm = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि श्रीलंका आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* [[चामरी अटापट्टू]] (श्रीलंका) हिने महिला टी२० आशिया चषकातील सर्वोत्तम गोलंदाजीची कामगिरी नोंदवली, टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले, तसेच महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांत हॅट्ट्रिक आणि ७ बळी घेणारी पहिली श्रीलंकाई खेळाडू ठरली.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date =४ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ६ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ८ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|BAN}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

==बाद फेरी==
{{4TeamBracket|nowrap=y
| RD1 = [[#उपांत्य सामने|उपांत्य सामने]]
| RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]]

| seeds = yes

| RD1-seed1 = अ१
| RD1-team1 = 
| RD1-score1 = 
| RD1-seed2 = ब२
| RD1-team2 = 
| RD1-score2 = 
| RD1-seed3 = ब१
| RD1-team3 = 
| RD1-score3 = 
| RD1-seed4 = अ२
| RD1-team4 = 
| RD1-score4 = 

| RD2-seed1 = उसा१
| RD2-team1 = 
| RD2-score1 = 
| RD2-seed2 = उसा२
| RD2-team2 = 
| RD2-score2 = 
}}
===उपांत्य सामने===
====उपांत्य सामना १====
{{Single-innings cricket match
| date = १० सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = अ१
| team2 = ब२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
====उपांत्य सामना २====
{{Single-innings cricket match
| date = 11 सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = ब१
| team2 = अ२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
===अंतिम सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = उसावि१
| team2 = उसावि२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

== नोंदी ==
{{notelist}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान]

{{महिला आशिया चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>pv5qh1ddzlizsijnpsb0rbpv6rndhsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707806</id>
      <parentid>2707804</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2707806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43630" sha1="ilb6fg5ejbmtx28yyx7oaov0u75q7zu" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक
| fromdate = २८ ऑगस्ट
| todate = १३ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}}
| participants = ८
| matches = १५
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक
}}

'''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;  त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. &lt;ref&gt;{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. &lt;ref&gt;{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ आणि पात्रता==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! पात्रतेचे निकष
!दिनांक
!यजमान
!जागा
!पात्र संघ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|BAN}}
|-
| {{crw|IND}}
|-
| {{crw|PAK}}
|-
| {{crw|SL}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan=&quot;4&quot; | १३ जून २०२६ || rowspan=&quot;4&quot; | {{flag|मलेशिया}} 
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|HK}}
|-
| {{crw|IDN}}
|-
| {{crw|THA}}
|-
| {{nobr|{{crw|UAE}}}}
|-
! एकूण!!  !!  !! ८ !!
|}
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot;
|-
! {{crw|BAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|HKG}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|IND}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|INA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the  DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फरिहा तृष्ना]]
* [[फाहिमा खातून]]
* [[मारुफा अख्तर]]
* [[राबेया खान]]
* [[रितू मोनी]]
* [[शर्मिन अख्तर]]
* [[शर्मिन सुलताना]]
* [[शोभना मोस्तारी]]
* [[शोर्णा अख्तर]]
* [[संजिदा अक्तेर मेघला]]
* [[सुलताना खातून]]
|valign=top|
* [[कॅरी चॅन]]
* ॲलिसन सिउ
* इक्रा सहर
* जॉयलीन कौर
* [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* मरिना लॅम्प्लो
* मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* महेकदीप कौर 
* [[मारिको हिल]]
* [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रुचिता व्यंकटेश
* शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]])
* शार्लोट चॅन
* शिंग चॅन
* हेली वोंग
|valign=top|
* [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अरुंधती रेड्डी]]
* [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[क्रांती गौड]]
* [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[दीप्ती शर्मा]]
* [[नंदनी शर्मा]]
* [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}}
* [[भारती फुलमाळी]]
* [[राधा यादव]]
* [[रेणुका सिंग]]
* [[शफाली वर्मा]]
* [[श्री चरणी]]
|valign=top|
* नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]]
* कदेक विंदा प्रस्तीनी
* किसी कसे
* दारा अगुंग लक्ष्मी
* देर्नी बांगी
* देसी वुलंदरी
* नि कडेक अरियानी
* नि कदेक फित्रिया राडा राणी
* नि मादे पुत्री सुवांदेवी
* नि लुह वेसिक रत्न देवि
* मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रहमावती पंगेस्तुती
* ली किआओ
* सांग आयू मायप्रियानी
* सोफिया वेलिक
|-
! {{crw|PAK}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|SL}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|THA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|UAE}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[आयेशा झफर]]
* [[इमान नसीर]]
* [[उम्म-ए-हानी]]
* [[एमान फातिमा]]
* [[गुल फरोझा]]
* [[तुबा हसन]]
* [[सायरा जबीन]]
* &lt;s&gt;[[नजीहा अल्वी]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[नश्रा संधू]]
* [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मोमिना रियासत]]
* [[वहीदा अख्तर]]
* [[शवाल झुल्फिकार]]
* [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}}
* [[सादिया इक्बाल]]
|valign=top|
* [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[इमेशा दुलानी]]
* [[कविशा दिलहारी]]
* [[काव्या कविंदी]]
* [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[चेतना विमुक्ती]]
* [[देउमी विहंगा]]
* [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]]
* [[मिताली आयोद्या]]
* [[विश्मी गुणरत्ने]]
* [[संजना कविंदी]]
* [[सुगंदिका कुमारी]]
* [[हसिनी परेरा]]
* चामुडी प्रबोधा
|valign=top|
* [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अपिसरा सुवांचनरोती]]
* [[ओन्निचा कांचोम्पू]]
* कोरानित सुवांचनरोती
* चयानिसा फेंगपेन
* [[चानिदा सुत्थिरुआंग]]
* थनरादा सीसावान
* [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]
* [[नत्ताकन चांतम]]
* [[नन्नाफत चैहान]]
* नाओमी हॅमिल्टन
* [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फन्नीता माया]]
* [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]]
* [[सुलीपोर्न लाओमी]]
|valign=top|
* [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* अर्चरा सुप्रिया
* [[इंदुजा नंदकुमार]]
* उत्तरा अय्यर
* जननी तिरुक्ककुमारन
* [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* मेहुल कुलकर्णी
* रिणिता रजीत
* [[लावण्या केनी]]
* [[वैष्णवी महेश]]
* शशिकला सिल्वा
* [[समायरा धरणीधरका]]
* [[सिया गोखले]]
* [[सुरक्षा कोट्टे]]
* [[हीना होतचंदानी]]
|}

==गट फेरी==
स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

===गट अ===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group A/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|IND}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ५.७७५
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|HK}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.५७५
|}
&lt;small&gt;१ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table &amp; Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group A/&gt;
====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २८ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|THA}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १२०/९ (२० षटके)
| runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके)
| score2 = ११४/७ (२० षटके)
| runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०)
| wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके)
| result = थायलंड ६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा)
| motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३० ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = १५९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके)
| score2 = ६५ (१६.१ षटके)
| runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके)
| result = भारत ९४ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां)
| motm = [[शफाली वर्मा]] (भा)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
* [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.&lt;ref&gt;{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = १ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|PAK}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = ११९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके)
| score2 = ८४/८ (२० षटके)
| runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४)
| wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके)
| result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[मुनीबा अली]] (पा)
| toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला .
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १९३/५ (२० षटके)
| runs1 = [[स्मृती मंधाना]] १२४ (६४)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो २/४६ (४ षटके)
| score2 = ५६ (१६.२ षटके)
| runs2 = [[नताशा माइल्स]] १५ (२७)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/९ (३ षटके)
| result = भारत १३७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [मिशू चौधरी]] (बां)आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = हाँग काँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
* ॲलिसन सिउ (हाँकाँ) हिचा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.
* भारताच्या [[स्मृती मंधाना]]चे हे १८ वे आंतरराष्ट्रीय शतक होते. तिने ऑस्ट्रेलियाच्या [[मेग लॅनिंग]]ला मागे टाकून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय शतकांच्या यादीत अव्वल स्थान पटकावले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.loksatta.com/krida/smriti-mandhana-breaks-big-record-of-meg-lenning-of-scoring-most-centuries-in-international-cricket-amd-2000-6117020/|title=Smriti Mandhana Record: स्मृती मानधना जगात भारी! मेग लेनिंगला मागे टाकत ‘हा’ रेकॉर्ड करणारी ठरली जगातील पहिलीच फलंदाज|work=लोकसत्ता|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* ह्या सामन्याच्या निकलामुळे भारत उपांत्य फेरीसाठी पात्र.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/match-report|trans-title=मंधानाच्या विक्रमी शतकाच्या जोरावर भारताची उपांत्य फेरीत धडक|title=Mandhana's record ton powers India into semi-finals|work=क्रिकइन्फो|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ५ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ७ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|HK}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
}}

===गट ब===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group B/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३
|}
&lt;small&gt;२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group B/&gt;
====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २९ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = ७९ (१९.५ षटके)
| runs1 = [[ईशा ओझा]] १८ (२४)
| wickets1 = [[मिताली आयोद्या]] ३/१४ (३.५ षटके)
| score2 = ८०/१ (७.५ षटके)
| runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ४८[[नाबाद|*]] (२५)
| result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[हुमैरा फराह]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां)
| motm = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२९/८ (२० षटके)
| runs1 = [[शोभना मोस्तारी]] ४० (४२)
| wickets1 = नि अरियानी ३/२८ (४ षटके)
| score2 = ५८ (१७.३ षटके)
| runs2 = मारिया कोराझोन १२ (१३)
| wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] ३/१५ (४ षटके)
| result = बांगलादेश ७१ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क)
| motm = [[नाहिदा अख्तर]] (बां)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि बांगलादेश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* सोफिया वेलिक (इं) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = २ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|SL}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२४/७ (२० षटके)
| runs1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५० (३५)
| wickets1 = नि लुह देवि ३/३२ (४ षटके)
| score2 = ४९ (१८.३ षटके)
| runs2 = नि मादे पुत्री सुवांदेवी १२[[नाबाद|*]] (३२)
| wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] ७/५ (३.३ षटके)
| result = श्रीलंका ७५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा)
| motm = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि श्रीलंका आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* [[चामरी अटापट्टू]] (श्रीलंका) हिने महिला टी२० आशिया चषकातील सर्वोत्तम गोलंदाजीची कामगिरी नोंदवली, टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले, तसेच महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांत हॅट्ट्रिक आणि ७ बळी घेणारी पहिली श्रीलंकाई खेळाडू ठरली.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date =४ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ६ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ८ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|BAN}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

==बाद फेरी==
{{4TeamBracket|nowrap=y
| RD1 = [[#उपांत्य सामने|उपांत्य सामने]]
| RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]]

| seeds = yes

| RD1-seed1 = अ१
| RD1-team1 = 
| RD1-score1 = 
| RD1-seed2 = ब२
| RD1-team2 = 
| RD1-score2 = 
| RD1-seed3 = ब१
| RD1-team3 = 
| RD1-score3 = 
| RD1-seed4 = अ२
| RD1-team4 = 
| RD1-score4 = 

| RD2-seed1 = उसा१
| RD2-team1 = 
| RD2-score1 = 
| RD2-seed2 = उसा२
| RD2-team2 = 
| RD2-score2 = 
}}
===उपांत्य सामने===
====उपांत्य सामना १====
{{Single-innings cricket match
| date = १० सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = अ१
| team2 = ब२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
====उपांत्य सामना २====
{{Single-innings cricket match
| date = 11 सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = ब१
| team2 = अ२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
===अंतिम सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = उसावि१
| team2 = उसावि२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

== नोंदी ==
{{notelist}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान]

{{महिला आशिया चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>ilb6fg5ejbmtx28yyx7oaov0u75q7zu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707810</id>
      <parentid>2707806</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गुणफलक */</comment>
      <origin>2707810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43630" sha1="3ts5o1897x7h7tuaqzkvas1gso2og6a" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक
| fromdate = २८ ऑगस्ट
| todate = १३ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}}
| participants = ८
| matches = १५
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक
}}

'''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;  त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. &lt;ref&gt;{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. &lt;ref&gt;{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ आणि पात्रता==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! पात्रतेचे निकष
!दिनांक
!यजमान
!जागा
!पात्र संघ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|BAN}}
|-
| {{crw|IND}}
|-
| {{crw|PAK}}
|-
| {{crw|SL}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan=&quot;4&quot; | १३ जून २०२६ || rowspan=&quot;4&quot; | {{flag|मलेशिया}} 
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|HK}}
|-
| {{crw|IDN}}
|-
| {{crw|THA}}
|-
| {{nobr|{{crw|UAE}}}}
|-
! एकूण!!  !!  !! ८ !!
|}
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot;
|-
! {{crw|BAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|HKG}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|IND}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|INA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the  DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फरिहा तृष्ना]]
* [[फाहिमा खातून]]
* [[मारुफा अख्तर]]
* [[राबेया खान]]
* [[रितू मोनी]]
* [[शर्मिन अख्तर]]
* [[शर्मिन सुलताना]]
* [[शोभना मोस्तारी]]
* [[शोर्णा अख्तर]]
* [[संजिदा अक्तेर मेघला]]
* [[सुलताना खातून]]
|valign=top|
* [[कॅरी चॅन]]
* ॲलिसन सिउ
* इक्रा सहर
* जॉयलीन कौर
* [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* मरिना लॅम्प्लो
* मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* महेकदीप कौर 
* [[मारिको हिल]]
* [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रुचिता व्यंकटेश
* शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]])
* शार्लोट चॅन
* शिंग चॅन
* हेली वोंग
|valign=top|
* [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अरुंधती रेड्डी]]
* [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[क्रांती गौड]]
* [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[दीप्ती शर्मा]]
* [[नंदनी शर्मा]]
* [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}}
* [[भारती फुलमाळी]]
* [[राधा यादव]]
* [[रेणुका सिंग]]
* [[शफाली वर्मा]]
* [[श्री चरणी]]
|valign=top|
* नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]]
* कदेक विंदा प्रस्तीनी
* किसी कसे
* दारा अगुंग लक्ष्मी
* देर्नी बांगी
* देसी वुलंदरी
* नि कडेक अरियानी
* नि कदेक फित्रिया राडा राणी
* नि मादे पुत्री सुवांदेवी
* नि लुह वेसिक रत्न देवि
* मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रहमावती पंगेस्तुती
* ली किआओ
* सांग आयू मायप्रियानी
* सोफिया वेलिक
|-
! {{crw|PAK}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|SL}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|THA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|UAE}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[आयेशा झफर]]
* [[इमान नसीर]]
* [[उम्म-ए-हानी]]
* [[एमान फातिमा]]
* [[गुल फरोझा]]
* [[तुबा हसन]]
* [[सायरा जबीन]]
* &lt;s&gt;[[नजीहा अल्वी]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[नश्रा संधू]]
* [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मोमिना रियासत]]
* [[वहीदा अख्तर]]
* [[शवाल झुल्फिकार]]
* [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}}
* [[सादिया इक्बाल]]
|valign=top|
* [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[इमेशा दुलानी]]
* [[कविशा दिलहारी]]
* [[काव्या कविंदी]]
* [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[चेतना विमुक्ती]]
* [[देउमी विहंगा]]
* [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]]
* [[मिताली आयोद्या]]
* [[विश्मी गुणरत्ने]]
* [[संजना कविंदी]]
* [[सुगंदिका कुमारी]]
* [[हसिनी परेरा]]
* चामुडी प्रबोधा
|valign=top|
* [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अपिसरा सुवांचनरोती]]
* [[ओन्निचा कांचोम्पू]]
* कोरानित सुवांचनरोती
* चयानिसा फेंगपेन
* [[चानिदा सुत्थिरुआंग]]
* थनरादा सीसावान
* [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]
* [[नत्ताकन चांतम]]
* [[नन्नाफत चैहान]]
* नाओमी हॅमिल्टन
* [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फन्नीता माया]]
* [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]]
* [[सुलीपोर्न लाओमी]]
|valign=top|
* [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* अर्चरा सुप्रिया
* [[इंदुजा नंदकुमार]]
* उत्तरा अय्यर
* जननी तिरुक्ककुमारन
* [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* मेहुल कुलकर्णी
* रिणिता रजीत
* [[लावण्या केनी]]
* [[वैष्णवी महेश]]
* शशिकला सिल्वा
* [[समायरा धरणीधरका]]
* [[सिया गोखले]]
* [[सुरक्षा कोट्टे]]
* [[हीना होतचंदानी]]
|}

==गट फेरी==
स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

===गट अ===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group A/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|IND}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ५.७७५
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|HK}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.५७५
|}
&lt;small३ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table &amp; Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group A/&gt;

====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २८ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|THA}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १२०/९ (२० षटके)
| runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके)
| score2 = ११४/७ (२० षटके)
| runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०)
| wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके)
| result = थायलंड ६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा)
| motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३० ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = १५९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके)
| score2 = ६५ (१६.१ षटके)
| runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके)
| result = भारत ९४ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां)
| motm = [[शफाली वर्मा]] (भा)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
* [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.&lt;ref&gt;{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = १ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|PAK}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = ११९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके)
| score2 = ८४/८ (२० षटके)
| runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४)
| wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके)
| result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[मुनीबा अली]] (पा)
| toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला .
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १९३/५ (२० षटके)
| runs1 = [[स्मृती मंधाना]] १२४ (६४)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो २/४६ (४ षटके)
| score2 = ५६ (१६.२ षटके)
| runs2 = [[नताशा माइल्स]] १५ (२७)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/९ (३ षटके)
| result = भारत १३७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [मिशू चौधरी]] (बां)आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = हाँग काँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
* ॲलिसन सिउ (हाँकाँ) हिचा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.
* भारताच्या [[स्मृती मंधाना]]चे हे १८ वे आंतरराष्ट्रीय शतक होते. तिने ऑस्ट्रेलियाच्या [[मेग लॅनिंग]]ला मागे टाकून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय शतकांच्या यादीत अव्वल स्थान पटकावले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.loksatta.com/krida/smriti-mandhana-breaks-big-record-of-meg-lenning-of-scoring-most-centuries-in-international-cricket-amd-2000-6117020/|title=Smriti Mandhana Record: स्मृती मानधना जगात भारी! मेग लेनिंगला मागे टाकत ‘हा’ रेकॉर्ड करणारी ठरली जगातील पहिलीच फलंदाज|work=लोकसत्ता|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* ह्या सामन्याच्या निकलामुळे भारत उपांत्य फेरीसाठी पात्र.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/match-report|trans-title=मंधानाच्या विक्रमी शतकाच्या जोरावर भारताची उपांत्य फेरीत धडक|title=Mandhana's record ton powers India into semi-finals|work=क्रिकइन्फो|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ५ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ७ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|HK}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
}}

===गट ब===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group B/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३
|}
&lt;small&gt;२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group B/&gt;
====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २९ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = ७९ (१९.५ षटके)
| runs1 = [[ईशा ओझा]] १८ (२४)
| wickets1 = [[मिताली आयोद्या]] ३/१४ (३.५ षटके)
| score2 = ८०/१ (७.५ षटके)
| runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ४८[[नाबाद|*]] (२५)
| result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[हुमैरा फराह]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां)
| motm = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२९/८ (२० षटके)
| runs1 = [[शोभना मोस्तारी]] ४० (४२)
| wickets1 = नि अरियानी ३/२८ (४ षटके)
| score2 = ५८ (१७.३ षटके)
| runs2 = मारिया कोराझोन १२ (१३)
| wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] ३/१५ (४ षटके)
| result = बांगलादेश ७१ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क)
| motm = [[नाहिदा अख्तर]] (बां)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि बांगलादेश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* सोफिया वेलिक (इं) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = २ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|SL}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२४/७ (२० षटके)
| runs1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५० (३५)
| wickets1 = नि लुह देवि ३/३२ (४ षटके)
| score2 = ४९ (१८.३ षटके)
| runs2 = नि मादे पुत्री सुवांदेवी १२[[नाबाद|*]] (३२)
| wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] ७/५ (३.३ षटके)
| result = श्रीलंका ७५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा)
| motm = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि श्रीलंका आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* [[चामरी अटापट्टू]] (श्रीलंका) हिने महिला टी२० आशिया चषकातील सर्वोत्तम गोलंदाजीची कामगिरी नोंदवली, टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले, तसेच महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांत हॅट्ट्रिक आणि ७ बळी घेणारी पहिली श्रीलंकाई खेळाडू ठरली.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date =४ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ६ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ८ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|BAN}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

==बाद फेरी==
{{4TeamBracket|nowrap=y
| RD1 = [[#उपांत्य सामने|उपांत्य सामने]]
| RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]]

| seeds = yes

| RD1-seed1 = अ१
| RD1-team1 = 
| RD1-score1 = 
| RD1-seed2 = ब२
| RD1-team2 = 
| RD1-score2 = 
| RD1-seed3 = ब१
| RD1-team3 = 
| RD1-score3 = 
| RD1-seed4 = अ२
| RD1-team4 = 
| RD1-score4 = 

| RD2-seed1 = उसा१
| RD2-team1 = 
| RD2-score1 = 
| RD2-seed2 = उसा२
| RD2-team2 = 
| RD2-score2 = 
}}
===उपांत्य सामने===
====उपांत्य सामना १====
{{Single-innings cricket match
| date = १० सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = अ१
| team2 = ब२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
====उपांत्य सामना २====
{{Single-innings cricket match
| date = 11 सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = ब१
| team2 = अ२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
===अंतिम सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = उसावि१
| team2 = उसावि२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

== नोंदी ==
{{notelist}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान]

{{महिला आशिया चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>3ts5o1897x7h7tuaqzkvas1gso2og6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707811</id>
      <parentid>2707810</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गट अ */</comment>
      <origin>2707811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43631" sha1="r93921anwyvnw4evh7slkjgbsp7q9q2" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक
| fromdate = २८ ऑगस्ट
| todate = १३ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = {{flag|संयुक्त अरब अमिराती}}
| participants = ८
| matches = १५
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक
}}

'''२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]]ाची दहावी स्पर्धा (आणि ट्वेंटी२० स्वरूपातील सहावी स्पर्धा) आहे. ही स्पर्धा २८ ऑगस्ट ते १३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जात असून, &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामना.|title=Women's Asia Cup starts August 28 in Dubai; India vs Pakistan on September 5 |url=https://www.cricinfo.com/story/women-s-asia-cup-starts-august-28-in-dubai-india-vs-pakistan-on-september-5-1548880 |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २८ ऑगस्टपासून दुबईत सुरू होणार; ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना. |title=Women's T20 Asia Cup to begin on August 28 in Dubai; India-Pakistan clash on September 5 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-t20-asia-cup-to-begin-on-august-28-in-dubai-india-pakistan-clash-on-september-520260806220635/ |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;  त्यातील सामने [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. &lt;ref&gt;{{cite web |last= इल्सली |first=रॉबर्ट|date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= दुबईमध्ये महिला आशिया चषकाचे स्वागत – सर्व तपशील |title=Dubai welcomes Women’s Asia Cup – All the details |url=https://gulfnews.com/sport/dubai-welcomes-womens-asia-cup-all-the-details-1.500636007 |work=[[गल्फ न्यूज]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला टी२० आशिया चषक २०२६: ५ सप्टेंबर रोजी दुबईत भारत आणि पाकिस्तान आमनेसामने येणार |title=Women’s T20 Asia Cup 2026: India to face Pakistan on September 5 in Dubai |url=https://ddnews.gov.in/en/womens-t20-asia-cup-2026-india-to-face-pakistan-on-september-5-in-dubai/ |work=[[डीडी न्यूज]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; श्रीलंका हा गतविजेता संघ आहे; त्यांनी मागील स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव करून विजेतेपद पटकावले होते. &lt;ref&gt;{{cite web |last= रामानुजम |first=श्रीनिधी|date=२८ जुलै २०२४|trans-title= अथापथ्थू आणि समरविक्रमा यांच्या दमदार कामगिरीने भारताला चकित करत श्रीलंकेने पहिले महिला आशिया चषक विजेतेपद पटकावले. |title=Athapaththu, Samarawickrama stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= भारतावर दणदणीत विजय मिळवत श्रीलंकेने पहिल्यांदाच जिंकला महिला आशिया चषक. |title=Sri Lanka Clinch Maiden Women's Asia Cup Title With Comprehensive Win Over India |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२८ जुलै २०२४|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
==संघ आणि पात्रता==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! पात्रतेचे निकष
!दिनांक
!यजमान
!जागा
!पात्र संघ
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश# पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्य]] || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; {{n/a}} || rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|BAN}}
|-
| {{crw|IND}}
|-
| {{crw|PAK}}
|-
| {{crw|SL}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] || rowspan=&quot;4&quot; | १३ जून २०२६ || rowspan=&quot;4&quot; | {{flag|मलेशिया}} 
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |'''४'''|| {{crw|HK}}
|-
| {{crw|IDN}}
|-
| {{crw|THA}}
|-
| {{nobr|{{crw|UAE}}}}
|-
! एकूण!!  !!  !! ८ !!
|}
==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto&quot;
|-
! {{crw|BAN}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी अनुभवी संघाची घोषणा. |title=Bangladesh name experienced unit for Asia Cup and Asian Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-name-experienced-unit-for-asia-cup-and-asian-games |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|HKG}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= हाँगकाँग, चीनचा महिला संघ आशिया कप २०२६ चे आव्हान स्वीकारण्यास सज्ज आहे. |title=Hong Kong, China women’s team is ready to take on the Asia Cup 2026 Challenge |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/5059/Hong-Kong,-China-women%E2%80%99s-team-is-ready-to-take-on-the-Asia-Cup-2026-Challenge |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |date=१९ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|IND}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारतीय महिला संघाची घोषणा |title=India Women's squad for the 2026 Asian Games announced |url=https://www.bcci.tv/news/article/india-women-s-squad-for-the-2026-asian-games-announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=३० जून २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|INA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= २०२६ डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक स्पर्धेमध्ये इंडोनेशियाला इतिहास घडवण्याची संधी, तरुण संघ खंडीय स्तरावर आपली छाप सोडण्यास सज्ज. |title=History beckons for Indonesia at the  DP World Womens Asia Cup 2026 with a youthful squad ready to make its mark on the continental stag |url=https://www.instagram.com/p/DcdirJMoaQq/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[इन्स्टाग्राम]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[जुवैरिया फिरदौस]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[दिलारा अख्तर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फरिहा तृष्ना]]
* [[फाहिमा खातून]]
* [[मारुफा अख्तर]]
* [[राबेया खान]]
* [[रितू मोनी]]
* [[शर्मिन अख्तर]]
* [[शर्मिन सुलताना]]
* [[शोभना मोस्तारी]]
* [[शोर्णा अख्तर]]
* [[संजिदा अक्तेर मेघला]]
* [[सुलताना खातून]]
|valign=top|
* [[कॅरी चॅन]]
* ॲलिसन सिउ
* इक्रा सहर
* जॉयलीन कौर
* [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* मरिना लॅम्प्लो
* मरियम बीबी ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* महेकदीप कौर 
* [[मारिको हिल]]
* [[यास्मिन दासवानी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रुचिता व्यंकटेश
* शानझीन शहजाद ([[यष्टीरक्षक|य]])
* शार्लोट चॅन
* शिंग चॅन
* हेली वोंग
|valign=top|
* [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अरुंधती रेड्डी]]
* [[ऋचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[क्रांती गौड]]
* [[गुणलन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* &lt;s&gt;[[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या संघात [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ ]]ची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= जेमिमा रॉड्रिज आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धेतून बाहेर |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |date=१४ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[दीप्ती शर्मा]]
* [[नंदनी शर्मा]]
* [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=Jemimah}}
* [[भारती फुलमाळी]]
* [[राधा यादव]]
* [[रेणुका सिंग]]
* [[शफाली वर्मा]]
* [[श्री चरणी]]
|valign=top|
* नि पुटू आयु नंदा सक्रीनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[(यष्टीरक्षक|य)]]
* कदेक विंदा प्रस्तीनी
* किसी कसे
* दारा अगुंग लक्ष्मी
* देर्नी बांगी
* देसी वुलंदरी
* नि कडेक अरियानी
* नि कदेक फित्रिया राडा राणी
* नि मादे पुत्री सुवांदेवी
* नि लुह वेसिक रत्न देवि
* मारिया कोराझोन ([[यष्टीरक्षक|य]])
* रहमावती पंगेस्तुती
* ली किआओ
* सांग आयू मायप्रियानी
* सोफिया वेलिक
|-
! {{crw|PAK}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी आशिया चषक आणि आशियाई क्रीडा स्पर्धांसाठी पाकिस्तानच्या महिला संघांची घोषणा |title=Pakistan women's squads announced for ACC Asia Cup and Asian Games |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-women-s-squads-announced-for-acc-asia-cup-and-asian-games.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|SL}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=महिला आशिया चषक २०२६ साठी श्रीलंकेचा संघ|title=Sri Lanka Squad for Women’s Asia Cup 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/08/sri-lanka-squad-for-womens-asia-cup-2026/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |date=१३ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|THA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ साठी थायलंडच्या संघात युवा आणि अनुभवी खेळाडूंचा उत्तम मेळ.|title=A fine blend of youth and experience headlines Thailand’s squad for the DP World Womens Asia Cup 2026 |url=https://www.facebook.com/share/p/1GoTyhYzp9/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६|via=[[फेसबुक]]}}&lt;/ref&gt;
! {{crw|UAE}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=डीपी वर्ल्ड महिला आशिया चषक २०२६ - ईशा ओझा यूएईच्या १५ सदस्यांच्या संघाचे नेतृत्व करणार |title=DP World Women's Asia Cup 2026 - ईशा ओझा to lead UAE's 15-member squad |url=https://emiratescricket.com/news-detail/OMWVYmxkazn7aJ0PoX1G |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
|valign=top|
* [[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[आयेशा झफर]]
* [[इमान नसीर]]
* [[उम्म-ए-हानी]]
* [[एमान फातिमा]]
* [[गुल फरोझा]]
* [[तुबा हसन]]
* [[सायरा जबीन]]
* &lt;s&gt;[[नजीहा अल्वी]]&lt;/s&gt;{{efn|name=Najiha| गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे पाकिस्तानच्या संघात [[सदफ शमास]] च्या जागी [[नजीहा अल्वी]]चा समावेश करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= एसीसी महिला आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तान संघात दुखापतग्रस्त नजीहा अल्वीच्या जागी सदफ शमासचा समावेश|title= Sadaf Shamas replaces injured Najiha Alvi in Pakistan squad for ACC Women's Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sadaf-shamas-replaces-injured-najiha-alvi-in-pakistan-squad-for-acc-women-s-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२४ ऑगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;}}
* [[नश्रा संधू]]
* [[मुनीबा अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मोमिना रियासत]]
* [[वहीदा अख्तर]]
* [[शवाल झुल्फिकार]]
* [[सदफ शमास]]{{efn|name=Najiha}}
* [[सादिया इक्बाल]]
|valign=top|
* [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[हर्षिता मादवी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[इमेशा दुलानी]]
* [[कविशा दिलहारी]]
* [[काव्या कविंदी]]
* [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[चेतना विमुक्ती]]
* [[देउमी विहंगा]]
* [[निलाक्षी डि सिल्व्हा ]]
* [[मिताली आयोद्या]]
* [[विश्मी गुणरत्ने]]
* [[संजना कविंदी]]
* [[सुगंदिका कुमारी]]
* [[हसिनी परेरा]]
* चामुडी प्रबोधा
|valign=top|
* [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[अपिसरा सुवांचनरोती]]
* [[ओन्निचा कांचोम्पू]]
* कोरानित सुवांचनरोती
* चयानिसा फेंगपेन
* [[चानिदा सुत्थिरुआंग]]
* थनरादा सीसावान
* [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]]
* [[नत्ताकन चांतम]]
* [[नन्नाफत चैहान]]
* नाओमी हॅमिल्टन
* [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[फन्नीता माया]]
* [[सुनिदा चतुरोंगरात्तना]]
* [[सुलीपोर्न लाओमी]]
|valign=top|
* [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* अर्चरा सुप्रिया
* [[इंदुजा नंदकुमार]]
* उत्तरा अय्यर
* जननी तिरुक्ककुमारन
* [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* मेहुल कुलकर्णी
* रिणिता रजीत
* [[लावण्या केनी]]
* [[वैष्णवी महेश]]
* शशिकला सिल्वा
* [[समायरा धरणीधरका]]
* [[सिया गोखले]]
* [[सुरक्षा कोट्टे]]
* [[हीना होतचंदानी]]
|}

==गट फेरी==
स्पर्धेचे वेळापत्रक ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ च्या वेळापत्रकात भारत-पाकिस्तान सामना मुख्य आकर्षण |title= India-Pakistan clash headlines Women's Asia Cup 2026 schedule |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139765/india-pakistan-clash-headlines-womens-asia-cup-2026-schedule |work=[[क्रिकबझ्झ]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title= महिला आशिया चषक २०२६ चे वेळापत्रक जाहीर: दुबईत ५ सप्टेंबरला भारत-पाकिस्तान सामना |title=Women's Asia Cup 2026 Schedule Announced: India-Pakistan Clash Set For September 5 In Dubai |url=https://www.outlookindia.com/sports/cricket/womens-asia-cup-2026-schedule-fixture-india-vs-pakistan |work= [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक) | आउटलुक]] |date=६ ऑगस्ट २०२६|access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

===गट अ===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group A/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|IND}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ५.७७५
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|PAK}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || १.७५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|THA}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −२.०५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|HK}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.५७५
|}
&lt;small&gt;३ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/points-table-standings|trans-title=महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक २०२६ – गुणफलक आणि संघ क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table &amp; Team Standings |access-date=२ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group A/&gt;

====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २८ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|THA}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १२०/९ (२० षटके)
| runs1 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४३ (३१)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो ४/११ (४ षटके)
| score2 = ११४/७ (२० षटके)
| runs2 = [[कॅरी चॅन]] २८ (२०)
| wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/२७ (४ षटके)
| result = थायलंड ६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = रबाब अहसान (युएई) आणि [[वृंदा राठी]] (भा)
| motm = [[नरुएमोल चैवाई]] (था)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = नाओमी हॅमिल्टन (था) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३० ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = १५९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[शफाली वर्मा]] ६४ (३६)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/२६ (४ षटके)
| score2 = ६५ (१६.१ षटके)
| runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४१ (४८)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/० (१.१ षटके)
| result = भारत ९४ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[मिशू चौधरी]] (बां)
| motm = [[शफाली वर्मा]] (भा)
| toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[प्रतिका रावळ]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
* [[दीप्ती शर्मा]] (भा) तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळली.&lt;ref&gt;{{cite web |last=बिश्त|first=हर्षित|date=३० ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/deepti-sharma-becomes-third-indian-to-play-150-wt20is-10300870.html |trans-title= दीप्ती शर्मा १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळण्यासाठी हरमनप्रीत कौर आणि स्मृती मंधाना नंतर तिसरी भारतीय बनली |title= Deepti Sharma Becomes 3rd Indian After Harmanpreet Kaur And Smriti Mandhana To Play 150 WT20Is |work=[[न्यूज१८]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = १ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|PAK}}
| team2 = {{crw|THA}}
| score1 = ११९/९ (२० षटके)
| runs1 = [[मुनीबा अली]] ५४ (५२)
| wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके)
| score2 = ८४/८ (२० षटके)
| runs2 = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] २५ (२४)
| wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ३/११ (४ षटके)
| result = पाकिस्तान ३५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[मुनीबा अली]] (पा)
| toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला .
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|HKG}}
| score1 = १९३/५ (२० षटके)
| runs1 = [[स्मृती मंधाना]] १२४ (६४)
| wickets1 = मरिना लॅम्प्लो २/४६ (४ षटके)
| score2 = ५६ (१६.२ षटके)
| runs2 = [[नताशा माइल्स]] १५ (२७)
| wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/९ (३ षटके)
| result = भारत १३७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/live-cricket-score धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [मिशू चौधरी]] (बां)आणि [[निमाली परेरा]] (श्री)
| motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = हाँग काँग आणि भारत हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
* ॲलिसन सिउ (हाँकाँ) हिचा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.
* भारताच्या [[स्मृती मंधाना]]चे हे १८ वे आंतरराष्ट्रीय शतक होते. तिने ऑस्ट्रेलियाच्या [[मेग लॅनिंग]]ला मागे टाकून सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय शतकांच्या यादीत अव्वल स्थान पटकावले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.loksatta.com/krida/smriti-mandhana-breaks-big-record-of-meg-lenning-of-scoring-most-centuries-in-international-cricket-amd-2000-6117020/|title=Smriti Mandhana Record: स्मृती मानधना जगात भारी! मेग लेनिंगला मागे टाकत ‘हा’ रेकॉर्ड करणारी ठरली जगातील पहिलीच फलंदाज|work=लोकसत्ता|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
* ह्या सामन्याच्या निकलामुळे भारत उपांत्य फेरीसाठी पात्र.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2026-1548888/hong-kong-women-vs-india-women-7th-match-group-a-1548897/match-report|trans-title=मंधानाच्या विक्रमी शतकाच्या जोरावर भारताची उपांत्य फेरीत धडक|title=Mandhana's record ton powers India into semi-finals|work=क्रिकइन्फो|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ५ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|IND}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ७ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|HK}}
| team2 = {{crw|PAK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = हाँगकाँग आणि पाकिस्तान हे देश आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये समोरासमोर येण्याची ही पहिलीच वेळ असेल.
}}

===गट ब===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group B/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|SRI}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || ४.१२९
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|BAN}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ३.५५०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|INA}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.६५०
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Crw|UAE}} '''(य)''' || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −६.२६३
|}
&lt;small&gt;२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group B/&gt;
====सामने====
{{Single-innings cricket match
| date = २९ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = ७९ (१९.५ षटके)
| runs1 = [[ईशा ओझा]] १८ (२४)
| wickets1 = [[मिताली आयोद्या]] ३/१४ (३.५ षटके)
| score2 = ८०/१ (७.५ षटके)
| runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ४८[[नाबाद|*]] (२५)
| result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[हुमैरा फराह]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां)
| motm = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला .
| notes = [[चेतना विमुक्ती]] (श्री) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ ऑगस्ट २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२९/८ (२० षटके)
| runs1 = [[शोभना मोस्तारी]] ४० (४२)
| wickets1 = नि अरियानी ३/२८ (४ षटके)
| score2 = ५८ (१७.३ षटके)
| runs2 = मारिया कोराझोन १२ (१३)
| wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] ३/१५ (४ षटके)
| result = बांगलादेश ७१ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क)
| motm = [[नाहिदा अख्तर]] (बां)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि बांगलादेश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* सोफिया वेलिक (इं) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = २ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|SL}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = १२४/७ (२० षटके)
| runs1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५० (३५)
| wickets1 = नि लुह देवि ३/३२ (४ षटके)
| score2 = ४९ (१८.३ षटके)
| runs2 = नि मादे पुत्री सुवांदेवी १२[[नाबाद|*]] (३२)
| wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] ७/५ (३.३ षटके)
| result = श्रीलंका ७५ धावांनी विजयी
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा)
| motm = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री)
| toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये इंडोनेशिया आणि श्रीलंका आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.
* [[चामरी अटापट्टू]] (श्रीलंका) हिने महिला टी२० आशिया चषकातील सर्वोत्तम गोलंदाजीची कामगिरी नोंदवली, टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांत पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेतले, तसेच महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांत हॅट्ट्रिक आणि ७ बळी घेणारी पहिली श्रीलंकाई खेळाडू ठरली.
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date =४ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|INA}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ६ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|BAN}}
| team2 = {{crw|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
---- 
{{Single-innings cricket match
| date = ८ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = {{crw-rt|UAE}}
| team2 = {{crw|BAN}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

==बाद फेरी==
{{4TeamBracket|nowrap=y
| RD1 = [[#उपांत्य सामने|उपांत्य सामने]]
| RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]]

| seeds = yes

| RD1-seed1 = अ१
| RD1-team1 = 
| RD1-score1 = 
| RD1-seed2 = ब२
| RD1-team2 = 
| RD1-score2 = 
| RD1-seed3 = ब१
| RD1-team3 = 
| RD1-score3 = 
| RD1-seed4 = अ२
| RD1-team4 = 
| RD1-score4 = 

| RD2-seed1 = उसा१
| RD2-team1 = 
| RD2-score1 = 
| RD2-seed2 = उसा२
| RD2-team2 = 
| RD2-score2 = 
}}
===उपांत्य सामने===
====उपांत्य सामना १====
{{Single-innings cricket match
| date = १० सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = अ१
| team2 = ब२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
====उपांत्य सामना २====
{{Single-innings cricket match
| date = 11 सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = ब१
| team2 = अ२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
===अंतिम सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = y
| team1 = उसावि१
| team2 = उसावि२
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html धावफलक]
| venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

== नोंदी ==
{{notelist}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.cricinfo.com/series/women-s-twenty20-asia-cup-2026-1548888 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे मुख्य पान]

{{महिला आशिया चषक}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>r93921anwyvnw4evh7slkjgbsp7q9q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अच्युतदेवराय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383546</id>
    <revision>
      <id>2707715</id>
      <timestamp>2026-09-03T13:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aryan Bagkar</username>
        <id>152513</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी  | नाव = सम्राट अच्युतदेवराय | पदवी = राजाधिराज | चित्र = Achyutadevaraya and his consort Varadarajamma.jpg | चित्र_शीर्षक = अच्युतदेवराय (डावीकडे) आणि त्यांची पत्नी वरदंबिका (उजवीकडे)  | image...</comment>
      <origin>2707715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5371" sha1="6iq8fg24hb9uqp5l11b5vfib45n1xk2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट अच्युतदेवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = Achyutadevaraya and his consort Varadarajamma.jpg
| चित्र_शीर्षक = अच्युतदेवराय (डावीकडे) आणि त्यांची पत्नी वरदंबिका (उजवीकडे) 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५२९|१५२९]] - [[इ.स. १५४२|१५४२]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[२९ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  अच्युतदेवराय
| जन्म_दिनांक = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  [[जून]]  [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| मृत्यू_स्थान = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| पूर्वाधिकारी =[[कृष्णदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[पहिला वेंकट]]
| वडील = [[तुलुवा नरसा नायक]]
| आई = ओबामाम्बा
| पत्नी = [[तिरुमलंबा]]&lt;br&gt;वरदंबिका
| संतती = [[पहिला वेंकट]]
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''अच्युत देव राय''' (मृत्यू:- जून १५४२) हे विजयनगरचे सम्राट होते, ज्यांनी १५२९ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ [[कृष्णदेवराय]] यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची जागा घेतली.

अच्युतरायाने कन्नड कवी चातू विठ्ठलनाथ, कर्नाटकी संगीताच्या प्रमुख प्रवर्तकांपैकी एक असलेले महान संगीतकार आणि गायक पुरंदरदास, आणि संस्कृत विद्वान राजनाथ दिंडीमा द्वितीय यांना आश्रय दिला. त्याच्या मृत्यूनंतर, उत्तराधिकारावरून वाद निर्माण झाला, ज्यामुळे विजयनगर गृहयुद्ध पेटले. त्याचा मुलगा [[पहिला वेंकट]] त्याच्यानंतर गादीवर आला, पण त्याने फारच कमी काळ राज्य केले आणि सिंहासनाचे अनेक दावेदार मारले गेलेल्या एका गोंधळलेल्या उत्तराधिकार वादात तो मारला गेला. हा वाद तेव्हा संपुष्टात आला, जेव्हा त्याचा पुतण्या (धाकट्या भावाचा मुलगा) सदाशिव राय, कृष्णदेवरायाचा जावई असलेल्या राम रायाच्या राजप्रतिनिधीत्वाखाली, लहानपणीच सम्राट बनला. त्याच्या मुख्य राणीचे नाव वरदंबिका होते. सदाशिव राय हा बहुधा वरदंबिकेची बहीण हेमावती आणि तिचा पती रंगराय, जो राजा अच्युतरायाचा धाकटा भाऊ होता, यांचा मुलगा असावा. त्यांची दुसरी राणी, तिरुमलांबा, वरदंबिका परिणय कॅम्पूची रचना करण्यासाठी प्रसिद्ध कवयित्री होती. 

त्याच्या कारकिर्दीत, फर्नाओ नुनिझ, एक पोर्तुगीज-ज्यू प्रवासी, इतिहासकार आणि घोडे व्यापारी यांनी भारताला भेट दिली आणि विजयनगरमध्ये तीन वर्षे घालवली.</text>
      <sha1>6iq8fg24hb9uqp5l11b5vfib45n1xk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707716</id>
      <parentid>2707715</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T13:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aryan Bagkar</username>
        <id>152513</id>
      </contributor>
      <origin>2707716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12620" sha1="iykke9wk2sw6vk1y05psack0uu3tkd9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट अच्युतदेवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = Achyutadevaraya and his consort Varadarajamma.jpg
| चित्र_शीर्षक = अच्युतदेवराय (डावीकडे) आणि त्यांची पत्नी वरदंबिका (उजवीकडे) 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५२९|१५२९]] - [[इ.स. १५४२|१५४२]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[२९ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  अच्युतदेवराय
| जन्म_दिनांक = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  [[जून]]  [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| मृत्यू_स्थान = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| पूर्वाधिकारी =[[कृष्णदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[पहिला वेंकट]]
| वडील = [[तुलुवा नरसा नायक]]
| आई = ओबामाम्बा
| पत्नी = [[तिरुमलंबा]]&lt;br&gt;वरदंबिका
| संतती = [[पहिला वेंकट]]
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''अच्युत देव राय''' (मृत्यू:- जून १५४२) हे विजयनगरचे सम्राट होते, ज्यांनी १५२९ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ [[कृष्णदेवराय]] यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची जागा घेतली.

अच्युतरायाने कन्नड कवी चातू विठ्ठलनाथ, कर्नाटकी संगीताच्या प्रमुख प्रवर्तकांपैकी एक असलेले महान संगीतकार आणि गायक पुरंदरदास, आणि संस्कृत विद्वान राजनाथ दिंडीमा द्वितीय यांना आश्रय दिला. त्याच्या मृत्यूनंतर, उत्तराधिकारावरून वाद निर्माण झाला, ज्यामुळे विजयनगर गृहयुद्ध पेटले. त्याचा मुलगा [[पहिला वेंकट]] त्याच्यानंतर गादीवर आला, पण त्याने फारच कमी काळ राज्य केले आणि सिंहासनाचे अनेक दावेदार मारले गेलेल्या एका गोंधळलेल्या उत्तराधिकार वादात तो मारला गेला. हा वाद तेव्हा संपुष्टात आला, जेव्हा त्याचा पुतण्या (धाकट्या भावाचा मुलगा) सदाशिव राय, कृष्णदेवरायाचा जावई असलेल्या राम रायाच्या राजप्रतिनिधीत्वाखाली, लहानपणीच सम्राट बनला. त्याच्या मुख्य राणीचे नाव वरदंबिका होते. सदाशिव राय हा बहुधा वरदंबिकेची बहीण हेमावती आणि तिचा पती रंगराय, जो राजा अच्युतरायाचा धाकटा भाऊ होता, यांचा मुलगा असावा. त्यांची दुसरी राणी, तिरुमलांबा, वरदंबिका परिणय कॅम्पूची रचना करण्यासाठी प्रसिद्ध कवयित्री होती. 

त्याच्या कारकिर्दीत, फर्नाओ नुनिझ, एक पोर्तुगीज-ज्यू प्रवासी, इतिहासकार आणि घोडे व्यापारी यांनी भारताला भेट दिली आणि विजयनगरमध्ये तीन वर्षे घालवली.

==राज्य==
[[File:King Achyuta Deva Raya (center), commander Salakaraju Tirumala and Pandyan King Sri Vallabha (right).jpg|thumb|राजा अच्युत देवराया (मध्यभागी), सेनापती सालकाराजू तिरुमला आणि सहयोगी पंड्या राजा श्री वल्लभ (उजवीकडे). हे तिरुप्पुदैमारुदुर भित्तिचित्र 1600 च्या दक्षिणेतील मोहिमेनंतर राजा अच्युत देवराया आणि त्याच्या सेनापतीने उपस्थित असलेल्या सहयोगी पांड्या राजा श्री वल्लभ यांच्या राज्याभिषेकाचे चित्रण केले आहे.]]

अच्युत देवराय सम्राट बनले तो काळ मुळीच अनुकूल नव्हता. कृष्णदेवरायांच्या राजवटीतील सुवर्णकाळातील शांतता आणि समृद्धी संपुष्टात येत होती. मांडलिक आणि शत्रू साम्राज्य उलथवून टाकण्याच्या संधीची वाट पाहत होते. याशिवाय, अच्युत देवरायांना सिंहासनासाठी स्पर्धा करणाऱ्या शक्तिशाली रामरायांचाही सामना करावा लागत होता.

जरी नुनिझच्या कामांमध्ये अच्युत देव राय यांना दुर्गुणी आणि क्रूर सम्राट म्हणून खूप कमी लेखले असले तरी, सम्राट स्वतःच्या अधिकारात खरोखरच उल्लेखनीय होते आणि त्यांनी साम्राज्याची समृद्धी टिकवून ठेवण्यासाठी कठोर संघर्ष केला हे सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे पुरावे आहेत. त्यांना स्वतः कृष्णदेवरायांनी एक सक्षम उत्तराधिकारी म्हणून निवडले होते, शाही सिंहासनावर बसण्यासाठी त्यांची खास निवड केली होती. 

विजापूरचा तुर्को -पर्शियन सुलतान इस्माईल आदिल शाह याने रायचूर दोआबवर आक्रमण करून तो ताब्यात घेतला.  ओरिसाचे गजपती आणि गोलकोंडा सल्तनतचे कुली कुतुब शाह यांचा पराभव करून त्यांना मागे ढकलण्यात आले. अच्युत देव राय यांनी आपला सेनापती सालाकराजू तिरुमला याच्यासह त्रावणकोर आणि उम्मथूरच्या राज्यपालांना नियंत्रणात आणण्यासाठी दक्षिणेची मोहीम काढली. ते यशस्वी झाले. त्यानंतर त्यांनी तुंगभद्राच्या उत्तरेकडील दोआबवर हल्ला केला आणि रायचूर व मुद्गलचे किल्ले यशस्वीपणे पुन्हा ताब्यात घेतले. 

अच्युतरायभ्युदय (अच्युतरायाची पराकाष्ठा) आणि वरदंबिकापरिणय ('वरदंबिकाचे लग्न') या दोन संस्कृत ग्रंथ सम्राटाच्या जीवनाचे आणि राज्याचे तपशीलवार वर्णन करतात. 

आपल्या संपूर्ण राजवटीत, अच्युत देव राय यांना रामा राय यांच्या कारस्थानांना तोंड द्यावे लागले. रामा राय यांनी आपल्या सामर्थ्याचा वापर करून साम्राज्याच्या अनेक विश्वासू सेवकांना उच्च पदांवरून हटवून त्यांच्या जागी आपल्या मर्जीतील माणसांना नेमले होते. सत्तेच्या वाटपाच्या या खेळात सम्राट आणि आलिया रामा राय यांच्यात मध्यस्थीची भूमिका बजावण्यासाठी एकापेक्षा जास्त वेळा बहामनी सुलतानांना आणण्यात आले. यामुळे साम्राज्य आणखी कमकुवत झाले. सुमारे १५४० मध्ये, रामा राय यांनी एका लष्करी उठावात अच्युत देव राय यांना तुरुंगात टाकले.

१५४२ मध्ये अच्युत देव राय यांचा मृत्यू झाला आणि त्यांच्या जागी व्यंकट प्रथम यांचा तरुण मुलगा (व्यंकट राय किंवा व्यंकटद्री राय) गादीवर आला. पण लवकरच तो मारला गेला आणि सदाशिव राय नवीन सम्राट बनले. राम राय हे शाही प्रतिनिधी बनले आणि त्यांनी सदाशिव राय यांच्या हाती शासनाची फारच कमी सूत्रे सोपवली.

त्यांच्या कारकिर्दीत विजयनगर येथे तिरुवेंगलनाथ मंदिर बांधण्यात आले. ज्या देवतेला हे मंदिर समर्पित होते, त्या व्यंकटेश्वराच्या नावाऐवजी, हे मंदिर त्यांच्याच नावाने अच्युतराय मंदिर म्हणून अधिक प्रसिद्ध झाले आहे.</text>
      <sha1>iykke9wk2sw6vk1y05psack0uu3tkd9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707759</id>
      <parentid>2707716</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12685" sha1="0l9fzzme1v8t5lsm250lreyuk6qzubc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट अच्युतदेवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = Achyutadevaraya and his consort Varadarajamma.jpg
| चित्र_शीर्षक = अच्युतदेवराय (डावीकडे) आणि त्यांची पत्नी वरदंबिका (उजवीकडे) 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५२९|१५२९]] - [[इ.स. १५४२|१५४२]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[२९ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  अच्युतदेवराय
| जन्म_दिनांक = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  [[जून]]  [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| मृत्यू_स्थान = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| पूर्वाधिकारी =[[कृष्णदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[पहिला वेंकट]]
| वडील = [[तुलुवा नरसा नायक]]
| आई = ओबामाम्बा
| पत्नी = [[तिरुमलंबा]]&lt;br&gt;वरदंबिका
| संतती = [[पहिला वेंकट]]
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''अच्युत देव राय''' (मृत्यू:- जून १५४२) हे विजयनगरचे सम्राट होते, ज्यांनी १५२९ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ [[कृष्णदेवराय]] यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची जागा घेतली.

अच्युतरायाने कन्नड कवी चातू विठ्ठलनाथ, कर्नाटकी संगीताच्या प्रमुख प्रवर्तकांपैकी एक असलेले महान संगीतकार आणि गायक पुरंदरदास, आणि संस्कृत विद्वान राजनाथ दिंडीमा द्वितीय यांना आश्रय दिला. त्याच्या मृत्यूनंतर, उत्तराधिकारावरून वाद निर्माण झाला, ज्यामुळे विजयनगर गृहयुद्ध पेटले. त्याचा मुलगा [[पहिला वेंकट]] त्याच्यानंतर गादीवर आला, पण त्याने फारच कमी काळ राज्य केले आणि सिंहासनाचे अनेक दावेदार मारले गेलेल्या एका गोंधळलेल्या उत्तराधिकार वादात तो मारला गेला. हा वाद तेव्हा संपुष्टात आला, जेव्हा त्याचा पुतण्या (धाकट्या भावाचा मुलगा) सदाशिव राय, कृष्णदेवरायाचा जावई असलेल्या राम रायाच्या राजप्रतिनिधीत्वाखाली, लहानपणीच सम्राट बनला. त्याच्या मुख्य राणीचे नाव वरदंबिका होते. सदाशिव राय हा बहुधा वरदंबिकेची बहीण हेमावती आणि तिचा पती रंगराय, जो राजा अच्युतरायाचा धाकटा भाऊ होता, यांचा मुलगा असावा. त्यांची दुसरी राणी, तिरुमलांबा, वरदंबिका परिणय कॅम्पूची रचना करण्यासाठी प्रसिद्ध कवयित्री होती. 

त्याच्या कारकिर्दीत, फर्नाओ नुनिझ, एक पोर्तुगीज-ज्यू प्रवासी, इतिहासकार आणि घोडे व्यापारी यांनी भारताला भेट दिली आणि विजयनगरमध्ये तीन वर्षे घालवली.

==राज्य==
[[File:King Achyuta Deva Raya (center), commander Salakaraju Tirumala and Pandyan King Sri Vallabha (right).jpg|thumb|राजा अच्युत देवराया (मध्यभागी), सेनापती सालकाराजू तिरुमला आणि सहयोगी पंड्या राजा श्री वल्लभ (उजवीकडे). हे तिरुप्पुदैमारुदुर भित्तिचित्र 1600 च्या दक्षिणेतील मोहिमेनंतर राजा अच्युत देवराया आणि त्याच्या सेनापतीने उपस्थित असलेल्या सहयोगी पांड्या राजा श्री वल्लभ यांच्या राज्याभिषेकाचे चित्रण केले आहे.]]

अच्युत देवराय सम्राट बनले तो काळ मुळीच अनुकूल नव्हता. कृष्णदेवरायांच्या राजवटीतील सुवर्णकाळातील शांतता आणि समृद्धी संपुष्टात येत होती. मांडलिक आणि शत्रू साम्राज्य उलथवून टाकण्याच्या संधीची वाट पाहत होते. याशिवाय, अच्युत देवरायांना सिंहासनासाठी स्पर्धा करणाऱ्या शक्तिशाली रामरायांचाही सामना करावा लागत होता.

जरी नुनिझच्या कामांमध्ये अच्युत देव राय यांना दुर्गुणी आणि क्रूर सम्राट म्हणून खूप कमी लेखले असले तरी, सम्राट स्वतःच्या अधिकारात खरोखरच उल्लेखनीय होते आणि त्यांनी साम्राज्याची समृद्धी टिकवून ठेवण्यासाठी कठोर संघर्ष केला हे सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे पुरावे आहेत. त्यांना स्वतः कृष्णदेवरायांनी एक सक्षम उत्तराधिकारी म्हणून निवडले होते, शाही सिंहासनावर बसण्यासाठी त्यांची खास निवड केली होती. 

विजापूरचा तुर्को -पर्शियन सुलतान इस्माईल आदिल शाह याने रायचूर दोआबवर आक्रमण करून तो ताब्यात घेतला.  ओरिसाचे गजपती आणि गोलकोंडा सल्तनतचे कुली कुतुब शाह यांचा पराभव करून त्यांना मागे ढकलण्यात आले. अच्युत देव राय यांनी आपला सेनापती सालाकराजू तिरुमला याच्यासह त्रावणकोर आणि उम्मथूरच्या राज्यपालांना नियंत्रणात आणण्यासाठी दक्षिणेची मोहीम काढली. ते यशस्वी झाले. त्यानंतर त्यांनी तुंगभद्राच्या उत्तरेकडील दोआबवर हल्ला केला आणि रायचूर व मुद्गलचे किल्ले यशस्वीपणे पुन्हा ताब्यात घेतले. 

अच्युतरायभ्युदय (अच्युतरायाची पराकाष्ठा) आणि वरदंबिकापरिणय ('वरदंबिकाचे लग्न') या दोन संस्कृत ग्रंथ सम्राटाच्या जीवनाचे आणि राज्याचे तपशीलवार वर्णन करतात. 

आपल्या संपूर्ण राजवटीत, अच्युत देव राय यांना रामा राय यांच्या कारस्थानांना तोंड द्यावे लागले. रामा राय यांनी आपल्या सामर्थ्याचा वापर करून साम्राज्याच्या अनेक विश्वासू सेवकांना उच्च पदांवरून हटवून त्यांच्या जागी आपल्या मर्जीतील माणसांना नेमले होते. सत्तेच्या वाटपाच्या या खेळात सम्राट आणि आलिया रामा राय यांच्यात मध्यस्थीची भूमिका बजावण्यासाठी एकापेक्षा जास्त वेळा बहामनी सुलतानांना आणण्यात आले. यामुळे साम्राज्य आणखी कमकुवत झाले. सुमारे १५४० मध्ये, रामा राय यांनी एका लष्करी उठावात अच्युत देव राय यांना तुरुंगात टाकले.

१५४२ मध्ये अच्युत देव राय यांचा मृत्यू झाला आणि त्यांच्या जागी व्यंकट प्रथम यांचा तरुण मुलगा (व्यंकट राय किंवा व्यंकटद्री राय) गादीवर आला. पण लवकरच तो मारला गेला आणि सदाशिव राय नवीन सम्राट बनले. राम राय हे शाही प्रतिनिधी बनले आणि त्यांनी सदाशिव राय यांच्या हाती शासनाची फारच कमी सूत्रे सोपवली.

त्यांच्या कारकिर्दीत विजयनगर येथे तिरुवेंगलनाथ मंदिर बांधण्यात आले. ज्या देवतेला हे मंदिर समर्पित होते, त्या व्यंकटेश्वराच्या नावाऐवजी, हे मंदिर त्यांच्याच नावाने अच्युतराय मंदिर म्हणून अधिक प्रसिद्ध झाले आहे.

[[वर्ग:विजयनगरचे सम्राट]]</text>
      <sha1>0l9fzzme1v8t5lsm250lreyuk6qzubc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707760</id>
      <parentid>2707759</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12756" sha1="483v2ir5mtcb9ba6tfi7027t6lnc3wa" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट अच्युतदेवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = Achyutadevaraya and his consort Varadarajamma.jpg
| चित्र_शीर्षक = अच्युतदेवराय (डावीकडे) आणि त्यांची पत्नी वरदंबिका (उजवीकडे) 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५२९|१५२९]] - [[इ.स. १५४२|१५४२]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[२९ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  अच्युतदेवराय
| जन्म_दिनांक = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  [[जून]]  [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| मृत्यू_स्थान = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| पूर्वाधिकारी =[[कृष्णदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[पहिला वेंकट]]
| वडील = [[तुलुवा नरसा नायक]]
| आई = ओबामाम्बा
| पत्नी = [[तिरुमलंबा]]&lt;br&gt;वरदंबिका
| संतती = [[पहिला वेंकट]]
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''अच्युत देव राय''' (मृत्यू:- जून १५४२) हे विजयनगरचे सम्राट होते, ज्यांनी १५२९ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ [[कृष्णदेवराय]] यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची जागा घेतली.

अच्युतरायाने कन्नड कवी चातू विठ्ठलनाथ, कर्नाटकी संगीताच्या प्रमुख प्रवर्तकांपैकी एक असलेले महान संगीतकार आणि गायक पुरंदरदास, आणि संस्कृत विद्वान राजनाथ दिंडीमा द्वितीय यांना आश्रय दिला. त्याच्या मृत्यूनंतर, उत्तराधिकारावरून वाद निर्माण झाला, ज्यामुळे विजयनगर गृहयुद्ध पेटले. त्याचा मुलगा [[पहिला वेंकट]] त्याच्यानंतर गादीवर आला, पण त्याने फारच कमी काळ राज्य केले आणि सिंहासनाचे अनेक दावेदार मारले गेलेल्या एका गोंधळलेल्या उत्तराधिकार वादात तो मारला गेला. हा वाद तेव्हा संपुष्टात आला, जेव्हा त्याचा पुतण्या (धाकट्या भावाचा मुलगा) सदाशिव राय, कृष्णदेवरायाचा जावई असलेल्या राम रायाच्या राजप्रतिनिधीत्वाखाली, लहानपणीच सम्राट बनला. त्याच्या मुख्य राणीचे नाव वरदंबिका होते. सदाशिव राय हा बहुधा वरदंबिकेची बहीण हेमावती आणि तिचा पती रंगराय, जो राजा अच्युतरायाचा धाकटा भाऊ होता, यांचा मुलगा असावा. त्यांची दुसरी राणी, तिरुमलांबा, वरदंबिका परिणय कॅम्पूची रचना करण्यासाठी प्रसिद्ध कवयित्री होती. 

त्याच्या कारकिर्दीत, फर्नाओ नुनिझ, एक पोर्तुगीज-ज्यू प्रवासी, इतिहासकार आणि घोडे व्यापारी यांनी भारताला भेट दिली आणि विजयनगरमध्ये तीन वर्षे घालवली.

==राज्य==
[[File:King Achyuta Deva Raya (center), commander Salakaraju Tirumala and Pandyan King Sri Vallabha (right).jpg|thumb|राजा अच्युत देवराया (मध्यभागी), सेनापती सालकाराजू तिरुमला आणि सहयोगी पंड्या राजा श्री वल्लभ (उजवीकडे). हे तिरुप्पुदैमारुदुर भित्तिचित्र 1600 च्या दक्षिणेतील मोहिमेनंतर राजा अच्युत देवराया आणि त्याच्या सेनापतीने उपस्थित असलेल्या सहयोगी पांड्या राजा श्री वल्लभ यांच्या राज्याभिषेकाचे चित्रण केले आहे.]]

अच्युत देवराय सम्राट बनले तो काळ मुळीच अनुकूल नव्हता. कृष्णदेवरायांच्या राजवटीतील सुवर्णकाळातील शांतता आणि समृद्धी संपुष्टात येत होती. मांडलिक आणि शत्रू साम्राज्य उलथवून टाकण्याच्या संधीची वाट पाहत होते. याशिवाय, अच्युत देवरायांना सिंहासनासाठी स्पर्धा करणाऱ्या शक्तिशाली रामरायांचाही सामना करावा लागत होता.

जरी नुनिझच्या कामांमध्ये अच्युत देव राय यांना दुर्गुणी आणि क्रूर सम्राट म्हणून खूप कमी लेखले असले तरी, सम्राट स्वतःच्या अधिकारात खरोखरच उल्लेखनीय होते आणि त्यांनी साम्राज्याची समृद्धी टिकवून ठेवण्यासाठी कठोर संघर्ष केला हे सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे पुरावे आहेत. त्यांना स्वतः कृष्णदेवरायांनी एक सक्षम उत्तराधिकारी म्हणून निवडले होते, शाही सिंहासनावर बसण्यासाठी त्यांची खास निवड केली होती. 

विजापूरचा तुर्को -पर्शियन सुलतान इस्माईल आदिल शाह याने रायचूर दोआबवर आक्रमण करून तो ताब्यात घेतला.  ओरिसाचे गजपती आणि गोलकोंडा सल्तनतचे कुली कुतुब शाह यांचा पराभव करून त्यांना मागे ढकलण्यात आले. अच्युत देव राय यांनी आपला सेनापती सालाकराजू तिरुमला याच्यासह त्रावणकोर आणि उम्मथूरच्या राज्यपालांना नियंत्रणात आणण्यासाठी दक्षिणेची मोहीम काढली. ते यशस्वी झाले. त्यानंतर त्यांनी तुंगभद्राच्या उत्तरेकडील दोआबवर हल्ला केला आणि रायचूर व मुद्गलचे किल्ले यशस्वीपणे पुन्हा ताब्यात घेतले. 

अच्युतरायभ्युदय (अच्युतरायाची पराकाष्ठा) आणि वरदंबिकापरिणय ('वरदंबिकाचे लग्न') या दोन संस्कृत ग्रंथ सम्राटाच्या जीवनाचे आणि राज्याचे तपशीलवार वर्णन करतात. 

आपल्या संपूर्ण राजवटीत, अच्युत देव राय यांना रामा राय यांच्या कारस्थानांना तोंड द्यावे लागले. रामा राय यांनी आपल्या सामर्थ्याचा वापर करून साम्राज्याच्या अनेक विश्वासू सेवकांना उच्च पदांवरून हटवून त्यांच्या जागी आपल्या मर्जीतील माणसांना नेमले होते. सत्तेच्या वाटपाच्या या खेळात सम्राट आणि आलिया रामा राय यांच्यात मध्यस्थीची भूमिका बजावण्यासाठी एकापेक्षा जास्त वेळा बहामनी सुलतानांना आणण्यात आले. यामुळे साम्राज्य आणखी कमकुवत झाले. सुमारे १५४० मध्ये, रामा राय यांनी एका लष्करी उठावात अच्युत देव राय यांना तुरुंगात टाकले.

१५४२ मध्ये अच्युत देव राय यांचा मृत्यू झाला आणि त्यांच्या जागी व्यंकट प्रथम यांचा तरुण मुलगा (व्यंकट राय किंवा व्यंकटद्री राय) गादीवर आला. पण लवकरच तो मारला गेला आणि सदाशिव राय नवीन सम्राट बनले. राम राय हे शाही प्रतिनिधी बनले आणि त्यांनी सदाशिव राय यांच्या हाती शासनाची फारच कमी सूत्रे सोपवली.

त्यांच्या कारकिर्दीत विजयनगर येथे तिरुवेंगलनाथ मंदिर बांधण्यात आले. ज्या देवतेला हे मंदिर समर्पित होते, त्या व्यंकटेश्वराच्या नावाऐवजी, हे मंदिर त्यांच्याच नावाने अच्युतराय मंदिर म्हणून अधिक प्रसिद्ध झाले आहे.

[[वर्ग:विजयनगरचे सम्राट]]
[[वर्ग:इ.स. १५२९ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>483v2ir5mtcb9ba6tfi7027t6lnc3wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707761</id>
      <parentid>2707760</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12817" sha1="mdlsrbfvpxb6su46543jnx82csfwihb" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट अच्युतदेवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = Achyutadevaraya and his consort Varadarajamma.jpg
| चित्र_शीर्षक = अच्युतदेवराय (डावीकडे) आणि त्यांची पत्नी वरदंबिका (उजवीकडे) 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५२९|१५२९]] - [[इ.स. १५४२|१५४२]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[२९ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  अच्युतदेवराय
| जन्म_दिनांक = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  [[जून]]  [[इ.स. १५२९|१५२९]]
| मृत्यू_स्थान = [[हंपी]], [[कर्नाटक]]
| पूर्वाधिकारी =[[कृष्णदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[पहिला वेंकट]]
| वडील = [[तुलुवा नरसा नायक]]
| आई = ओबामाम्बा
| पत्नी = [[तिरुमलंबा]]&lt;br&gt;वरदंबिका
| संतती = [[पहिला वेंकट]]
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''अच्युत देव राय''' (मृत्यू:- जून १५४२) हे विजयनगरचे सम्राट होते, ज्यांनी १५२९ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ [[कृष्णदेवराय]] यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची जागा घेतली.

अच्युतरायाने कन्नड कवी चातू विठ्ठलनाथ, कर्नाटकी संगीताच्या प्रमुख प्रवर्तकांपैकी एक असलेले महान संगीतकार आणि गायक पुरंदरदास, आणि संस्कृत विद्वान राजनाथ दिंडीमा द्वितीय यांना आश्रय दिला. त्याच्या मृत्यूनंतर, उत्तराधिकारावरून वाद निर्माण झाला, ज्यामुळे विजयनगर गृहयुद्ध पेटले. त्याचा मुलगा [[पहिला वेंकट]] त्याच्यानंतर गादीवर आला, पण त्याने फारच कमी काळ राज्य केले आणि सिंहासनाचे अनेक दावेदार मारले गेलेल्या एका गोंधळलेल्या उत्तराधिकार वादात तो मारला गेला. हा वाद तेव्हा संपुष्टात आला, जेव्हा त्याचा पुतण्या (धाकट्या भावाचा मुलगा) सदाशिव राय, कृष्णदेवरायाचा जावई असलेल्या राम रायाच्या राजप्रतिनिधीत्वाखाली, लहानपणीच सम्राट बनला. त्याच्या मुख्य राणीचे नाव वरदंबिका होते. सदाशिव राय हा बहुधा वरदंबिकेची बहीण हेमावती आणि तिचा पती रंगराय, जो राजा अच्युतरायाचा धाकटा भाऊ होता, यांचा मुलगा असावा. त्यांची दुसरी राणी, तिरुमलांबा, वरदंबिका परिणय कॅम्पूची रचना करण्यासाठी प्रसिद्ध कवयित्री होती. 

त्याच्या कारकिर्दीत, फर्नाओ नुनिझ, एक पोर्तुगीज-ज्यू प्रवासी, इतिहासकार आणि घोडे व्यापारी यांनी भारताला भेट दिली आणि विजयनगरमध्ये तीन वर्षे घालवली.

==राज्य==
[[File:King Achyuta Deva Raya (center), commander Salakaraju Tirumala and Pandyan King Sri Vallabha (right).jpg|thumb|राजा अच्युत देवराया (मध्यभागी), सेनापती सालकाराजू तिरुमला आणि सहयोगी पंड्या राजा श्री वल्लभ (उजवीकडे). हे तिरुप्पुदैमारुदुर भित्तिचित्र 1600 च्या दक्षिणेतील मोहिमेनंतर राजा अच्युत देवराया आणि त्याच्या सेनापतीने उपस्थित असलेल्या सहयोगी पांड्या राजा श्री वल्लभ यांच्या राज्याभिषेकाचे चित्रण केले आहे.]]

अच्युत देवराय सम्राट बनले तो काळ मुळीच अनुकूल नव्हता. कृष्णदेवरायांच्या राजवटीतील सुवर्णकाळातील शांतता आणि समृद्धी संपुष्टात येत होती. मांडलिक आणि शत्रू साम्राज्य उलथवून टाकण्याच्या संधीची वाट पाहत होते. याशिवाय, अच्युत देवरायांना सिंहासनासाठी स्पर्धा करणाऱ्या शक्तिशाली रामरायांचाही सामना करावा लागत होता.

जरी नुनिझच्या कामांमध्ये अच्युत देव राय यांना दुर्गुणी आणि क्रूर सम्राट म्हणून खूप कमी लेखले असले तरी, सम्राट स्वतःच्या अधिकारात खरोखरच उल्लेखनीय होते आणि त्यांनी साम्राज्याची समृद्धी टिकवून ठेवण्यासाठी कठोर संघर्ष केला हे सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे पुरावे आहेत. त्यांना स्वतः कृष्णदेवरायांनी एक सक्षम उत्तराधिकारी म्हणून निवडले होते, शाही सिंहासनावर बसण्यासाठी त्यांची खास निवड केली होती. 

विजापूरचा तुर्को -पर्शियन सुलतान इस्माईल आदिल शाह याने रायचूर दोआबवर आक्रमण करून तो ताब्यात घेतला.  ओरिसाचे गजपती आणि गोलकोंडा सल्तनतचे कुली कुतुब शाह यांचा पराभव करून त्यांना मागे ढकलण्यात आले. अच्युत देव राय यांनी आपला सेनापती सालाकराजू तिरुमला याच्यासह त्रावणकोर आणि उम्मथूरच्या राज्यपालांना नियंत्रणात आणण्यासाठी दक्षिणेची मोहीम काढली. ते यशस्वी झाले. त्यानंतर त्यांनी तुंगभद्राच्या उत्तरेकडील दोआबवर हल्ला केला आणि रायचूर व मुद्गलचे किल्ले यशस्वीपणे पुन्हा ताब्यात घेतले. 

अच्युतरायभ्युदय (अच्युतरायाची पराकाष्ठा) आणि वरदंबिकापरिणय ('वरदंबिकाचे लग्न') या दोन संस्कृत ग्रंथ सम्राटाच्या जीवनाचे आणि राज्याचे तपशीलवार वर्णन करतात. 

आपल्या संपूर्ण राजवटीत, अच्युत देव राय यांना रामा राय यांच्या कारस्थानांना तोंड द्यावे लागले. रामा राय यांनी आपल्या सामर्थ्याचा वापर करून साम्राज्याच्या अनेक विश्वासू सेवकांना उच्च पदांवरून हटवून त्यांच्या जागी आपल्या मर्जीतील माणसांना नेमले होते. सत्तेच्या वाटपाच्या या खेळात सम्राट आणि आलिया रामा राय यांच्यात मध्यस्थीची भूमिका बजावण्यासाठी एकापेक्षा जास्त वेळा बहामनी सुलतानांना आणण्यात आले. यामुळे साम्राज्य आणखी कमकुवत झाले. सुमारे १५४० मध्ये, रामा राय यांनी एका लष्करी उठावात अच्युत देव राय यांना तुरुंगात टाकले.

१५४२ मध्ये अच्युत देव राय यांचा मृत्यू झाला आणि त्यांच्या जागी व्यंकट प्रथम यांचा तरुण मुलगा (व्यंकट राय किंवा व्यंकटद्री राय) गादीवर आला. पण लवकरच तो मारला गेला आणि सदाशिव राय नवीन सम्राट बनले. राम राय हे शाही प्रतिनिधी बनले आणि त्यांनी सदाशिव राय यांच्या हाती शासनाची फारच कमी सूत्रे सोपवली.

त्यांच्या कारकिर्दीत विजयनगर येथे तिरुवेंगलनाथ मंदिर बांधण्यात आले. ज्या देवतेला हे मंदिर समर्पित होते, त्या व्यंकटेश्वराच्या नावाऐवजी, हे मंदिर त्यांच्याच नावाने अच्युतराय मंदिर म्हणून अधिक प्रसिद्ध झाले आहे.

[[वर्ग:विजयनगरचे सम्राट]]
[[वर्ग:इ.स. १५२९ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>mdlsrbfvpxb6su46543jnx82csfwihb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:अंमळनेर (नेवासा)</title>
    <ns>118</ns>
    <id>383547</id>
    <redirect title="अंमळनेर (नेवासा)" />
    <revision>
      <id>2707718</id>
      <timestamp>2026-09-03T14:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <comment>Pawar shushant ने लेख [[मसुदा:अंमळनेर (नेवासा)]] वरुन [[अंमळनेर (नेवासा)]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2707718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="9xeq26o8g3rbr5t8kzg0xethjh2bsmn" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अंमळनेर (नेवासा)]]</text>
      <sha1>9xeq26o8g3rbr5t8kzg0xethjh2bsmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)</title>
    <ns>119</ns>
    <id>383548</id>
    <redirect title="चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)" />
    <revision>
      <id>2707720</id>
      <timestamp>2026-09-03T14:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pawar shushant</username>
        <id>163177</id>
      </contributor>
      <comment>Pawar shushant ने लेख [[मसुदा चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)]] वरुन [[चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2707720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="eo8vwcnnc6rajmhgkrtjhdx1zbsh8qi" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[चर्चा:अंमळनेर (नेवासा)]]</text>
      <sha1>eo8vwcnnc6rajmhgkrtjhdx1zbsh8qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Moreshmote</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383549</id>
    <revision>
      <id>2707725</id>
      <timestamp>2026-09-03T15:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="n6v30x6pndn1vuohca521sahjltzxmb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Moreshmote}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:२१, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>n6v30x6pndn1vuohca521sahjltzxmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पहिला वेंकट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383550</id>
    <revision>
      <id>2707732</id>
      <timestamp>2026-09-03T16:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aryan Bagkar</username>
        <id>152513</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी  | नाव = सम्राट वेंकट | पदवी = राजाधिराज | चित्र =  | चित्र_शीर्षक =  | image           =  | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =   | राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png | राजचिन्ह_चित्र_शीर...</comment>
      <origin>2707732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5233" sha1="73as01ykrgi48bi3rhkeey243bi7wa3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट वेंकट
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १५४२|१५४२]] - [[जानेवारी]] [[इ.स. १५४३|१५४३]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १५४२|१५४२]] 
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  वेंकट
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी =[[अच्युतदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[सदाशिवराय]]
| वडील = [[अच्युतदेवराय]]
| आई = वरदंबिका
| पत्नी = 
| संतती = 
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''वेंकट पहिला''' (राज्यकाळ १५४२-१५४३), ज्याला वेंकट राय आणि वेंकटद्री राय म्हणूनही ओळखले जाते, हा तुलुवा घराण्यातील विजयनगरचा सम्राट होता. तो सम्राट [[अच्युतदेवराय]] यांचा मुलगा होता आणि १५४२ मध्ये तो त्यांच्यानंतर गादीवर आला.

==जीवन==
एक अल्पवयीन व्यंकट रायाने त्याचे वडील, सम्राट [[अच्युतदेवराय]] हे विजयनगरचा सम्राट म्हणून गादीवर आले आणि त्याचे मामा सालकाराजू चिन्ना तिरुमला (सलकाराजू चिन्ना तिम्मलय्यादेवा किंवा सालकाराजा चिन्ना तिरुमलय्यादेवा) हे शाही कारभारी बनले. सालकाराजूने वेंकट रायासह सिंहासनावरील सर्व दावेदारांची हत्या केली आणि संपूर्ण शाही शक्ती ग्रहण केली. फक्त [[सदाशिवराय]] (रंगा रायाचा मुलगा), जो गुट्टीच्या किल्ल्यात लपून बसला होता, तो पळून गेला.

जेव्हा सालाकराजूने त्याला पदच्युत करण्याच्या आलिया राम राय आणि त्याच्या भावांच्या (तिरुमला देव राय आणि व्यंकटद्री राय) योजनांबद्दल ऐकले, तेव्हा त्याने विजापूरचा तुर्क-पर्शियन सुलतान इब्राहिम आदिल शाह प्रथम याला आमंत्रित केले आणि त्याला सात दिवसांसाठी विजयनगरच्या शाही सिंहासनावर बसवले. विजयनगर साम्राज्याच्या उमरावांना हे सहन करणे असह्य होते.

पण त्यांनी चतुराईने वागून सालाकाराजूला पूर्ण पाठिंबा दिला आणि इब्राहिम आदिल शाह प्रथम याला पाठवून देण्याची विनंती केली, जी त्याने योग्य नुकसानभरपाई दिल्यानंतर मान्य केली.

1543 मध्ये, आलिया रामा राया आणि त्याच्या समर्थकांनी विजयनगरात कूच केले, सालकाराजूचा वध केला आणि सदाशिव रायाला सिंहासनावर बसवले.</text>
      <sha1>73as01ykrgi48bi3rhkeey243bi7wa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707762</id>
      <parentid>2707732</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5298" sha1="m626o1iflqrg9jrtozidp0k3u0j0kx5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट वेंकट
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १५४२|१५४२]] - [[जानेवारी]] [[इ.स. १५४३|१५४३]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १५४२|१५४२]] 
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  वेंकट
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी =[[अच्युतदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[सदाशिवराय]]
| वडील = [[अच्युतदेवराय]]
| आई = वरदंबिका
| पत्नी = 
| संतती = 
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''वेंकट पहिला''' (राज्यकाळ १५४२-१५४३), ज्याला वेंकट राय आणि वेंकटद्री राय म्हणूनही ओळखले जाते, हा तुलुवा घराण्यातील विजयनगरचा सम्राट होता. तो सम्राट [[अच्युतदेवराय]] यांचा मुलगा होता आणि १५४२ मध्ये तो त्यांच्यानंतर गादीवर आला.

==जीवन==
एक अल्पवयीन व्यंकट रायाने त्याचे वडील, सम्राट [[अच्युतदेवराय]] हे विजयनगरचा सम्राट म्हणून गादीवर आले आणि त्याचे मामा सालकाराजू चिन्ना तिरुमला (सलकाराजू चिन्ना तिम्मलय्यादेवा किंवा सालकाराजा चिन्ना तिरुमलय्यादेवा) हे शाही कारभारी बनले. सालकाराजूने वेंकट रायासह सिंहासनावरील सर्व दावेदारांची हत्या केली आणि संपूर्ण शाही शक्ती ग्रहण केली. फक्त [[सदाशिवराय]] (रंगा रायाचा मुलगा), जो गुट्टीच्या किल्ल्यात लपून बसला होता, तो पळून गेला.

जेव्हा सालाकराजूने त्याला पदच्युत करण्याच्या आलिया राम राय आणि त्याच्या भावांच्या (तिरुमला देव राय आणि व्यंकटद्री राय) योजनांबद्दल ऐकले, तेव्हा त्याने विजापूरचा तुर्क-पर्शियन सुलतान इब्राहिम आदिल शाह प्रथम याला आमंत्रित केले आणि त्याला सात दिवसांसाठी विजयनगरच्या शाही सिंहासनावर बसवले. विजयनगर साम्राज्याच्या उमरावांना हे सहन करणे असह्य होते.

पण त्यांनी चतुराईने वागून सालाकाराजूला पूर्ण पाठिंबा दिला आणि इब्राहिम आदिल शाह प्रथम याला पाठवून देण्याची विनंती केली, जी त्याने योग्य नुकसानभरपाई दिल्यानंतर मान्य केली.

1543 मध्ये, आलिया रामा राया आणि त्याच्या समर्थकांनी विजयनगरात कूच केले, सालकाराजूचा वध केला आणि सदाशिव रायाला सिंहासनावर बसवले.

[[वर्ग:विजयनगरचे सम्राट]]</text>
      <sha1>m626o1iflqrg9jrtozidp0k3u0j0kx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707763</id>
      <parentid>2707762</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5359" sha1="1zwcccdi9odw4breejek4gtl56gicr3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट वेंकट
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १५४२|१५४२]] - [[जानेवारी]] [[इ.स. १५४३|१५४३]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १५४२|१५४२]] 
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  वेंकट
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक =  
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी =[[अच्युतदेवराय]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[सदाशिवराय]]
| वडील = [[अच्युतदेवराय]]
| आई = वरदंबिका
| पत्नी = 
| संतती = 
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''वेंकट पहिला''' (राज्यकाळ १५४२-१५४३), ज्याला वेंकट राय आणि वेंकटद्री राय म्हणूनही ओळखले जाते, हा तुलुवा घराण्यातील विजयनगरचा सम्राट होता. तो सम्राट [[अच्युतदेवराय]] यांचा मुलगा होता आणि १५४२ मध्ये तो त्यांच्यानंतर गादीवर आला.

==जीवन==
एक अल्पवयीन व्यंकट रायाने त्याचे वडील, सम्राट [[अच्युतदेवराय]] हे विजयनगरचा सम्राट म्हणून गादीवर आले आणि त्याचे मामा सालकाराजू चिन्ना तिरुमला (सलकाराजू चिन्ना तिम्मलय्यादेवा किंवा सालकाराजा चिन्ना तिरुमलय्यादेवा) हे शाही कारभारी बनले. सालकाराजूने वेंकट रायासह सिंहासनावरील सर्व दावेदारांची हत्या केली आणि संपूर्ण शाही शक्ती ग्रहण केली. फक्त [[सदाशिवराय]] (रंगा रायाचा मुलगा), जो गुट्टीच्या किल्ल्यात लपून बसला होता, तो पळून गेला.

जेव्हा सालाकराजूने त्याला पदच्युत करण्याच्या आलिया राम राय आणि त्याच्या भावांच्या (तिरुमला देव राय आणि व्यंकटद्री राय) योजनांबद्दल ऐकले, तेव्हा त्याने विजापूरचा तुर्क-पर्शियन सुलतान इब्राहिम आदिल शाह प्रथम याला आमंत्रित केले आणि त्याला सात दिवसांसाठी विजयनगरच्या शाही सिंहासनावर बसवले. विजयनगर साम्राज्याच्या उमरावांना हे सहन करणे असह्य होते.

पण त्यांनी चतुराईने वागून सालाकाराजूला पूर्ण पाठिंबा दिला आणि इब्राहिम आदिल शाह प्रथम याला पाठवून देण्याची विनंती केली, जी त्याने योग्य नुकसानभरपाई दिल्यानंतर मान्य केली.

1543 मध्ये, आलिया रामा राया आणि त्याच्या समर्थकांनी विजयनगरात कूच केले, सालकाराजूचा वध केला आणि सदाशिव रायाला सिंहासनावर बसवले.

[[वर्ग:विजयनगरचे सम्राट]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>1zwcccdi9odw4breejek4gtl56gicr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदाशिवराय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383551</id>
    <revision>
      <id>2707734</id>
      <timestamp>2026-09-03T17:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aryan Bagkar</username>
        <id>152513</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी  | नाव = सम्राट सदाशिवराय | पदवी = राजाधिराज | चित्र =  | चित्र_शीर्षक =  | image           =  | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =   | राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png | राजचिन्ह_चित्...</comment>
      <origin>2707734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4847" sha1="bmzgpnr3cgnsga1hpkqtz84bwpc3tju" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट सदाशिवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५४२|१५४२]] - [[इ.स. १५७०|१५७०]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[इ.स. १५४२|१५४२]] 
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  सदाशिवराय
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १५२६|१५२६]] 
| जन्म_स्थान = [[हंपी]], [[विजयनगर साम्राज्य]]
| मृत्यू_दिनांक =  
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी =[[पहिला वेंकट]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[तिरुमल देव राय]]
| वडील = 
| आई = 
| पत्नी = 
| संतती = 
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''सदाशिव राय''' (राज्यकाळ १५४२–१५७०) हे तुलुवा घराण्यातील विजयनगरचे शेवटचे सम्राट होते आणि त्यांनी १५४२ पासून १५७० मध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत राज्य केले. त्यांच्या राज्यकाळाच्या बहुतेक काळात, राम राय हे राज्याचे वास्तविक शासक होते आणि त्यांनी दख्खनच्या सल्तनतींसोबत सामरिक युती केली, ज्यांनी नंतर विजयनगरविरुद्ध युती केली आणि १५६५ मध्ये तालिकोटाच्या लढाईत राम राय यांचा निर्णायक पराभव केला. या पराभवानंतर, राजधानी [[विजयनगर]] जाळून टाकण्यात आली आणि सदाशिव राय साम्राज्याची नवीन राजधानी पेनुकोंडा येथे माघारले, जिथे १५७० मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला.

==राज्य==
१५४२ मध्ये जेव्हा विजयनगर सम्राट [[अच्युतराय]] यांचा मृत्यू झाला, तेव्हा त्यांचा मुलगा, व्यंकट पहिला, त्यांचा उत्तराधिकारी झाला. तथापि, सहा महिन्यांनंतर व्यंकट पहिल्याची हत्या झाली. अच्युत राय यांचा भाचा (वहिनीचा मुलगा) असलेला सदाशिव राय, तुलुवांमध्ये प्रचलित असलेल्या आलिया उत्तराधिकार कायद्यानुसार नवीन सम्राट बनला. सदाशिव राय यांनी, त्यांचे पंतप्रधान राम राय यांच्यासह, [[कृष्णदेवराय]] यांच्या कारकिर्दीनंतर क्षीण झालेल्या विजयनगर साम्राज्याची शक्ती पुनर्संचयित केली. दख्खनमधील तुर्को-पर्शियन सल्तनतींना एकमेकांविरुद्ध खेळवण्याची रणनीती होती, ज्यात प्रथम एकाशी आणि नंतर दुसऱ्याशी युती करायची होती.</text>
      <sha1>bmzgpnr3cgnsga1hpkqtz84bwpc3tju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707764</id>
      <parentid>2707734</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4912" sha1="gbcbhw2e7f1dopew0nalw1oghfba76g" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट सदाशिवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५४२|१५४२]] - [[इ.स. १५७०|१५७०]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[इ.स. १५४२|१५४२]] 
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  सदाशिवराय
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १५२६|१५२६]] 
| जन्म_स्थान = [[हंपी]], [[विजयनगर साम्राज्य]]
| मृत्यू_दिनांक =  
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी =[[पहिला वेंकट]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[तिरुमल देव राय]]
| वडील = 
| आई = 
| पत्नी = 
| संतती = 
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''सदाशिव राय''' (राज्यकाळ १५४२–१५७०) हे तुलुवा घराण्यातील विजयनगरचे शेवटचे सम्राट होते आणि त्यांनी १५४२ पासून १५७० मध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत राज्य केले. त्यांच्या राज्यकाळाच्या बहुतेक काळात, राम राय हे राज्याचे वास्तविक शासक होते आणि त्यांनी दख्खनच्या सल्तनतींसोबत सामरिक युती केली, ज्यांनी नंतर विजयनगरविरुद्ध युती केली आणि १५६५ मध्ये तालिकोटाच्या लढाईत राम राय यांचा निर्णायक पराभव केला. या पराभवानंतर, राजधानी [[विजयनगर]] जाळून टाकण्यात आली आणि सदाशिव राय साम्राज्याची नवीन राजधानी पेनुकोंडा येथे माघारले, जिथे १५७० मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला.

==राज्य==
१५४२ मध्ये जेव्हा विजयनगर सम्राट [[अच्युतराय]] यांचा मृत्यू झाला, तेव्हा त्यांचा मुलगा, व्यंकट पहिला, त्यांचा उत्तराधिकारी झाला. तथापि, सहा महिन्यांनंतर व्यंकट पहिल्याची हत्या झाली. अच्युत राय यांचा भाचा (वहिनीचा मुलगा) असलेला सदाशिव राय, तुलुवांमध्ये प्रचलित असलेल्या आलिया उत्तराधिकार कायद्यानुसार नवीन सम्राट बनला. सदाशिव राय यांनी, त्यांचे पंतप्रधान राम राय यांच्यासह, [[कृष्णदेवराय]] यांच्या कारकिर्दीनंतर क्षीण झालेल्या विजयनगर साम्राज्याची शक्ती पुनर्संचयित केली. दख्खनमधील तुर्को-पर्शियन सल्तनतींना एकमेकांविरुद्ध खेळवण्याची रणनीती होती, ज्यात प्रथम एकाशी आणि नंतर दुसऱ्याशी युती करायची होती.

[[वर्ग:विजयनगरचे सम्राट]]</text>
      <sha1>gbcbhw2e7f1dopew0nalw1oghfba76g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707765</id>
      <parentid>2707764</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2707765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4977" sha1="1h91tx77sfhnur2jl076czwbrxnnxwf" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सम्राट सदाशिवराय
| पदवी = राजाधिराज
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| image           = 
| राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक =  
| राजचिन्ह_चित्र = Vijayanagara_flag.png
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = विजयनगर साम्राज्य 
| राज्य_काळ =  [[इ.स. १५४२|१५४२]] - [[इ.स. १५७०|१५७०]]
| राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक
| राज्याभिषेक = [[इ.स. १५४२|१५४२]] 
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = [[हंपी]] 
 
| पूर्ण_नाव =  सदाशिवराय
| जन्म_दिनांक = [[इ.स. १५२६|१५२६]] 
| जन्म_स्थान = [[हंपी]], [[विजयनगर साम्राज्य]]
| मृत्यू_दिनांक =  
| मृत्यू_स्थान = 
| पूर्वाधिकारी =[[पहिला वेंकट]] 
| राजपद_वारस =  
| राजपद_वारस_प्रकार =
| उत्तराधिकारी = [[तिरुमल देव राय]]
| वडील = 
| आई = 
| पत्नी = 
| संतती = 
| राजवंश = [[विजयनगर साम्राज्य]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा =
|मंत्री }}

'''सदाशिव राय''' (राज्यकाळ १५४२–१५७०) हे तुलुवा घराण्यातील विजयनगरचे शेवटचे सम्राट होते आणि त्यांनी १५४२ पासून १५७० मध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत राज्य केले. त्यांच्या राज्यकाळाच्या बहुतेक काळात, राम राय हे राज्याचे वास्तविक शासक होते आणि त्यांनी दख्खनच्या सल्तनतींसोबत सामरिक युती केली, ज्यांनी नंतर विजयनगरविरुद्ध युती केली आणि १५६५ मध्ये तालिकोटाच्या लढाईत राम राय यांचा निर्णायक पराभव केला. या पराभवानंतर, राजधानी [[विजयनगर]] जाळून टाकण्यात आली आणि सदाशिव राय साम्राज्याची नवीन राजधानी पेनुकोंडा येथे माघारले, जिथे १५७० मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला.

==राज्य==
१५४२ मध्ये जेव्हा विजयनगर सम्राट [[अच्युतराय]] यांचा मृत्यू झाला, तेव्हा त्यांचा मुलगा, व्यंकट पहिला, त्यांचा उत्तराधिकारी झाला. तथापि, सहा महिन्यांनंतर व्यंकट पहिल्याची हत्या झाली. अच्युत राय यांचा भाचा (वहिनीचा मुलगा) असलेला सदाशिव राय, तुलुवांमध्ये प्रचलित असलेल्या आलिया उत्तराधिकार कायद्यानुसार नवीन सम्राट बनला. सदाशिव राय यांनी, त्यांचे पंतप्रधान राम राय यांच्यासह, [[कृष्णदेवराय]] यांच्या कारकिर्दीनंतर क्षीण झालेल्या विजयनगर साम्राज्याची शक्ती पुनर्संचयित केली. दख्खनमधील तुर्को-पर्शियन सल्तनतींना एकमेकांविरुद्ध खेळवण्याची रणनीती होती, ज्यात प्रथम एकाशी आणि नंतर दुसऱ्याशी युती करायची होती.

[[वर्ग:विजयनगरचे सम्राट]]
[[वर्ग:इ.स. १५२६ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>1h91tx77sfhnur2jl076czwbrxnnxwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Shaikh Chandpasha</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383552</id>
    <revision>
      <id>2707735</id>
      <timestamp>2026-09-03T17:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="fwc9bgjv0htjloskpjg4216grqnhoje" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Shaikh Chandpasha}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:५६, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>fwc9bgjv0htjloskpjg4216grqnhoje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:M.S Nimbal</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383553</id>
    <revision>
      <id>2707738</id>
      <timestamp>2026-09-03T17:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="oe10q0ytit54y8r3cn95qrd4ulevwxv" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=M.S Nimbal}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:१६, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>oe10q0ytit54y8r3cn95qrd4ulevwxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Gopinath bhanudas suryawanshi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383554</id>
    <revision>
      <id>2707740</id>
      <timestamp>2026-09-03T17:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="0z0hslb6xrcokxhag4fbfh4pa8k137b" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Gopinath bhanudas suryawanshi}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:१९, ३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>0z0hslb6xrcokxhag4fbfh4pa8k137b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:इ.स. १५२६ मधील जन्म</title>
    <ns>14</ns>
    <id>383555</id>
    <revision>
      <id>2707766</id>
      <timestamp>2026-09-04T02:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2707766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="j9g63mo9e843eqjeomrlhe7oqc3vyji" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:इ.स. १५२६|जन्म]]</text>
      <sha1>j9g63mo9e843eqjeomrlhe7oqc3vyji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:श्री संतोष अशोकराव वाघमोडे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383556</id>
    <revision>
      <id>2707776</id>
      <timestamp>2026-09-04T03:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="345" sha1="k2kp05o7y8udo5tsd9ngv1f5hki46u1" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=श्री संतोष अशोकराव वाघमोडे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०९:१५, ४ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>k2kp05o7y8udo5tsd9ngv1f5hki46u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Kiran Ananda Mali</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383557</id>
    <revision>
      <id>2707778</id>
      <timestamp>2026-09-04T03:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="8griktpmdlnzom0zg4x8moz4b2n2aqb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Kiran Ananda Mali}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०९:२०, ४ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>8griktpmdlnzom0zg4x8moz4b2n2aqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शशिकुमार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383558</id>
    <revision>
      <id>2707779</id>
      <timestamp>2026-09-04T04:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kiran Ananda Mali</username>
        <id>187051</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन माहिती ॲड केली आहे</comment>
      <origin>2707779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="k8c0vla372sxgxi5b47n2bz7q6rpl7l" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>k8c0vla372sxgxi5b47n2bz7q6rpl7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:Kiran Ananda Mali</title>
    <ns>2</ns>
    <id>383559</id>
    <revision>
      <id>2707780</id>
      <timestamp>2026-09-04T04:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kiran Ananda Mali</username>
        <id>187051</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2707780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7438" sha1="oaa5n0aji489859h7t4usahuqjpy9bg" xml:space="preserve">'''किरण आनंदा माळी''' (जन्म: १७ डिसेंबर १९९४) हे महाराष्ट्रातील जळगाव जिल्ह्यातील एक प्रादेशिक पत्रकार, डिजिटल मीडिया संपादक आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. ते प्रामुख्याने खान्देश आणि जळगाव ग्रामीण परिसरातील स्थानिक नागरी समस्या, शैक्षणिक आणि सामाजिक विषयांवर आपल्या पत्रकारिता आणि निवेदनांच्या माध्यमातून आवाज उठवण्यासाठी ओळखले जातात. ते 'सनातन सारथी न्यूज' या डिजिटल वृत्त पोर्टलचे मुख्य संपादक आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==
किरण आनंदा माळी यांचा जन्म १७ डिसेंबर १९९४ रोजी जळगाव जिल्ह्यातील धरणगाव तालुक्यातील पाळधी येथे त्यांच्या आजोळ (मामाचे गाव) मध्ये झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव आनंदा तुळशीराम महाजन आहे.

त्यांचे प्राथमिक शिक्षण (पहिली ते सातवी) जिल्हा परिषद शाळा क्रमांक १, धरणगाव येथून झाले. त्यानंतरचे माध्यमिक शिक्षण (सातवी ते दहावी) त्यांनी पी. आर. हायस्कूल, धरणगाव येथून पूर्ण केले. महाविद्यालयीन शिक्षण त्यांनी आर्ट्स, कॉमर्स अँड सायन्स कॉलेज, धरणगाव येथून घेतले. पुढे त्यांनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून (ITI) तांत्रिक शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर, त्यांनी यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठातून (YCMOU) वाणिज्य शाखेची 'बी.कॉम' (B.Com) पदवी प्राप्त केली.

== पत्रकारिता क्षेत्रातील कारकीर्द ==
लहानपणापासूनच वृत्तपत्र वाचनाची आवड असल्यामुळे त्यांनी डिजिटल मीडियाच्या माध्यमातून पत्रकारिता क्षेत्रात पाऊल ठेवले. सुरुवातीला त्यांनी विविध ब्लॉग्सवर स्थानिक बातम्या अपलोड करण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर त्यांनी वर्डप्रेस (WordPress) प्लॅटफॉर्मचा वापर करून '''&quot;सनातन सारथी न्यूज&quot;''' नावाचे स्वतंत्र डिजिटल वृत्त संकेतस्थळ व यूट्यूब वाहिनी सुरू केली.

सध्या ते 'सनातन सारथी न्यूज'चे मुख्य संपादक म्हणून काम पाहण्यासोबतच, महाराष्ट्रातील आघाडीच्या आणि प्रादेशिक वृत्तवाहिन्या जसे की 'महाराष्ट्र सारथी न्यूज', 'ग्लोबल न्यूज充 प्रेस', आणि 'दैनिक जळगाव इन शॉर्ट'चे प्रतिनिधी म्हणूनही कार्यरत आहेत. पत्रकारांच्या हक्कांसाठी लढणाऱ्या 'व्हॉईस ऑफ मीडिया' (Voice of Media) या आंतरराष्ट्रीय पत्रकार संघटनेचे ते सक्रिय सदस्य आहेत.

== सामाजिक कार्य आणि आंदोलने ==
माळी यांनी जळगाव जिल्ह्यातील विविध नागरी आणि सामाजिक प्रश्नांवर प्रशासकीय पातळीवर पाठपुरावा केला आहे:

* '''RTE ५ किमी अंतर अट विरोध:''' शिक्षण हक्क कायद्यांतर्गत (RTE) आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांना मोफत प्रवेशासाठी सरकारने घातलेली ५ किलोमीटर हवाई अंतराची जाचक अट रद्द करण्यासाठी त्यांनी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री आणि शिक्षण मंत्री यांना निवेदने दिली होती.
* '''गोतस्करी प्रकरणावर कारवाई:''' धरणगाव आणि जळगाव ग्रामीण भागात होणाऱ्या अवैध गोवंश वाहतूक व गोतस्करी रोखण्यासाठी त्यांनी मुख्यमंत्री सचिवालय, गृह विभाग आणि पशुसंवर्धन विभागाकडे पुराव्यांसह थेट तक्रारी दाखल केल्या होत्या, ज्याची प्रशासनाने दखल घेतली.
* '''महामार्ग सुरक्षा आणि आरटीआय (RTI):''' राष्ट्रीय महामार्गांवरील अपघातांचे प्रमाण कमी भाऊ यासाठी त्यांनी राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरणाकडे माहिती अधिकारांतर्गत (RTI) अर्ज दाखल करून रस्त्यांच्या सुरक्षेबाबत त्रुटी समोर आणल्या व सुधारणा करण्याची मागणी केली.

== संदर्भ ==

* [https://sanatanprabhat.org सनातन प्रभात - RTE नियम निवेदन वृत्त]
* [https://jalgaonjanmat.com जळगाव जनमत वृत्त पोर्टल]</text>
      <sha1>oaa5n0aji489859h7t4usahuqjpy9bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Vikrant Yeshvant Walkar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383560</id>
    <revision>
      <id>2707795</id>
      <timestamp>2026-09-04T06:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="k0lukackmb3wt8bzpjkpr06eu3vcbbb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vikrant Yeshvant Walkar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:१५, ४ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>k0lukackmb3wt8bzpjkpr06eu3vcbbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Mahesh dipak raut</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383561</id>
    <revision>
      <id>2707796</id>
      <timestamp>2026-09-04T06:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2707796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="i23zlmipe7z50vhlbs5eeikdqpe4l6o" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Mahesh dipak raut}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:२२, ४ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>i23zlmipe7z50vhlbs5eeikdqpe4l6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आझमगढ विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383562</id>
    <revision>
      <id>2707799</id>
      <timestamp>2026-09-04T07:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1310910466|Azamgarh division]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2707799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1651" sha1="srlp2gm4nbv64thbka7lvibnp8skhmx" xml:space="preserve">
'''आझमगढ विभाग''' हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे. गोरखपूर विभाग आणि वाराणसी विभागापासून वेगळे झाल्यानंतर १५ नोव्हेंबर १९९४ रोजी याची स्थापना झाली. [[आझमगढ]] शहर हे विभागीय मुख्यालय आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|title=UPPWD.gov.in {{!}} Official website of Public Works Department, Uttar Pradesh {{!}} Organization Structure {{!}} Zone|website=uppwd.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609185002/http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|archive-date=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; आझमगड विभागात ३ जिल्ह्यांचा समावेश आहे:-

* [[आझमगढ जिल्हा|आझमगड]]
* [[बलिया जिल्हा|बलिया]]
* [[मऊ जिल्हा|माऊ]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]
[[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>srlp2gm4nbv64thbka7lvibnp8skhmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707800</id>
      <parentid>2707799</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2707800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1650" sha1="5cnzzofysydb2skmqiojmhif062xzan" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''आझमगढ विभाग''' हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे. गोरखपूर विभाग आणि वाराणसी विभागापासून वेगळे झाल्यानंतर १५ नोव्हेंबर १९९४ रोजी याची स्थापना झाली. [[आझमगढ]] शहर हे विभागीय मुख्यालय आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|title=UPPWD.gov.in {{!}} Official website of Public Works Department, Uttar Pradesh {{!}} Organization Structure {{!}} Zone|website=uppwd.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609185002/http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|archive-date=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; आझमगड विभागात ३ जिल्ह्यांचा समावेश आहे:-

* [[आझमगढ जिल्हा]]
* [[बलिया जिल्हा]]
* [[मऊ जिल्हा]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]
[[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>5cnzzofysydb2skmqiojmhif062xzan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बस्ती विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383563</id>
    <revision>
      <id>2707802</id>
      <timestamp>2026-09-04T07:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1342247510|Basti division]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2707802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="970" sha1="qe4cv4qmilsn7fny9mldzlf1rn13rti" xml:space="preserve">
{{Databox}}

'''बस्ती विभाग''' हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे. [[बस्ती]] शहर हे विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. ह्या विभागात ३ जिल्हे आहे:

* [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]]
* [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]]
* [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]</text>
      <sha1>qe4cv4qmilsn7fny9mldzlf1rn13rti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707803</id>
      <parentid>2707802</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2707803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="d4cfapdbutfj5fehxxam70xohnunnyd" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''बस्ती विभाग''' हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे. [[बस्ती]] शहर हे विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. ह्या विभागात ३ जिल्हे आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |title=About District |publisher=Basti division |url=https://basti.nic.in/about-district/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621165611/https://basti.nic.in/about-district/ |archive-date=21 June 2025 |access-date=21 June 2025 |ref={{harvid|About District}}&lt;/ref&gt;

* [[बस्ती जिल्हा]]
* [[संत कबीर नगर जिल्हा]]
* [[सिद्धार्थनगर जिल्हा]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]</text>
      <sha1>d4cfapdbutfj5fehxxam70xohnunnyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चित्रकूट विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383564</id>
    <revision>
      <id>2707809</id>
      <timestamp>2026-09-04T08:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354772567|Chitrakoot division]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2707809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2141" sha1="cp1j91mh6z8emkmakstctfmykf2paam" xml:space="preserve">
{{Databox}}

'''चित्रकूट विभाग''' हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे. [[चित्रकूटधाम|चित्रकूट]] हे या विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या [[बुंदेलखंड]] प्रदेशाचा भाग असलेल्या या विभागामध्ये ४ जिल्हे आहे:&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|title=UPPWD.gov.in {{!}} Official website of Public Works Department, Uttar Pradesh {{!}} Organization Structure {{!}} Zone|website=uppwd.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609185002/http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|archive-date=2017-06-09}}&lt;/ref&gt;

* [[बांदा जिल्हा|बांदा]]
* [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]]
* [[हमीरपूर जिल्हा (उत्तर प्रदेश)|हमीरपूर]]
* [[महोबा जिल्हा|महोबा]]

काही वर्षांपूर्वीपर्यंत हा झाशी विभागाचा भाग होता, परंतु प्रशासकीय कारणांमुळे २१ नोव्हेंबर १९९७ रोजी या विभागाची स्थापना करण्यात आली. 

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]
[[वर्ग:बुंदेलखंड]]
[[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>cp1j91mh6z8emkmakstctfmykf2paam</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707820</id>
      <parentid>2707809</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2707820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="9xkqlyq5ndlfe717co5l7un2c58f9uw" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''चित्रकूट विभाग''' हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे. [[चित्रकूटधाम|चित्रकूट]] हे या विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या [[बुंदेलखंड]] प्रदेशाचा भाग असलेल्या या विभागामध्ये ४ जिल्हे आहे:&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|title=UPPWD.gov.in {{!}} Official website of Public Works Department, Uttar Pradesh {{!}} Organization Structure {{!}} Zone|website=uppwd.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609185002/http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|archive-date=2017-06-09}}&lt;/ref&gt;

* [[बांदा जिल्हा]]
* [[चित्रकूट जिल्हा]]
* [[हमीरपूर जिल्हा (उत्तर प्रदेश)|हमीरपूर जिल्हा]]
* [[महोबा जिल्हा]]

काही वर्षांपूर्वीपर्यंत हा झाशी विभागाचा भाग होता, परंतु प्रशासकीय कारणांमुळे २१ नोव्हेंबर १९९७ रोजी या विभागाची स्थापना करण्यात आली. 

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]
[[वर्ग:बुंदेलखंड]]
[[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>9xkqlyq5ndlfe717co5l7un2c58f9uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383565</id>
    <revision>
      <id>2707814</id>
      <timestamp>2026-09-04T08:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक | image =  | imagesize =  | fromdate = ३० ऑगस्ट | todate = १२ सप्टेंबर २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]]&lt;br&gt;लिस्ट अ क्रिकेट|ल...</comment>
      <origin>2707814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2996" sha1="06m2b6d0kpz58df0qh6be8jfyaup7ac" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| image = 
| imagesize = 
| fromdate = ३० ऑगस्ट
| todate = १२ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]]&lt;br&gt;[[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]]&lt;br&gt;[[मर्यादित षटकांचे सामने|५० षटके]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = मलेशिया
| champions = 
| count = 
| runner up = 
| participants = १०
| matches = २४
| player of the series = 
| most runs = 
| most wickets = 
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| next_year = 
| next_tournament = 
}}

'''२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक ही''' तिसरी एसीसी प्रीमियर चषक स्पर्धा आहे, जी ३० ऑगस्ट ते १२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत मलेशियामध्ये आयोजित केली जात आहे आणि ती [[२०२७ आशिया चषक]] स्पर्धेसाठी पात्रतेचा अंतिम टप्पा असेल. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=मलेशिया क्रिकेट ऑगस्ट/सप्टेंबरमध्ये एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ चे यजमानपद भूषवणार.|title=Malaysia Cricket to host ACC Men’s Premier Cup 2026 in August/September |url=https://czarsportzauto.com/acc-mens-premier-cup-2026/ |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|work=Czarsportz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/news/217716 |work=गोरखापत्र | title=एसीसी प्रिमियर कप : नेपालको पहिलो खेल साउदीसँग |trans-title= एसीसी प्रीमियर कप: नेपाळचा पहिला सामना सौदी अरेबियाविरुद्ध |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|lang=ne}}&lt;/ref&gt;
== नोंदी ==
{{notelist}}

== संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-premier-cup-2026-1549936 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}</text>
      <sha1>06m2b6d0kpz58df0qh6be8jfyaup7ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707830</id>
      <parentid>2707814</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* नोंदी */</comment>
      <origin>2707830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17959" sha1="1yflfpyfrfdyc5hrvivb0w1m8hi1uva" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| image = 
| imagesize = 
| fromdate = ३० ऑगस्ट
| todate = १२ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]]&lt;br&gt;[[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]]&lt;br&gt;[[मर्यादित षटकांचे सामने|५० षटके]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = मलेशिया
| champions = 
| count = 
| runner up = 
| participants = १०
| matches = २४
| player of the series = 
| most runs = 
| most wickets = 
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| next_year = 
| next_tournament = 
}}

'''२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक ही''' तिसरी एसीसी प्रीमियर चषक स्पर्धा आहे, जी ३० ऑगस्ट ते १२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत मलेशियामध्ये आयोजित केली जात आहे आणि ती [[२०२७ आशिया चषक]] स्पर्धेसाठी पात्रतेचा अंतिम टप्पा असेल. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=मलेशिया क्रिकेट ऑगस्ट/सप्टेंबरमध्ये एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ चे यजमानपद भूषवणार.|title=Malaysia Cricket to host ACC Men’s Premier Cup 2026 in August/September |url=https://czarsportzauto.com/acc-mens-premier-cup-2026/ |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|work=Czarsportz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/news/217716 |work=गोरखापत्र | title=एसीसी प्रिमियर कप : नेपालको पहिलो खेल साउदीसँग |trans-title= एसीसी प्रीमियर कप: नेपाळचा पहिला सामना सौदी अरेबियाविरुद्ध |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|lang=ne}}&lt;/ref&gt;
==संघ आणि पात्रता==
[[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेमधील अव्वल ८ संघांसोबत, [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] स्पर्धेमधील अंतिम फेरीतील दोन संघ सामील झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/malaysia-and-singapore-promoted-to-premier-cup-as-thailand-miss-out/ |trans-title= थायलंडची संधी हुकली; मलेशिया आणि सिंगापूरची 'प्रीमियर कप'मध्ये बढती. |title=Malaysia and Singapore promoted to Premier Cup as Thailand miss out |work=[[थायलंड क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१८ जून २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!पात्रतेचे निकष
!ठिकाण
!संघांची संख्या
!संघ
|-
|rowspan=&quot;8&quot;| [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(अव्वल ८ संघ)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;8&quot;| ओमान
|rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center&quot;| '''८'''
| {{cr|BHR}}
|-
| {{cr|HKG}}
|-
| {{cr|KUW}}
|-
| {{cr|NEP}}
|-
| {{cr|OMA}}
|-
| {{cr|QAT}}
|-
| {{cr|SAU}}
|-
| {{nobr|{{cr|UAE}}}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| {{nobr|[[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]]}}
|rowspan=&quot;2&quot;| सिंगापूर
|rowspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;| '''२'''
| {{cr|MAS}}
|-
| {{cr|SIN}}
|-
!एकूण
!
!१०
!
|}

==गट फेरी==
सहभागी दहा देशांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरले. [[आशियाई क्रिकेट समिती]]ने १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले. &lt;ref&gt;{{cite tweet |number=2087458017998778804 |trans-title= दहा संघ. एकच ध्येय. २०२७ च्या पुरुष आशिया चषकातील स्थान. मलेशियामध्ये होणाऱ्या एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ मध्ये चुरशीची क्रिकेट स्पर्धा पाहायला मिळणार असून, प्रत्येक सामन्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण असेल. या स्पर्धेची सुरुवात ३० ऑगस्टपासून होणार आहे. |title=𝐓𝐞𝐧 𝐬𝐢𝐝𝐞𝐬. 𝐎𝐧𝐞 𝐠𝐨𝐚𝐥. 𝐀 𝐩𝐥𝐚𝐜𝐞 𝐚𝐭 𝐭𝐡𝐞 𝟐𝟎𝟐𝟕 𝐌𝐞𝐧’𝐬 𝐀𝐬𝐢𝐚 𝐂𝐮𝐩 The ACC Mens Premier Cup 2026 is set for some serious cricket in Malaysia with every game carrying its own weight. Action begins on the 30th August |user=ACCMedia1}}&lt;/ref&gt;

===गट अ===
====गुणफलक====
&lt;section begin=&quot;Group A&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || २.६४७
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|HK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.१६०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.२१९
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|BHR}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.७७६
|-
| ५|| style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|SAU}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −१.०९०

|}
&lt;small&gt;३ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-premier-cup-2026-1549936/points-table-standings|trans-title= एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ गुणतालिका आणि संघांची क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table &amp; Team Standings |access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=&quot;Group A&quot; /&gt;

====सामने====
{{hatnote|सर्व वेळा ह्या मलेशिया प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत}}

{{Single-innings cricket match
| date = ३० ऑगस्ट २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|HK}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = २७३ (४८.५ षटके)
| runs1 = [[बाबर हयात]] ७३ (८९)
| wickets1 = उस्मान नजीब ३/५३ (८ षटके)
| score2 = २५७ (४९.२ षटके)
| runs2 = मनन अली ५४ (६३)
| wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/५३ (१० षटके)
| result = हाँग काँग १६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[विनोद बाबू]] (ओमान)
| motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ ऑगस्ट २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = ८७ (३६.२ षटके)
| runs1 = फैझ अहमद १५ (१५)
| wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] ५/१४ (१० षटके)
| score2 = ८८/३ (२१ षटके)
| runs2 = अर्जुन कुमल ३६ (५८)
| wickets2 = इम्रान अन्वर २/२० (६ षटके)
| result = नेपाळ ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = आनंद नटराजन (सिं) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| motm = [[संदीप लामिछाने]] (ने)
| toss = नेपाळणे नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = मुहम्मद वसीमने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = १ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = २७०/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मुहम्मद स्याहादत]] ८२ (९८)
| wickets1 = मुहम्मद साकीब ३/४२ (८ षटके)
| score2 = १७७ (३४ षटके)
| runs2 = उस्मान नजीब ६४[[नाबाद|*]] (२९)
| wickets2 = विजय उन्नी ५/३४ (९ षटके)
| result = मलेशिया ९३ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = [[विनोद बाबू]] (ओमान) आणि इम्रान मुस्तफा (कुवेत)
| motm = [[विरेनदीप सिंग]] (मलेशिया)
| toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = २ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|HK}}
| score1 = २१०/८ (५० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ ४७ (६०)
| wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके)
| score2 = १७८ (४९.४ षटके)
| runs2 = [[शाहिद वासीफ]] ५३ (६४)
| wickets2 = अली दाऊद ४/२१ (१० षटके)
| result = बहरीन ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = [[विनोद बाबू]] (ओमान) आणि आनंद नटराजन (सिं)
| motm = अली दाऊद (ब)
| toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = यासीर नजीर, मुहम्मद सलमान (ब) आणि कल्हन छल्लू (हाँकाँ) या सर्वांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ३ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = १०३ (३२.३ षटके)
| runs1 = [[सय्यद अझीज]] ३० (४९)
| wickets1 = [[करण के.सी.]] ४/२३ (७.३ षटके)
| score2 = १०६/४ (२१.४ षटके)
| runs2 = [[अर्जुन कुमल]] ४५[[नाबाद|*]] (६८)
| wickets2 = [[सय्यद अझीज]] १/१९ (४ षटके)
| result = नेपाळ ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = इम्रान मुस्तफा (कुवेत) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| motm = [[करण के.सी.]] (ने)
| toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ४ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|SAU}}
| team2 = {{cr|BHR}}
| score1 = २२१ (४८.४ षटके)
| runs1 = अब्दुल वाहिद ७० (९१)
| wickets1 = अली दाऊद ३/३७ (९.४ षटके)
| score2 = २०४/८ (५० षटके)
| runs2 = [[इम्रान अन्वर]] ४९ (५९)
| wickets2 = मुहम्मद सकीब १९/२ (७ षटके)
| result = सौदी अरेबिया १७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = आनंद नटराजन (सिं) आणि दुर्गा सुबेदी (ने)
| motm = अब्दुल वाहिद (सौदी)
| toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ५ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|HK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ६ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|NEP}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ७ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|BHR}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}} 
----
{{Single-innings cricket match
| date = ८ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|HK}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
== नोंदी ==
{{notelist}}

== संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-premier-cup-2026-1549936 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}</text>
      <sha1>1yflfpyfrfdyc5hrvivb0w1m8hi1uva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707831</id>
      <parentid>2707830</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <comment>/* गुणफलक */</comment>
      <origin>2707831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17955" sha1="6wlt354za5hnw5kkr8ybtofbugaz77f" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| image = 
| imagesize = 
| fromdate = ३० ऑगस्ट
| todate = १२ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]]&lt;br&gt;[[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]]&lt;br&gt;[[मर्यादित षटकांचे सामने|५० षटके]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = मलेशिया
| champions = 
| count = 
| runner up = 
| participants = १०
| matches = २४
| player of the series = 
| most runs = 
| most wickets = 
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| next_year = 
| next_tournament = 
}}

'''२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक ही''' तिसरी एसीसी प्रीमियर चषक स्पर्धा आहे, जी ३० ऑगस्ट ते १२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत मलेशियामध्ये आयोजित केली जात आहे आणि ती [[२०२७ आशिया चषक]] स्पर्धेसाठी पात्रतेचा अंतिम टप्पा असेल. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=मलेशिया क्रिकेट ऑगस्ट/सप्टेंबरमध्ये एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ चे यजमानपद भूषवणार.|title=Malaysia Cricket to host ACC Men’s Premier Cup 2026 in August/September |url=https://czarsportzauto.com/acc-mens-premier-cup-2026/ |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|work=Czarsportz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/news/217716 |work=गोरखापत्र | title=एसीसी प्रिमियर कप : नेपालको पहिलो खेल साउदीसँग |trans-title= एसीसी प्रीमियर कप: नेपाळचा पहिला सामना सौदी अरेबियाविरुद्ध |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|lang=ne}}&lt;/ref&gt;
==संघ आणि पात्रता==
[[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेमधील अव्वल ८ संघांसोबत, [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] स्पर्धेमधील अंतिम फेरीतील दोन संघ सामील झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/malaysia-and-singapore-promoted-to-premier-cup-as-thailand-miss-out/ |trans-title= थायलंडची संधी हुकली; मलेशिया आणि सिंगापूरची 'प्रीमियर कप'मध्ये बढती. |title=Malaysia and Singapore promoted to Premier Cup as Thailand miss out |work=[[थायलंड क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१८ जून २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!पात्रतेचे निकष
!ठिकाण
!संघांची संख्या
!संघ
|-
|rowspan=&quot;8&quot;| [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(अव्वल ८ संघ)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;8&quot;| ओमान
|rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center&quot;| '''८'''
| {{cr|BHR}}
|-
| {{cr|HKG}}
|-
| {{cr|KUW}}
|-
| {{cr|NEP}}
|-
| {{cr|OMA}}
|-
| {{cr|QAT}}
|-
| {{cr|SAU}}
|-
| {{nobr|{{cr|UAE}}}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| {{nobr|[[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]]}}
|rowspan=&quot;2&quot;| सिंगापूर
|rowspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;| '''२'''
| {{cr|MAS}}
|-
| {{cr|SIN}}
|-
!एकूण
!
!१०
!
|}

==गट फेरी==
सहभागी दहा देशांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरले. [[आशियाई क्रिकेट समिती]]ने १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले. &lt;ref&gt;{{cite tweet |number=2087458017998778804 |trans-title= दहा संघ. एकच ध्येय. २०२७ च्या पुरुष आशिया चषकातील स्थान. मलेशियामध्ये होणाऱ्या एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ मध्ये चुरशीची क्रिकेट स्पर्धा पाहायला मिळणार असून, प्रत्येक सामन्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण असेल. या स्पर्धेची सुरुवात ३० ऑगस्टपासून होणार आहे. |title=𝐓𝐞𝐧 𝐬𝐢𝐝𝐞𝐬. 𝐎𝐧𝐞 𝐠𝐨𝐚𝐥. 𝐀 𝐩𝐥𝐚𝐜𝐞 𝐚𝐭 𝐭𝐡𝐞 𝟐𝟎𝟐𝟕 𝐌𝐞𝐧’𝐬 𝐀𝐬𝐢𝐚 𝐂𝐮𝐩 The ACC Mens Premier Cup 2026 is set for some serious cricket in Malaysia with every game carrying its own weight. Action begins on the 30th August |user=ACCMedia1}}&lt;/ref&gt;

===गट अ===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group A/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || २.६४७
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|HK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.१६०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.२१९
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|BHR}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.७७६
|-
| ५|| style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|SAU}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −१.०९०

|}
&lt;small&gt;३ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-premier-cup-2026-1549936/points-table-standings|trans-title= एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ गुणतालिका आणि संघांची क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table &amp; Team Standings |access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group A/&gt;

====सामने====
{{hatnote|सर्व वेळा ह्या मलेशिया प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत}}

{{Single-innings cricket match
| date = ३० ऑगस्ट २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|HK}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = २७३ (४८.५ षटके)
| runs1 = [[बाबर हयात]] ७३ (८९)
| wickets1 = उस्मान नजीब ३/५३ (८ षटके)
| score2 = २५७ (४९.२ षटके)
| runs2 = मनन अली ५४ (६३)
| wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/५३ (१० षटके)
| result = हाँग काँग १६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[विनोद बाबू]] (ओमान)
| motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ ऑगस्ट २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = ८७ (३६.२ षटके)
| runs1 = फैझ अहमद १५ (१५)
| wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] ५/१४ (१० षटके)
| score2 = ८८/३ (२१ षटके)
| runs2 = अर्जुन कुमल ३६ (५८)
| wickets2 = इम्रान अन्वर २/२० (६ षटके)
| result = नेपाळ ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = आनंद नटराजन (सिं) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| motm = [[संदीप लामिछाने]] (ने)
| toss = नेपाळणे नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = मुहम्मद वसीमने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = १ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = २७०/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मुहम्मद स्याहादत]] ८२ (९८)
| wickets1 = मुहम्मद साकीब ३/४२ (८ षटके)
| score2 = १७७ (३४ षटके)
| runs2 = उस्मान नजीब ६४[[नाबाद|*]] (२९)
| wickets2 = विजय उन्नी ५/३४ (९ षटके)
| result = मलेशिया ९३ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = [[विनोद बाबू]] (ओमान) आणि इम्रान मुस्तफा (कुवेत)
| motm = [[विरेनदीप सिंग]] (मलेशिया)
| toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = २ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|HK}}
| score1 = २१०/८ (५० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ ४७ (६०)
| wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके)
| score2 = १७८ (४९.४ षटके)
| runs2 = [[शाहिद वासीफ]] ५३ (६४)
| wickets2 = अली दाऊद ४/२१ (१० षटके)
| result = बहरीन ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = [[विनोद बाबू]] (ओमान) आणि आनंद नटराजन (सिं)
| motm = अली दाऊद (ब)
| toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = यासीर नजीर, मुहम्मद सलमान (ब) आणि कल्हन छल्लू (हाँकाँ) या सर्वांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ३ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = १०३ (३२.३ षटके)
| runs1 = [[सय्यद अझीज]] ३० (४९)
| wickets1 = [[करण के.सी.]] ४/२३ (७.३ षटके)
| score2 = १०६/४ (२१.४ षटके)
| runs2 = [[अर्जुन कुमल]] ४५[[नाबाद|*]] (६८)
| wickets2 = [[सय्यद अझीज]] १/१९ (४ षटके)
| result = नेपाळ ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = इम्रान मुस्तफा (कुवेत) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| motm = [[करण के.सी.]] (ने)
| toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ४ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|SAU}}
| team2 = {{cr|BHR}}
| score1 = २२१ (४८.४ षटके)
| runs1 = अब्दुल वाहिद ७० (९१)
| wickets1 = अली दाऊद ३/३७ (९.४ षटके)
| score2 = २०४/८ (५० षटके)
| runs2 = [[इम्रान अन्वर]] ४९ (५९)
| wickets2 = मुहम्मद सकीब १९/२ (७ षटके)
| result = सौदी अरेबिया १७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = आनंद नटराजन (सिं) आणि दुर्गा सुबेदी (ने)
| motm = अब्दुल वाहिद (सौदी)
| toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ५ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|HK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ६ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|NEP}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ७ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|BHR}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}} 
----
{{Single-innings cricket match
| date = ८ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|HK}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
== नोंदी ==
{{notelist}}

== संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-premier-cup-2026-1549936 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}</text>
      <sha1>6wlt354za5hnw5kkr8ybtofbugaz77f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2707832</id>
      <parentid>2707831</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitin.kunjir</username>
        <id>4684</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* सामने */</comment>
      <origin>2707832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17956" sha1="m90x4nilbkt8gq16k8nbgffn5xot33x" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| image = 
| imagesize = 
| fromdate = ३० ऑगस्ट
| todate = १२ सप्टेंबर २०२६
| administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]]
| cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय| आं.ए.दि.]]&lt;br&gt;[[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]]&lt;br&gt;[[मर्यादित षटकांचे सामने|५० षटके]]
| tournament format = गट [[साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]]
| host = मलेशिया
| champions = 
| count = 
| runner up = 
| participants = १०
| matches = २४
| player of the series = 
| most runs = 
| most wickets = 
| previous_year = २०२४
| previous_tournament = २०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक
| next_year = 
| next_tournament = 
}}

'''२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक ही''' तिसरी एसीसी प्रीमियर चषक स्पर्धा आहे, जी ३० ऑगस्ट ते १२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत मलेशियामध्ये आयोजित केली जात आहे आणि ती [[२०२७ आशिया चषक]] स्पर्धेसाठी पात्रतेचा अंतिम टप्पा असेल. &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=मलेशिया क्रिकेट ऑगस्ट/सप्टेंबरमध्ये एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ चे यजमानपद भूषवणार.|title=Malaysia Cricket to host ACC Men’s Premier Cup 2026 in August/September |url=https://czarsportzauto.com/acc-mens-premier-cup-2026/ |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|work=Czarsportz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/news/217716 |work=गोरखापत्र | title=एसीसी प्रिमियर कप : नेपालको पहिलो खेल साउदीसँग |trans-title= एसीसी प्रीमियर कप: नेपाळचा पहिला सामना सौदी अरेबियाविरुद्ध |date=८ ऑगस्ट २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६|lang=ne}}&lt;/ref&gt;
==संघ आणि पात्रता==
[[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेमधील अव्वल ८ संघांसोबत, [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] स्पर्धेमधील अंतिम फेरीतील दोन संघ सामील झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/malaysia-and-singapore-promoted-to-premier-cup-as-thailand-miss-out/ |trans-title= थायलंडची संधी हुकली; मलेशिया आणि सिंगापूरची 'प्रीमियर कप'मध्ये बढती. |title=Malaysia and Singapore promoted to Premier Cup as Thailand miss out |work=[[थायलंड क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१८ जून २०२६|access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!पात्रतेचे निकष
!ठिकाण
!संघांची संख्या
!संघ
|-
|rowspan=&quot;8&quot;| [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(अव्वल ८ संघ)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;8&quot;| ओमान
|rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center&quot;| '''८'''
| {{cr|BHR}}
|-
| {{cr|HKG}}
|-
| {{cr|KUW}}
|-
| {{cr|NEP}}
|-
| {{cr|OMA}}
|-
| {{cr|QAT}}
|-
| {{cr|SAU}}
|-
| {{nobr|{{cr|UAE}}}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| {{nobr|[[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]]}}
|rowspan=&quot;2&quot;| सिंगापूर
|rowspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center&quot;| '''२'''
| {{cr|MAS}}
|-
| {{cr|SIN}}
|-
!एकूण
!
!१०
!
|}

==गट फेरी==
सहभागी दहा देशांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरले. [[आशियाई क्रिकेट समिती]]ने १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले. &lt;ref&gt;{{cite tweet |number=2087458017998778804 |trans-title= दहा संघ. एकच ध्येय. २०२७ च्या पुरुष आशिया चषकातील स्थान. मलेशियामध्ये होणाऱ्या एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ मध्ये चुरशीची क्रिकेट स्पर्धा पाहायला मिळणार असून, प्रत्येक सामन्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण असेल. या स्पर्धेची सुरुवात ३० ऑगस्टपासून होणार आहे. |title=𝐓𝐞𝐧 𝐬𝐢𝐝𝐞𝐬. 𝐎𝐧𝐞 𝐠𝐨𝐚𝐥. 𝐀 𝐩𝐥𝐚𝐜𝐞 𝐚𝐭 𝐭𝐡𝐞 𝟐𝟎𝟐𝟕 𝐌𝐞𝐧’𝐬 𝐀𝐬𝐢𝐚 𝐂𝐮𝐩 The ACC Mens Premier Cup 2026 is set for some serious cricket in Malaysia with every game carrying its own weight. Action begins on the 30th August |user=ACCMedia1}}&lt;/ref&gt;

===गट अ===
====गुणफलक====
&lt;section begin=Group A/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:25px&quot;| स्थान
! style=&quot;width:160px&quot;| संघ
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|सा|सामने}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|वि|विजय}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|प|पराभव}}
! style=&quot;width:30px&quot;| {{abbr|अ|अनिर्णित}}
! style=&quot;width:30px&quot;| गुण
! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}}
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || २.६४७
|-style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|HK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.१६०
|-
| ३ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.२१९
|-
| ४ || style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|BHR}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.७७६
|-
| ५|| style=&quot;text-align:left&quot; | {{Cr|SAU}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −१.०९०

|}
&lt;small&gt;३ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत. स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-premier-cup-2026-1549936/points-table-standings|trans-title= एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक २०२६ गुणतालिका आणि संघांची क्रमवारी|title= Women's Twenty20 Asia Cup 2026 Points Table &amp; Team Standings |access-date=४ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
&lt;section end=Group A/&gt;

====सामने====
{{hatnote|सर्व वेळा ह्या मलेशिया प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत}}

{{Single-innings cricket match
| date = ३० ऑगस्ट २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|HK}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = २७३ (४८.५ षटके)
| runs1 = [[बाबर हयात]] ७३ (८९)
| wickets1 = उस्मान नजीब ३/५३ (८ षटके)
| score2 = २५७ (४९.२ षटके)
| runs2 = मनन अली ५४ (६३)
| wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/५३ (१० षटके)
| result = हाँग काँग १६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[विनोद बाबू]] (ओमान)
| motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ)
| toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ ऑगस्ट २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = ८७ (३६.२ षटके)
| runs1 = फैझ अहमद १५ (१५)
| wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] ५/१४ (१० षटके)
| score2 = ८८/३ (२१ षटके)
| runs2 = अर्जुन कुमल ३६ (५८)
| wickets2 = [[इम्रान अन्वर]] २/२० (६ षटके)
| result = नेपाळ ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = आनंद नटराजन (सिं) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| motm = [[संदीप लामिछाने]] (ने)
| toss = नेपाळणे नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| notes = मुहम्मद वसीमने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = १ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = २७०/८ (५० षटके)
| runs1 = [[मुहम्मद स्याहादत]] ८२ (९८)
| wickets1 = मुहम्मद साकीब ३/४२ (८ षटके)
| score2 = १७७ (३४ षटके)
| runs2 = उस्मान नजीब ६४[[नाबाद|*]] (२९)
| wickets2 = विजय उन्नी ५/३४ (९ षटके)
| result = मलेशिया ९३ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = [[विनोद बाबू]] (ओमान) आणि इम्रान मुस्तफा (कुवेत)
| motm = [[विरेनदीप सिंग]] (मलेशिया)
| toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = २ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|BHR}}
| team2 = {{cr|HK}}
| score1 = २१०/८ (५० षटके)
| runs1 = जुनैद अझीझ ४७ (६०)
| wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके)
| score2 = १७८ (४९.४ षटके)
| runs2 = [[शाहिद वासीफ]] ५३ (६४)
| wickets2 = अली दाऊद ४/२१ (१० षटके)
| result = बहरीन ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = [[विनोद बाबू]] (ओमान) आणि आनंद नटराजन (सिं)
| motm = अली दाऊद (ब)
| toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = यासीर नजीर, मुहम्मद सलमान (ब) आणि कल्हन छल्लू (हाँकाँ) या सर्वांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ३ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = १०३ (३२.३ षटके)
| runs1 = [[सय्यद अझीज]] ३० (४९)
| wickets1 = [[करण के.सी.]] ४/२३ (७.३ षटके)
| score2 = १०६/४ (२१.४ षटके)
| runs2 = अर्जुन कुमल ४५[[नाबाद|*]] (६८)
| wickets2 = [[सय्यद अझीज]] १/१९ (४ षटके)
| result = नेपाळ ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = इम्रान मुस्तफा (कुवेत) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| motm = [[करण के.सी.]] (ने)
| toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ४ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|SAU}}
| team2 = {{cr|BHR}}
| score1 = २२१ (४८.४ षटके)
| runs1 = अब्दुल वाहिद ७० (९१)
| wickets1 = अली दाऊद ३/३७ (९.४ षटके)
| score2 = २०४/८ (५० षटके)
| runs2 = [[इम्रान अन्वर]] ४९ (५९)
| wickets2 = मुहम्मद सकीब १९/२ (७ षटके)
| result = सौदी अरेबिया १७ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = आनंद नटराजन (सिं) आणि दुर्गा सुबेदी (ने)
| motm = अब्दुल वाहिद (सौदी)
| toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ५ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|HK}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html धावफलक]
| venue = [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ६ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|NEP}}
| team2 = {{cr|SAU}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}
----
{{Single-innings cricket match
| date = ७ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|MAS}}
| team2 = {{cr|BHR}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}} 
----
{{Single-innings cricket match
| date = ८ सप्टेंबर २०२६
| time = ०९:३०
| team1 = {{cr-rt|HK}}
| team2 = {{cr|NEP}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html धावफलक]
| venue = [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

== नोंदी ==
{{notelist}}

== संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/acc-men-s-premier-cup-2026-1549936 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}</text>
      <sha1>m90x4nilbkt8gq16k8nbgffn5xot33x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देवीपाटन विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383566</id>
    <revision>
      <id>2707822</id>
      <timestamp>2026-09-04T09:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351148815|Devipatan division]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2707822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2145" sha1="ndbdlvr4lulq0wilfliwoysvaag49sc" xml:space="preserve">
{{Databox}}

'''देवीपाटन विभाग''' हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे.  या विभागात ४ [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|जिल्ह्यांचा]] समावेश आहे, ज्यापैकी [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]] शहर हे विभागीय मुख्यालय आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|title=UPPWD.gov.in {{!}} Official website of Public Works Department, Uttar Pradesh {{!}} Organization Structure {{!}} Zone|website=uppwd.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609185002/http://uppwd.gov.in/pages/en-about-us-en/organization-structure/zone|archive-date=2017-06-09}}&lt;/ref&gt;

* [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]]
* [[बहराईच जिल्हा|बहराईच]]
* [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]]
* [[बलरामपूर जिल्हा (उत्तर प्रदेश)|बलरामपूर]]

देवीपाटन विभागाची स्थापना २१ नोव्हेंबर १९९७ रोजी झाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gonda-sthapna-diwas-17070186.html|title=देवीपाटन को बीस बरस बीते, सुविधाओं को तरसे|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2022-11-21}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]
[[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>ndbdlvr4lulq0wilfliwoysvaag49sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अयोध्या विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383567</id>
    <revision>
      <id>2707823</id>
      <timestamp>2026-09-04T09:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1355341670|Ayodhya division]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2707823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2605" sha1="0ya7r6kuf0h84az6n50omvo3zb48g7i" xml:space="preserve">
{{Databox}}

'''अयोध्या विभाग''', जो पूर्वी आणि बोलीभाषेत '''फैजाबाद विभाग''' म्हणून ओळखला जात होता, हा उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्याच्या]] १८ प्रशासकीय भौगोलिक एककांपैकी (म्हणजे विभागांपैकी) एक आहे. [[अयोध्या]] शहर हे विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ayodhya.nic.in/|title=District Ayodhya - Government of Uttar Pradesh {{!}} City Of Lord Rama {{!}} India|language=en-US|access-date=8 March 2021}}&lt;/ref&gt; उत्तर प्रदेश सरकारने नोव्हेंबर २०१८ मध्ये फैजाबाद विभागाचे नाव बदलून अयोध्या विभाग करण्यास मान्यता दिली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/up-cabinet-approves-renaming-of-faizabad-as-ayodhya-allahabad-as-prayagraj/articleshow/66605791.cms|title=UP cabinet approves renaming of Faizabad as Ayodhya, Allahabad as Prayagraj|date=13 November 2018|work=The Times of India|language=en|access-date=22 January 2021}}&lt;/ref&gt;

या विभागात खालील ५ [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|जिल्ह्यांचा]] समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ayodhya.nic.in/administrative-setup/|title=Administrative Setup {{!}} District Ayodhya - Government of Uttar Pradesh {{!}} India|language=en|access-date=2021-10-05}}&lt;/ref&gt;

* [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]]
* [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]]
* [[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]]
* [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]]
* [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विभाग]]</text>
      <sha1>0ya7r6kuf0h84az6n50omvo3zb48g7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फैझाबाद विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383568</id>
    <redirect title="अयोध्या विभाग" />
    <revision>
      <id>2707824</id>
      <timestamp>2026-09-04T09:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>[[अयोध्या विभाग]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2707824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="c974ijdg6pkjvda9rfc9o3w56aqdu4m" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अयोध्या विभाग]]</text>
      <sha1>c974ijdg6pkjvda9rfc9o3w56aqdu4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फैजाबाद विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383569</id>
    <redirect title="अयोध्या विभाग" />
    <revision>
      <id>2707825</id>
      <timestamp>2026-09-04T09:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>[[अयोध्या विभाग]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2707825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="c974ijdg6pkjvda9rfc9o3w56aqdu4m" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अयोध्या विभाग]]</text>
      <sha1>c974ijdg6pkjvda9rfc9o3w56aqdu4m</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>